"Theses on Adolescence and Spirituality Between 2000-2024: An Analytical Study"

Yıl 2025, Sayı: 25, 185 - 221, 30.06.2025

Rabia Yıldırım

https://doi.org/10.18498/amailad.1621788

Öz

This study aims to conduct a comprehensive content analysis of postgraduate theses written in Turkey between 2000 and 2024 that focus on the intersection of adolescence and spirituality. The theses were retrieved from the National Thesis Center of the Council of Higher Education (YÖK), and examined to identify prevailing research trends, thematic orientations, and methodological frameworks. The primary objective of the study is to investigate the scope, conceptual focus, and research methods employed in academic inquiries concerning the relationship between adolescent development and spirituality. A total of 35 theses were analyzed using the content analysis method. The findings indicate that the majority of the research has been conducted within the disciplines of psychology, religious education, and sociology—fields that inherently accommodate multidimensional explorations of the spiritual and developmental aspects of adolescence. Early theses (2000–2010) predominantly employed quantitative methodologies; however, in more recent years, a notable shift toward qualitative and mixed-method approaches has been observed. Particularly since 2015, qualitative designs such as phenomenological studies, case studies, and thematic analyses have gained prominence, reflecting an effort to capture the complexity of adolescents' spiritual experiences. Several recurring themes emerged from the analysis. Among the most salient were the role of spirituality in psychological well-being, its influence on identity formation, and its protective function against risky behaviors. A substantial number of studies have explored how adolescents’ spiritual beliefs and practices contribute to their emotional resilience, life satisfaction, and ability to cope with stress. Spirituality is frequently framed as a resource that provides existential meaning, enhances psychological endurance, and fosters a sense of inner coherence during the turbulent years of adolescence. The social context in which adolescents develop—particularly family, peers, and school—was also found to be a significant determinant of spiritual development. Numerous theses underscored the formative role of familial religious orientation, parental modeling, and the emotional climate of the home environment. In parallel, peer influence was examined in both supportive and adverse dimensions, with findings suggesting that spiritually oriented peer relationships can serve as a buffer against negative psychosocial outcomes. Religious education, both formal and informal, was another prominent theme. Several studies examined its influence on adolescents' moral development, social integration, and identity consolidation. Theses investigating specialized contexts such as Qur’an memorization programs, Imam Hatip schools, and community-based religious education initiatives emphasized the role of structured spiritual education in fostering ethical awareness and a coherent value system. Identity formation, a core developmental task during adolescence, was closely linked to spirituality across multiple studies. Adolescents often engage in processes of self-exploration, value internalization, and worldview construction during this stage, and spirituality was found to serve as a guiding framework in these processes. The findings suggest that spiritual beliefs offer adolescents a sense of continuity and purpose, contributing positively to the integration of their personal and social identities. Another theme that emerged with consistency was the association between spirituality and adolescents' engagement in risky behaviors. Several theses provided evidence that spiritual commitment and religious involvement act as protective factors against substance use, delinquency, and other maladaptive behaviors. Spirituality was shown to promote self-regulation, ethical decision-making, and future-oriented thinking, thereby reducing vulnerability to high-risk activities. Chronological analysis of the theses revealed a growing academic interest in the theme of spirituality, particularly after 2015. This increase may be attributed to several sociocultural and academic developments, including the rising visibility of values-based education in public discourse, increased societal concern regarding youth well-being, and the incorporation of spirituality into broader health and resilience frameworks. In the post-COVID-19 context, topics such as loneliness, psychological recovery, and post-traumatic growth have been frequently addressed through a spiritual lens, reflecting a diversification of research priorities. In conclusion, this study underscores the multifaceted contributions of spirituality to adolescent development. Spirituality emerges not merely as a personal or religious inclination but as a developmental resource with implications for psychological well-being, moral reasoning, identity construction, and behavioral regulation.

Anahtar Kelimeler

Psychology of Religion , Adolescence , Spirituality , Religious Education , Content Analysis.

Etik Beyan

Bu çalışma, birinci yazarın 2000-2024 Yılları Arasında Ergenler Üzerine Yapılmış Tezlerin Maneviyat Açısından İncelenmesi: Bir Doküman Analizi Örneği başlıklı tezsiz yüksek lisans projesinden türetilmiştir.

2000-2024 Yılları Arasında Ergenlik ve Maneviyat Temalı Tezler: Bir Analiz Çalışması

Öz

Bu çalışma, 2000–2024 yılları arasında Türkiye’de ergenlik ve maneviyat temalarını odağına alan lisansüstü tezlerin kapsamlı bir içerik analizini gerçekleştirmeyi amaçlamaktadır. Veriler, Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Ulusal Tez Merkezi’nden elde edilmiş olup, bu alandaki akademik çalışmaların genel eğilimleri, tematik odakları ve yöntemsel yaklaşımları incelenmiştir. Araştırmanın temel amacı, ergenlik dönemi ile maneviyat arasındaki ilişkiyi ele alan akademik tezlerin kapsamını, kavramsal çerçevesini ve yöntemlerini ortaya koymaktır. Çalışmada, içerik analizi yöntemi kullanılmış ve toplam 35 lisansüstü tez incelenmiştir. Bulgular, tezlerin büyük çoğunluğunun psikoloji, din eğitimi ve sosyoloji gibi disiplinlerde yoğunlaştığını göstermektedir. Bu disiplinlerin, ergenlik dönemine özgü gelişimsel dinamikleri ve manevi boyutları çok boyutlu biçimde ele almaya elverişli olduğu görülmektedir. 2000–2010 yılları arasında yazılan tezlerde nicel araştırma yöntemleri ön plandayken, özellikle 2015 sonrası dönemde nitel ve karma yöntemlere yönelimde belirgin bir artış gözlemlenmiştir. Son yıllarda fenomenolojik desenler, durum çalışmaları ve tematik analiz gibi nitel yaklaşımlar sıklıkla tercih edilmekte, bu da ergenlerin manevi deneyimlerini daha derinlemesine anlamaya dönük bir çabanın göstergesi olarak değerlendirilmektedir. İncelenen tezlerde öne çıkan tematik örüntüler arasında; maneviyatın psikolojik iyi oluş üzerindeki rolü, kimlik gelişimine katkısı ve riskli davranışlar karşısındaki koruyucu işlevi yer almaktadır. Ergenlerin dini inançları ve manevi uygulamalarının yaşam doyumu, stresle başa çıkma ve duygusal dayanıklılık gibi psikolojik değişkenlerle anlamlı şekilde ilişkili olduğu saptanmıştır. Maneviyat, bu bağlamda yalnızca dini bir eğilim değil; bireyin yaşamına anlam kazandıran, psikolojik direncini güçlendiren ve içsel tutarlılığını destekleyen bir gelişimsel kaynak olarak ele alınmaktadır. Ergenlerin içinde bulundukları sosyal bağlam, özellikle aile, akran grupları ve okul ortamı, manevi gelişimin yönü ve derinliği üzerinde belirleyici bir rol oynamaktadır. Birçok tezde aile yapısının, ebeveynlerin dini tutumlarının ve ev içi manevi atmosferin ergenin maneviyatını şekillendirdiği vurgulanmıştır. Benzer biçimde, akran etkisi de hem olumlu hem de olumsuz yönleriyle değerlendirilmiş; özellikle manevi değerleri destekleyen arkadaş gruplarının psikososyal riskler karşısında koruyucu bir işlev üstlendiği ifade edilmiştir. Din eğitimi teması da tezlerde sıkça ele alınan bir başka boyuttur. Bu bağlamda, örgün ve yaygın din eğitiminin ergenlerin ahlaki gelişimi, toplumsal uyumu ve kimlik bütünlüğü üzerindeki etkisi araştırılmıştır. Hafızlık programları, İmam Hatip okulları ve sivil toplum temelli dini eğitim modelleri gibi özel örnekler aracılığıyla yapılandırılmış manevi eğitimin ergenler üzerindeki etkileri detaylı biçimde incelenmiştir. Bu çalışmalar, din eğitiminin yalnızca dini bilgi aktarımıyla sınırlı kalmayıp, aynı zamanda değerler eğitimi ve kişilik gelişimine de katkı sunduğunu göstermektedir. Kimlik oluşumu, ergenlik döneminin temel gelişimsel görevlerinden biri olarak tezlerde sıklıkla ele alınmış ve bu süreçte maneviyatın yönlendirici bir rol oynadığı vurgulanmıştır. Ergenlerin benlik arayışı, değer içselleştirmesi ve dünya görüşü oluşturma süreçlerinde manevi inançlarının rehberlik ettiği belirtilmiştir. Manevi değerlere sahip bireylerin kişisel ve sosyal kimliklerini daha tutarlı biçimde inşa ettikleri yönünde bulgular sunulmuştur. Bir diğer öne çıkan tema ise maneviyatın riskli davranışlar üzerindeki etkisidir. Sigara, madde kullanımı ve suça yönelim gibi davranışlar karşısında manevi bağlılık ve dini katılımın koruyucu bir etkiye sahip olduğu tespit edilmiştir. Maneviyatın bireyde öz denetimi, ahlaki muhakemeyi ve geleceğe yönelik sorumluluk duygusunu artırarak, riskli davranışlara karşı güçlü bir savunma mekanizması sunduğu ifade edilmiştir. Tezlerin yıllara göre dağılımına bakıldığında, özellikle 2015 sonrası dönemde bu alana yönelik akademik ilginin arttığı görülmektedir. Bu artış, değer temelli eğitim anlayışlarının kamu politikalarında öne çıkması, gençlerin ruh sağlığına yönelik toplumsal duyarlılığın yükselmesi ve maneviyatın sağlık ve dayanıklılık modellerine entegre edilmesi gibi faktörlerle ilişkilendirilebilir. COVID-19 sonrası dönemde ise yalnızlık, psikolojik iyileşme ve travma sonrası gelişim gibi konular, manevi çerçevede sıklıkla ele alınmıştır. Sonuç olarak, ergenlik döneminde maneviyat çok boyutlu bir gelişimsel kaynak olarak değerlendirilmektedir. Maneviyatın yalnızca bireysel değil; aynı zamanda toplumsal uyum, psikolojik dayanıklılık ve etik gelişim üzerinde de önemli etkileri olduğu anlaşılmaktadır. Analiz edilen tezler, gençlerin sağlıklı gelişim süreçlerine katkı sunmak adına maneviyat temelli yaklaşımların eğitim, psikoloji ve sosyal politika alanlarına entegre edilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Din Psikolojisi, , Ergenlik, , Maneviyat , Din Eğitimi , İçerik Analizi

Kaynakça

• Arslan, Burak. Bağımlılık ve Maneviyatların Tedavide Kalma Süresi Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. İstanbul: Gelişim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
• Arslan, Gökmen. Ergenlikte Algılanan Duygusal İstismar ve Psikolojik Sağlamlık Arasındaki İlişki İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
• Aydemir, Ece. Geç Ergenlik Döneminde Psikolojik İyi Oluşum Yordayıcıları Olarak Romantik Pazarlarda Akıllı Olmayan İnançlar ve Öz Yeterlik. İstanbul: Işık Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
• Bayraktar, Neslihan. Kur'an Kurslarında Ergenlik Dönemindeki Sürelerin Etkileri. Rize: Rize Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
• Çakmak, Zeynep. Ergenlerde Maneviyat, Sosyal Medya Kullanımı ve Değerler Arasındaki İlişki. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
• Çamur, Zeliha. Yaşamda Anlam ve Dindarlık İlişkisi (Geç Ergenlik Dönemi). Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
• Çıtır Yılmaz, Yasemin. Ergenlik Dönemi Dindarlık, Şükür ve Hayat Memnuniyeti İlişkisi: İstanbul Pendik Örneği. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
• Demiröz, Hürü. Ergenlerde Çoklu Zekâ, Dindarlık ve Maneviyat İlişkisi Adana: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
• Erikson, E. H., Identity: Youth and Crisis. New York: Norton, 1968.
• Esendir, Nihal. Sağlık Çalışanlarının Maneviyat ve Manevi Bakım Algısı: İstanbul Örneği. Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
• Gürbüz, Burcu Gül. Ergenlik Dönemi Dini Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB): Din Eğitimi Alan Planlaması Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme. İstanbul: İbn Haldun Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
• Gürsu, Orhan. Ergenlik Döneminde Psikolojik Sağlık ve Dindarlık İlişkisi. Konya: Selçuk Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
• Hill, P. C.- Pargament, K. I., “Advances in the Conceptualization and Measurement of Religion and Spirituality: Implications for Physical and Mental Health Research”. American Psychologist, 58/1 (2003), 64-74. https://doi.org/10.1037/0003-066X.58.1.64.
• Kaleci, Feyzanur. Ergenlik Dönemi Kimlik Oluşumunda Dinin Rolü: Konya Örneği. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
• Karaoğlu, Sinem. Ergenlik Döneminde Ebeveynin Duygusal Erişilebilirliği, Başa Çıkma Yöntemleri ve Sosyal Problem Çözme Arasındaki İlişki: Yılmazlığın Aracı Rolü. Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Kökalan, Özgür. “İşyeri Maneviyatının Güvenlik ve İşe Karşı Yabancılaşma Üzerindeki Etkileri”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9/3 (2017), 159–172.
• Mahoney, Annette. “Religion in Families: A Decade Review of Research”. Journal of Marriage and Family, 72/4 (2010), 805-821, https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2010.00732.xC.
• Memiş, Hülya. Manevi Danışmanlık Başvurularının Ergenlerin Sorunlarıyla Başa Çıkma Düzeyindeki Etkisi. İstanbul: Sabahattin Zaim Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
• Özçelik, Çağrı-Şahin, Şükriye. “Ergenlik Dönemi ve Sosyalleşme”. Cumhuriyet Hemşirelik Dergisi, 5/1 (Haziran 2016), 42-49. http://chd.cumhuriyet.edu.tr/tr/pub/issue/24592/260371
• Piaget, Jean. The Psychology of the Child. New York: Basic Books, 1972.
• Steinberg, Laurence. Adolescence. New York: McGraw-Hill, 2011.
• Tanner, James Mourilyan. “Growth and Development During Adolescence”. Growth at Adolescence. Oxford: Blackwell, 1978.
• Tosyalıoğlu, Mustafa Burak-Albayrak, Ahmet. “Maneviyat ve Ruh Sağlığı: Maneviyat ve Psikolojik İyi Oluş Üzerine Bir Araştırma”. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 8 (Aralık 2023), 9-50. https://doi.org/10.56432/tmdrd.1369342.