Millî Mücadele’nin İdarî Cephesinde Müdâfaa-i Milliye Vekâleti ve TBMM Denetimi

Öz

Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti tarafından 3 Mayıs 1920’de kurulan Müdâfaa-i Milliye Vekâleti, Millî Mücadele boyunca ordunun asker alma, personel, ikmal, sağlık, nakliye ve geri hizmetlerinden sorumlu askerî idare organı olarak faaliyet gösterdi. Harekâtın sevk ve idaresi Erkân-ı Harbiye-i Umûmiye Vekâleti, cephe kumandanlıkları ve belirli bir dönemde Başkumandanlık tarafından yürütülürken Müdâfaa-i Milliye Vekâleti, harekâtın gerektirdiği insan ve malzeme kaynaklarının temini, sevki ve idaresini üstlendi. Bu görev alanı, Vekâleti ordunun personel ve lojistik ihtiyaçlarını karşılayan bir idarî makam olmanın ötesinde, TBMM kararlarını askerî idare içinde uygulamaya aktaran kurumlardan biri hâline getirdi. Kuvâ-yı Milliye’den düzenli orduya geçiş, Başkumandanlık dönemindeki yetki ilişkileri, nakliye ve geri hizmet sorunları ile 1923’teki personel tasfiyesi, Vekâletin görev ve sorumluluklarının savaşın seyri içinde yeniden düzenlendiği aşamaları oluşturdu. Meclisin Vekâlet üzerindeki denetimi, askerî ihtiyaçların gerektirdiği sürat ile siyasî ve hukukî sorumluluk arasında bir denge kurulmasını zorunlu kıldı. Müdâfaa-i Milliye Vekâleti, askerî karar mercileri ile toplumdan temin edilen insan ve malzeme kaynakları arasındaki idarî bağlantıyı kurup sürdürerek Millî Mücadele sırasında merkezî askerî idarenin oluşumunda önemli bir işlev üstlendi.

Anahtar Kelimeler

• Müdâfaa-i Milliye Vekâleti
• Millî Savunma Bakanlığı
• Millî Mücadele
• TBMM

Kaynakça

1. Yayımlanmış Eserler
2. Akgül, S. (2014). Zafere giden yolda “Harp Encümeni”nin rolü. İçinde A. Güvenç & M. Saygın (Ed.), Büyük Taarruzun 90. yılında Uluslararası Millî Mücadele ve Zafer Yolu sempozyumu (ss. 437-483). Atatürk Araştırma Merkezi.
3. Aslan, Y. (2000). I. Dönem TBMM’de “İcra Vekilleri Heyeti Riyaseti (Hükûmet Başkanlığı)”nın statüsü ve “TBMM Reisi”nin icra ile ilgili yetki ve sorumluluğu. Atatürk Dergisi, 3(1), 61-66.
4. Bıyıklıoğlu, T. (1960). Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin hukuki statüsü ve ihtilalci karakteri. Belleten, 24(96), 637-663.
5. Demirel, A. (1994). Birinci Meclis’te muhalefet: İkinci grup. İletişim Yayınları.
6. Erdaş, S. (2014). Büyük Taarruz öncesi lojistik faaliyetler. İçinde A. Güvenç & M. Saygın (Ed.), Büyük Taarruzun 90. yılında Uluslararası Millî Mücadele ve Zafer Yolu sempozyumu (ss. 411-435). Atatürk Araştırma Merkezi.
7. Güneş, İ. (2009). Birinci TBMM’nin düşünce yapısı 1920-1923. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
8. Karavar, H. (2022). Milli Mücadele döneminde Sıhhat ve Muavenet-i İçtimaiye vekillerinin faaliyetleri. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 42, 47-75. https://doi.org/10.26650/YTA2022-1106785

9. Karıncalı, F. (2022). Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’ya bir muhalefet mekanizması: Harp Encümeni Fevkâladesi. Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6(3), 663-671. https://doi.org/10.30692/sisad.1194706
10. Kaşıyuğun, A. (2024). Kurtuluş Savaşı’nda iaşe: TBMM zabıt cerideleri ekseninde bir değerlendirme (1920-1922). İçinde A. Kaymak, S. Eren, S. Nurdan, K. Güney & M. Özler (Ed.), XIX. Türk Tarih Kongresi: Kongreye sunulan bildiriler VII. cilt: Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti tarihi (ss. 255-280). Türk Tarih Kurumu. https://doi.org/10.37879/9789751756480.2023.11
11. Kayıran, M. (1989). Tekâlif-i Milliye emirleri ve uygulanışı. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 5(15), 639-664.
12. Kumaş, N. (2025). Millî Mücadele’ye katılmayan veya sonradan katılan ordu personeli hakkında TBMM’de yaşanan tartışmalar. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 25(51), 1007-1041. https://doi.org/10.18244/cttad.1697296
13. Ortak, Ş. (2022). Başkumandanlık Kanunu hakkında TBMM’de yaşanan tartışmalar. Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6 (Büyük Taarruz’un 100. Yılı Özel Sayısı), 27-59. https://doi.org/10.30692/sisad.1120127
14. Özalper, M. (2020). Millî Müdafaa Vekâleti raporlarında Türk Silahlı Kuvvetleri (1923-1933). Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 50, 87-108.
15. Özkaya, Y. (1992). Kuva-yı Milliye. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 8(24), 451-480.
16. Özüçetin, Y., & Dağıstan, H. M. (2010). Meclis celse zabıtlarında Kuva-yı Milliye. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 9(20-21), 3-30.
17. Sarıçoban, G. (2019). The second group in the First Turkish Grand National Assembly. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 18(4), 1574-1591. https://doi.org/10.21547/jss.625900
18. Sönmez, N. (2000). I. Mecliste gruplar ilişkisine bir örnek: İcra vekillerinin seçimine dair kanun görüşmeleri. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 16(47), 441-489.
19. Şavkılı, C. (2015). Sakarya Savaşı’nda levazım ikmal faaliyetleri. İçinde T. F. Ertan & H. Uzun (Ed.), Sakarya Zaferi ve Haymana II (ss. 83-104). Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü.
20. Tunaya, T. Z. (1958). Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetinin kuruluşu ve siyasî karakteri. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 23(3-4), 227-247.
21. Türkmen, İ., & Tekinsoy, B. (2020). 1921’de seyyar jandarma müfrezelerinin ilgası meselesi. Alınteri Sosyal Bilimler Dergisi, 4(2), 125-135. https://doi.org/10.30913/alinterisosbil.800835
22. Ünalp, F. R. (2025). Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâleti’nin kaldırılması-Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti’nin (Genelkurmay Başkanlığı) kurulması. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 21(43), 825-858.
23. Yaman, A. E. (1990). Millî ordudan düzenli orduya. Atatürk Yolu Dergisi, 2(6), 377-401. https://doi.org/10.1501/Tite_0000000008
24. Yaman, A. E. (1992). Başkumandanlık Kanunu. Atatürk Yolu Dergisi, 3(9), 85-110. https://doi.org/10.1501/Tite_0000000156
25. İnternet Kaynakları
26. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1920-1923a). Gizli Celse Zabıtları (Devre I-II, Cilt 1-4). https://www.tbmm.gov.tr/Tutanaklar/GizliOturumTutanaklari
27. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1920-1923b). Kanunlar Dergisi (Cilt 1-2). https://www5.tbmm.gov.tr/develop/owa/kanunlar_erisim.Giris
28. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1920-1923c). Zabıt Ceridesi (Devre I, Cilt 1-29; Devre II, Cilt 1-3). https://www5.tbmm.gov.tr/develop/owa/tutanak_dergisi_pdfler.meclis_donemleri?v_meclisdonem=0