Özbek Şair Tursunoy Sodiqova’nın “Darg‘a” ve “Tabiat Xato Ketdi” Şiirlerine Ekoeleştirel Bir Bakış

Öz

İnsan ve doğa arasındaki ilişki, tarih boyunca farklı biçimlerde yorumlanmış ve doğal çevreye yüklenen anlamlar toplumsal, kültürel ve ekonomik değişimlere bağlı olarak dönüşmüştür. İnsan yaşamını ve deneyimlerini yansıtan edebiyat da bu süreçte doğayı önemli bir unsur olarak ele almış, özellikle modern dönemde artan çevresel sorunlarla birlikte doğa ve çevre temalarına yönelik yeni yaklaşımlar geliştirmiştir. Bu bağlamda ekoeleştiri, edebî eserlerde doğanın temsillerini inceleyen ve insanın çevre üzerindeki etkilerini değerlendiren disiplinlerarası bir yaklaşım olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışmada, Özbek edebiyatının önemli isimlerinden Tursunoy Sodiqova’nın şiirlerinde yer alan çevresel duyarlılık ve doğa algısı ekoeleştirel perspektiften incelenmiştir. Şairin “Darg‘a” ve “Tabiat Xato Ketdi” adlı şiirleri Türkçeye aktarılmış, ardından ekoeleştirel yöntem doğrultusunda analiz edilmiştir. Analiz sonucunda, şiirlerde çevresel bozulma, insan-doğa ilişkisi, ekolojik denge ve doğaya yönelik sorumluluk gibi temaların ön plana çıktığı görülmüştür. Çalışma, edebiyatın çevresel farkındalık oluşturma ve ekolojik bilinç geliştirme konusundaki işlevini vurgularken, çevreye yönelik tutum ve davranışların kültürel ve psikolojik değer sistemleriyle yakından bağlantılı olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ekoeleştiri
• Özbek Edebiyatı
• Tursunoy Sodiqova
• Kadın Şairler
• Şiir

Etik Beyan

Yazar, bu çalışmanın etik ilkelere uygun olarak yürütüldüğünü beyan eder. Herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır. Makalenin son hali yazar tarafından onaylanmıştır.

An Ecocritical Perspective on the Poems “Darg‘a” and “Tabiat Xato Ketdi” by the Uzbek Poet Tursunoy Sodiqova

Öz

The relationship between human beings and nature has been interpreted in various ways throughout history, and the meanings attributed to the natural environment have evolved in response to social, cultural, and economic transformations. Literature, as a reflection of human experiences and perceptions, has consistently incorporated natural elements and, particularly in the modern era, has developed new perspectives in response to growing environmental concerns. Within this context, ecocriticism has emerged as an interdisciplinary approach that examines the representation of nature in literary works and evaluates the impact of human activities on the environment. This study investigates the ecocritical perspectives found in the poetry of the Uzbek poet Tursunoy Sodiqova by focusing on her portrayal of natural elements and environmental themes. Her poems “Darg‘a” (Leader) and “Tabiat Xato Ketdi” (Nature Went Wrong) were translated into Turkish and subsequently analyzed through an ecocritical framework. The findings reveal that themes such as environmental degradation, the human–nature relationship, ecological balance, and responsibility toward nature occupy a significant place in the poems. The study highlights the role of literature in raising environmental awareness and fostering ecological consciousness, while also demonstrating that ecological attitudes and behaviors are closely connected to cultural and psychological value systems.

Anahtar Kelimeler

• Ecocriticism
• Uzbek Literature
• Tursunoy Sodiqova
• Female Poets
• Poetry

Etik Beyan

The author declares that this study was conducted in accordance with ethical principles. The author has no conflict of interest to disclose and approved the final version of the manuscript.

Kaynakça

1. Published Works
2. Abbe, G. (1989). Christ, the animist. Between the Species, 5(3), 15. https://doi.org/10.15368/bts.1989v5n3.13
3. Aysevener, K. (2003). İnsan ve doğa ilişkisi üzerine. Felsefe Dünyası, 1(37), 63-72. (In Turkish)
4. Azap, S. (2018). Cengiz Aytmatov anlatılarının çevreci eleştiri bağlamında incelenmesi. In H. Bahar & S. Kayhan (Eds.), Suların sırrını ödünçleyen adam Cengiz Aytmatov’a armağan (pp. 419-431). Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınları. (In Turkish)
5. Garrard, G. (2004). Ecocriticism. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203644843
6. Glotfelty, C., & Fromm, H. (1996). The Ecocriticism reader: Landmarks in literary ecology. University of Georgia Press.
7. Hatunoğlu, A. (2014). Türk İslam hekimlerinin psikoloji biliminin gelişimine katkıları ve psikolojik hastalıklara tedavi yöntemleri. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2(5), 255-263. https://doi.org/10.16992/ASOS.211 (In Turkish)
8. Hopkins, G. M. (1918). Poems of Gerard Manley Hopkins (with notes by Robert Bridges). Humphrey Milford.

9. İsmailova, C., & Altıok, E. (2021). Cengiz Aytmatov’un “Toprak Ana” eserinin “Ekoeleştiri” bağlamında incelenmesi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 10(2), 1601-1609. https://doi.org/10.15869/itobiad.801921 (In Turkish)
10. Mitten, D., & D’Amore, C. (2017). The relationship of women’s body image and experience in nature. In D. Vakoch & S. Mickey (Eds.), Women and nature?: Beyond dualism in gender, body and environment (pp. 96-116). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315167244-7
11. Nazarov, B. (2015). Cho‘li Iroq, Tursunoy Sodiqova ijodiga bir nazar. Davr Press. (In Uzbek)
12. Oppermann, S. (1999). Ecocriticism: Natural world in the literary viewfinder. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 16(2), 29-46.
13. Özdağ, U. (2014). Çevreci eleştiriye giriş doğa, kültür, edebiyat. Ürün Yayınları. (In Turkish)
14. Sodiqova, T. (1984). Iqbol. She’rlar. Yosh Gvardiya nashriyoti. (In Uzbek)
15. Sodiqova, T. (1989). Izlay-izlay topganim: She’rlar (Lirika). Adabiyot va san’at nashriyoti. (In Uzbek)
16. Söğüt, Y. (2021). Dede Korkut Kitabı bağlamında “karga-”tan “karga+”ya. Türk Dünyası Akademik Bakış, 1(2), 100-112. https://doi.org/10.52703/ay.2 (In Turkish)
17. Wordsworth, W. (2020). Bir bulut gibi (seçme şiirler). VakıfBank Kültür Yayınları. (In Turkish)
18. Yavuz, Y. (2019). Edebiyat ve ekoeleştiri: Latife Tekin’in “ Manves City” ve “Sürüklenme” adlı romanları. Edebî Eleştiri Dergisi, Eleştiri Kuramları Özel Sayısı, 3(3), 245-259. https://doi.org/10.31465/eeder.567368 (In Turkish)
19. Yıldırım, C. (2017). Ekoloji düşüncesinde insan ve toplum anlayışı. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(1), 289-308. https://doi.org/10.15869/itobiad.288281 (In Turkish)
20. Yo‘ldoshev, T. (2008). Atirgulga aylangan umr [Matn]: Tursunoy Sodiqova hayoti va ijodiga bir nazar. Davr Press. (In Uzbek)
21. Zulfiya. (2020). So‘z chamani [matn]: She’rlar / Zulfiya. Toshkent Akademnashr. (In Uzbek)
22. Online Resources
23. Ziyouz.uz. (2016). Tursunoy Sodiqova (1944-2017). https://ziyouz.uz/ozbek-ziyolilari/tursuno-sodiqova-1944/ (In Uzbek)