Namazdaki Kırâat Hatalarının Umûmü’l-Belvâ Oluşu

Yıl 2025, Sayı: 27, 419 - 471, 30.12.2025

Hasan Şahin , İsmail Işık

https://doi.org/10.18498/amailad.1731493

Öz

Bu çalışma, İslam fıkhında yaygın meşakkat veya zarûret anlamına gelen umûmü’l-belvâ kuralını, namaz ibadetinde sıkça karşılaşılan kıraat hataları özelinde ele almaktadır. Kasıtlı hata, kişisel ihmal, ciddiyetsizlik ve gevşeklik gibi su-i ihtiyar kaynaklı durumlar, umûmü’l-belvâ çerçevesinde değerlendiri-lemez. Namazda kıraat, Kur’an’dan bir bölümün doğru şekilde okunması anlamına gelir ve bu husus namazın rükünlerinden birisidir. Ancak bilgi ek-sikliği ve beceri farkı yanında farklı dil, lehçe ve ağız yapıları sebebiyle kıra-atte çeşitli hatalar yapılabilmektedir. Bu hataların bir kısmı bilgi eksikliğinden kaynaklansa da bir kısmı mahreç ve sıfat zorlukları nedeniyle oluşur. Makale-de bu hatalar lahn-i celî (açık/manayı bozan hatalar) ve lahn-i hafî, (kapa-lı/manayı bozmayan telaffuza dair küçük hatalar) olarak iki ana başlık altında sınıflandırılmıştır. Lahn-i celî, hem lafzı hem de anlamı etkileyen ve namazı geçersiz kılabilen ciddi hatalardır. Bir harfin başka bir harf ile değiştirilmesi, hareke veya sükûn hataları bu kapsama girer. Buna karşın lahn-i hafî, genel-likle telaffuzda yapılan küçük kusurları kapsar ve çoğu zaman namazın sıhha-tine zarar vermez. Namazı bozabilen büyük hatalarda kişinin tecvid bilgisi ve gayreti belirleyici olmaktadır. Tecvid kurallarını bilmeyen ve öğrenme imkânı da bulunmayan halk için bu hatalar umûmü’l-belvâ kapsamında değerlendiri-lip mazur görülebilir. Fakat konuya vakıf âlimlerin, hocaların veya ehil kim-selerin benzer hataları aynı şekilde değerlendirilemez. Bu çalışma, okuyuş hataları özelinde özellikle dâd (ض) harfinin telaffuzundaki zorlukları detaylı biçimde ele almaktadır. Bu telaffuz sorunu tarih boyunca kıraat âlimlerinin ve dil bilginlerinin dikkatini çekmiş, pek çok klasik eserde bu harfin yanlış okunmasının namazın sıhhati engel olup olmayacağı tartışılmıştır. Makalede, bu harfin telaffuzunun nasıl bozulduğu, farklı İslam coğrafyalarında ne tür yaygın hataların oluştuğu, hatta bazı hatalı telaffuz biçimlerinin adlandırıldığı (örneğin dâd-ı daîfe) ayrıntılı şekilde analiz edilmiştir. Toplumsal düzeyde zorluk oluşturan kıraat hataları, bazı ruhsatlara imkân vermektedir. Ancak bu ruhsatlar sadece meşru gerekçelerle sınırlı tutulmalıdır. İnsanların kendi ihma-li veya su-i ihtiyarı sebebiyle açık haram fiillerin toplumda yaygın olması, onlara ruhsat tanımadığı gibi; öğrenilmesi mümkün olan kıraat kurallarının ihmal edilmesi de umûmü’l-belvâ kapsamına alınamaz. Sonuç olarak bu ma-kale hem kıraat hem de fıkıh ilminin kesiştiği bir noktada, ibadetlerin sıhhati açısından büyük öneme sahip bir meseleyi ele almakta ve özellikle dâd (ض) harfi üzerinden derinlikli bir analiz sunarak alandaki önemli bir boşluğu dol-durmayı hedeflemektedir. Makalede elde edilen bulgular ise şunlardır; na-mazdaki okuyuş hataları kıraat ve fıkıh ilminin kesişimde ortak bir konudur. Fıkıhtaki Umûmü’l-Belvâ ilkesi, kıraat hataları bakımından bazı kolaylıklar sağlamaktadır. Dâd (ض) harfindeki okuyuş hataları özel bir örnek teşkil ettiği için genel hükümlere bu harf ile karıştırıldığı harfler üzerinden ulaşılmaya çalışılmış ve bunun gibi okuyuşunda zorluk bulunan, toplumun çoğunluğun-da gözlenen hataların ibadetin geçerliliğini etkilemeyeceği kanaatine varılmış-tır. Ayrıca okuyuş hataları bakımından ilim ehli ile avam arasındaki farka dikkat çekilerek bazı hataların ortak bir sorun olduğu ancak bazılarının ise dikkat veya bilgi eksikliğinden kaynaklandığı vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

İslâm hukuku , Kıraat , Lahn , Umûmü’l-Belvâ , Zelletü’l-kârî , Ruhsat

Recitation (Qir āʾah) Errors in Prayers as Umūmu’l-Balwā

Öz

This study examines the concept of umūmu’l-balwā, which means a widespread difficulty or necessity in Islamic jurisprudence, in terms of recitation errors fre-quently encountered in prayer. Intentional mistakes and situations originating from personal negligence, frivolity and laxity cannot be evaluated within the framework of umūmu’l-balwā. Recitation in prayer means reading a section of the Quran correctly and is one of the obligatory pillars of prayer. However, various errors can be made in recitation due to lack of knowledge and skills, as well as different languages, dialects and accents. Some of these errors are due to lack of knowledge, while others occur due to difficulties in derivation and adjective. In the article, these errors are classified under two main headings as lahn-i jalī(clear and meaning-impairing errors) and lahn-i khafī (minor errors related to pronunciation). Lahn-i jalī are serious errors that affect both the word-ing and the meaning and can invalidate the prayer. Changing a letter with another letter, or errors in movement or silence fall into this scope. On the oth-er hand, lahn-i khafī generally covers minor errors made in pronunciation and most of the time does not harm the validity of the prayer. In major errors that can invalidate the prayer, the person's knowledge and effort in tajwīd are deci-sive. For people who do not know the rules of tajwīd and do not have the op-portunity to learn them, these errors can be evaluated within the scope of umūmu’l-balwā and can be excused. However, similar errors of scholars, teachers or competent people who are knowledgeable about the subject cannot be evaluated in the same way. This study examines in detail the difficulties in pronouncing the letter Ḍād (ض) in particular, with particular emphasis on read-ing errors. This pronunciation problem has attracted the attention of recitation scholars and linguists throughout history, and many classical works have dis-cussed whether or not mispronouncing this letter is excusable. The article ana-lyzes in detail how the pronunciation of this letter is distorted, what kinds of common errors occur in different Islamic geographies, and even the names of some incorrect pronunciation forms (such as ḍād-ı daʿīfe). Recitation errors that create difficulties at a social level allow for certain permissions. However, these permissions should be limited to legitimate reasons only. The prevalence of openly forbidden acts in society due to people’s own negligence or misuse of will does not grant them permission; and the neglect of recitation rules that can be learned cannot be included within the scope of general balwā. In conclusion, this article addresses an issue of great importance in terms of the validity of worship at a point where both recitation and fiqh intersect, and aims to fill an important gap in the field by providing an in-depth analysis, especially on the letter Ḍād. The findings of the study can be summarized as follows: Errors in recitation during prayer constitute a shared area of concern at the intersection of qirāʾāt and Islamic jurisprudence (fiqh). The principle of umūmu’l-balwā in Islamic law provides a framework of leniency and accommodation in cases of recitational difficulty. The letter Ḍād (ض) serves as a particular example thro-ugh which broader rulings have been derived, given the frequent confusion between Ḍād and other phonetically similar letters. It has been concluded that such widespread and unavoidable pronunciation errors, observed among the majority of worshippers, do not compromise the validity of the prayer. Furt-hermore, the study highlights the distinction between the learned and the laypeople in matters of recitational errors, emphasizing that while some mista-kes stem from shared linguistic challenges, others arise from lack of attention or insufficient knowledge.

Anahtar Kelimeler

Islamic law , Qira’at , Lahn , Umûm al-Balvâ , Zelletu’l-Qari , Dispesation

Kaynakça

• Abdüttevvab, Ramazan. el-Medhal ila ilmi’l-luğa ve menahicü’l-bahsi’l-luğavi. Kahire: Mektebetü’l Hânci, 1417.
• Acar, Halil İbrahim. “Muhâzât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedi-si. Erişim 31 Temmuz 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/muhazat
• Ahmed Cevdet Paşa. Mecelle-i Ahkâmi Adliye. İstanbul: Matbaai Osma-niye, 1300.
• Ağırbaş, Abdulhekim. “Kur’an Tilâvetinde Lahn Olgusu ve Uygulama-da Karşılaşılan Yaygın Hatalar”. İslami İlimler Dergisi 39 (Kasım 2024), 215-238. https://doi.org/10.34082/islamiilimler.1551855 .
• Akaslan, Yaşar. “Türkiye’de Kıraat İlmi Eğitim-Öğretimi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 22/2 (Aralık 2018), 1081-1107. https://doi.org/10.18505/cuid.439689
• Aktan, Hamza. “İsti̇snâ‘”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Eri-şim 24 Temmuz 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/istisna--akit
• Ali el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed el-Kârî el-Herevî. el-Minehu’l-fikriyye fî şerhi’l- mukaddimeti’l-cezeriyyeti. thk. Üsâme Atâyê. Dımeşk: Dâru’l-Gavsâniyyi li’d-Dirâseti’l-Kur’âniyyeti, 2. Basım, 2012.
• Âli Nasr, Muhammed b. Musa. el-Ahdâü’l vâkıatü fî sûrati’l-Fâtihati mi-ne’l-müsallîne ve eimmeti’l-mesâcidi’l- kâriîn. Amman: Mektebetü’l Vatanî, 2005.
• Arslan, Ahmet Turan. “Dâd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 12 Temmuz 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/dad
• Ateşyürek, Remzi. “Kur’an Tilavetinde Yaygın Hatalar: (Sâd, Dâd, Tâ ve Zâ Örneği)”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 31/31 (Mayıs 2011), 157-175.
• Baktır, Mustafa. İslam Hukukunda Zaruret Hali. Ankara: Akçağ Yayınları, ts.
• Baktır, Mustafa. “Umûmü’l-Belvâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklo-pedisi. Erişim 31 Temmuz 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/umumul-belva
• Bardakoğlu, Ali. “İsti̇hsan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 31 Temmuz 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/istihsan
• Bedvî, Mahmûd Sîbeveyhi. el-Vecîz fî ilmi’t-tecvîd. Merkezü’l-İskenderiyeti li’l-Kitâb, 1427/2006.
• Bedir, Murteza. “Mütekaddimîn ve Müteahhirîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 01 Kasım 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/mutekaddimin-ve-muteahhirin#1
• Bergstrâsser, Gotthelf. et-Tatavvürü’n-nahviyyü li’l-luğatil’l-Arabiyyeti. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 2. Basım, 1414.
• Bezzâzî, Muhammed b. Şihâb el-Kerderî el-Hârizmî. el-Fetâva’l-Bezzâziyye (El-Câmiu’l-vecîz). 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1971.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük İslâm İlmihali -Lûgat İlaveli-. İstanbul: Bil-men Basım ve Yayınevi, ts.
• Birışık, Abdulhamit. “Kıraat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 03 Kasım 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/kiraat-ilim
• Birgivî, Muhammed b. Bîr Alî er-Rûmî. Dürri yetîm. İzmir: Hafız Nuri Efendi Matbaası, 1301.
• Boynukalın, Ertuğrul. “Makâsidü’ş-şerîa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 31 Temmuz 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/makasidus-seria
• Buhârî, Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Mustafa Dîb el-Boğa (Dımeşk: Dâru İbn Kesîr; Dâru’l- Yemâme, 1414/1993).
• Buhârî, Burhânüddîn Mahmûd b. Ahmed b. Abdilazîz el-Mergīnânî. el-Muhîtu’l-Burhânî fi’l-fıkhi’n-Nu’mânî. thk. Abdülkerîm Sâmî el-Cündî Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2004.
• Cuma, Adnan Muhammed. Ref’ü’ül-haraci fi’ş-şeriati’l-İslamiyyeti. Dı-meşk: Dârü’l-İmami’l-Buhari, 1979.
• Cüraysî, Muhammed Mekkî Nasr. Nihayetü’l kavlu’l müfîd fî İlmi tecvîdi’l Kur’ani’l-Mecîd. thk. Ali Muhammed Dabbağ. Kahire: Mektebetü’l Âdâb, 4. Basım, 1432/2011.
• Çalış, Halit. “Zaruret”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 31 Temmuz 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/zaruret--fikih
• Çelik, İmran. “Zemahşerî’nin Mu’tezilî Görüşlerine Mesnet Bazı Âyetler-deki Kıraat Farklılıklarını Yorumlaması Üzerine Bir Değerlendir-me”. Bütün Yönleriyle Zemahşerî. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, 2023.
• Çetin, Abdurrahman. “Abdestsiz Kur’an Okuma Meselesi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/1 (01 Ocak 1993), 105-118.
• Çetin, Abdurrahman. Kur’an Okuma Esasları. Bursa: Emin Yayınları, 55. Basım, 2021.
• Çetin, Abdurrahman. “Tilâvet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 03 Kasım 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/tilavet
• Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd. Câmiu’l-beyân fi’l-kırââti’s-sebʿ. Sharjah: Câmiatu’ş-Şârika, 1428/2007.
• Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd. et-Tahdîd fi’l-itkân ve’t-tecvîd. thk. Gânim Kaddûrî el-Hamed Amman: Mektebetü Dâru Ammâr. 1421/2000.
• Döndüren, Hamdi. Delilleriyle İslâm İlmihali İnanç-İbadet-Günlük Hayat. İstanbul: Erkam Yayınları, 2005.
• Dönmez, İbrahim Kâfi. “Maslahat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklo-pedisi. Erişim 31 Temmuz 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/maslahat
• Dönmez, İbrahim Kâfi. “Örf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 31 Temmuz 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/orf
• Dönmez, İbrahim Kâfi. “Sedd-i Zerâi̇‘”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm An-siklopedisi. Erişim 31 Temmuz 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/sedd-i-zerai
• Ebû Akîl el-Âmirî, Lebid b. Rebîa. Divanu Lebîd b. Rebîa el-Âmirî. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1425/2004.
• Ebu Ceyb, Sa’dî. el-Kâmûsu’l-fıkhî lugaten ve ıstılâhen. Dımeşk: Dârul Fikr, 1988.
• Ebû Dâvud, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sünen. thk. Muhammed Muhyiddin Abdulhamid. Beyrut: el-Mektebetü’l Asriyye, ts.
• Enbârî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Kâsım b. Muhammed. Îzâhu’l-vakf ve’l-ibtidâ. thk. Muhyiddîn Abdurrahmân Ramazân. 2 Cilt. Dımeşk: Matbûâti Mecmeı’l-Luğati’l-Arabiyyeti, 1390/1971.
• Endelüsî, Ebû Hayyân Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân. İrtişâfü’d-darabi min lisâni’l-Arab. thk. Recep Osman Muhammed. Kahire: Mektebetü Hânci, 1418/1998.
• Enîs, İbrahim. el-Asvâtü’l-luğaviyye. Kahire: Mektebetü Nehdati Mısır, ts.
• Ensârî, Ebû Yahyâ Zeynüddîn Zekeriyyâ. ed-Dekâiku’l-muhkeme fî şerhi’l-mukaddime, thk. Muhammed Ğıyâs es- Sabbâh. Dımeşk: Dâru Menâhili’l-İrfân, 2014.
• Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Neş-riyat, 3. Basım, 2010.
• Ergüven, Şahabettin. “Arap Dilinde Lahn’ın Ortaya Çıkışı ve İlk Görün-tüleri”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/11 (Haziran 2007), 155-183.
• Eser, Ercan. “İslam Hukukunda Kolaylık İlkesi Bağlamında Umûmu’l-Belvâ İstihsan İlişkisi”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/10 (Aralık 2016), 77-110.
• Eskicizâde, Ali Mehdî b. Hüseyin Edirnevî. Tecvid Risâleleri I: Terceme-i Dürri Yetîm İstanbul: Âsitâne, 1280.
• Fâris, Tâhâ Muhammed. “el-Mîzânü’l-vafî fi’l-lahni’l-celiyyi ve’l-hafiyyi li’ş-şeyhi’l-imâm Abdülazîz b. Ahmed ed- Dîrînî”. Âfâku’s-Sekâfeti ve’t-Türâs 97 (Mart 2017), 129-160.
• Fâris, Tâhâ Muhammed. “Zelletü’l-kârî li-Burhânüddîn Ahmed b. Ebî Hafs Yûsuf el-Fârâbî”. Âfâkü’s-Sekâfeti ve’t- Türâs 104 (Aralık 2018), 117-156.
• Fârisî, Ebû Alî el-Hasen b. Ahmed b. Abdulğaffâr Ebû Alî. el-Hücce li’l-kurrâi’s-seb’. thk. Bedruddîn Kahvecî, Beşîr Cuveycâbî. Dımeşk; Beyrut: Dâru’l-Meʾmûn, 1413/1993.
• Ferâhidî, Ebû Abdirrahmân b. Amr b. Temîm Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî-İbrâhîm Sâmirâî. 8 Cilt. Beyrût: Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, t.s.
• Fergânî, Ebü’l-Mehâsin Fahreddîn Hasen b. Mansûr b. Mahmûd el-Özkendî. Fetâvâ Kâdîhân. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Kütübü’l-İlmiyye, 1971.
• Gülle, Sıtkı. Açıklamalı Örnekleriyle Tecvîd İlmi. İstanbul: Huzur Yayınları, 2005.
• Gürkan, Menderes. “Zelletü’l-Kârî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklo-pedisi. Erişim 29 Temmuz 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/zelletul-kari
• Hacımısıroğlu, Mücella. “Abdülvehhâb el-Kurtubî ve Ahmed b. Ebû Ömer el-Enderâbî’nin Lahn Olgusuna Yaklaşımları Üzerinden Tecvid İlminde Meşârika-Meğâribe Karşılaştırması”. Tefsir Araş-tırmaları Dergisi 6/2 (Ekim 2022), 578-601. https://doi.org/10.31121/tader.1167091
• Hakîm et-Tirmizî. Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Hasen. Nevâdiru’l-usûl fî ehâdîsi’r-Rusûl. thk. Abdurrahman Umeyra. Beyrut: Dâru’l-Ceyl, ts.
• Hamed, Ğânim Kaddûrî. ed-Dirâsâtü’s-savtiyye inde ulemâi’t-tecvîd. (Amman: Dâru Ammâr, 1428/2007).
• Hamed, Ğânim Kaddûrî. eş-Şerhu’l-vecîzü ale’l-mukaddimeti’l-Cezeriyyeti. Cidde: Ma’hedü’l-İmâmi’ş-Şâtıbî, 1430.
• Hamed, Ğânim Kaddûrî. Kur’an Fonetiği Üzerine Tetkikler-Tecvid Âlimleri Özelinde-. çev. Mehmet Emin Maşalı vd. İstanbul: İFAV, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2021.
• Hamed, Ğânim Kaddûrî. Muhtasar Mukaddime-i Cezeriyye Şerhi. çev. Mü-cella Hacımısıroğlu. İstanbul: İFAV, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2021.
• Hanay, Necattin. “Ebū’l-Yusr el-Bezdevī’nin Zelletü’l-Kārî Risalesi: İnce-leme ve Tahkik”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 57/1 (Nisan 2016), 1-56. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001444
• Harîrî, Ebû Muhammed Kâsım b. Alî b. Muhammed. Arafat Mataracî. Dürratü’l-ğavvâs fî evhâmi’l-havâs. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübü’s-Sekâfiyyeti, 1418/1998.
• İbn Âbidin, Muhammed Emin. Reddü’l-muhtâr ale’d-dürri’l muhtâr şerhi tenvîri’l-ebsâr. 6 Cilt. Mısır: Mustafa el- Bâbi Halebî, 1966.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbüddîn Ömer. Tefsîru’l-Kurâni’l-Azîm, thk. Sâmî b. Muhammed Selâme Dâru Tayyibe, 1999.
• İbn Hâleveyh, Ebû Abdullah el-Hüseyin b. Ahmed. el-Hücce fi’l-kırââti’s-seb‘. thk. Abdu’l-âl Sâlim Mükerrem Beyrut: Dâru’ş-Şürûk, 1401.
• İbn Manzûr, Ebu’l-Fadl Muhammed b. Mukerrem. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414.
• İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Musa b. el-Abbas. Kitâbü’s-seb’a fi’l-kırâât. thk. Şevki Dayf. Kahire: Dâru’l-Maârif, 2. Basım, 1400.
• İbn Müflih, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed el-Makdisî-Merdâvî, Ebü’l-Hasen Alâüddîn Alî b. Süleymân b. Ahmed. Kitâbu'l-Fürûi ve tashîhu'l-fürû‘. thk. Abdullah b. Abdu'l-Muhsin et-Türkî. 12 Cilt. Beyrut; Riyad: Müessesetü'r- Risâle; Dâru'l-Müeyyid, 1424/2003.
• İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm b. Muhammed el-Mısrî. el-Bahru’r-râik. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1419.
• İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm b. Muhammed el-Mısrî. el-Eşbâh ve’n-nezâir. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1419.
• İbn Rüşd, Ebû’l Velîd Muhammed b. Ahmed el-Hafîd el-Kurtubî. Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l muktesid. Kâhire: Dârû’l Hâdîs, 2004.
• İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn. Mecmûu’l-fetâvâ. Medine-i Münevvere: Mecmaı’l-Melik Fahd Litabâti’l- Mushafi’ş-Şerîf, 2004.
• İbn Yaiş, Ebü’l-Beka Muvaffakuddin Yaiş b. Ali b. Yaiş el-Esedi. Şerhu’l-mufassalü li’z-Zemahşerî. Beyrut: Dâru’l- Kütübü’l-İlmiyye, 1422.
• İbn Tûlûn, Ebû Abdullah Muhammed b. Ali b. Ahmed es-Sâlihî-Tahânevî, Ahmed b. Muhammed b. Ali b. İsmail. ed- Dâriü alâ zelle-ti’l-kârî yelîhi zelletü’l-kârî, thk. Ömer Yûsuf Abdulğanî Hamdân. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1438/2018.
• İbnü’l-Bâziş, Ebû Caʿfer Ahmed b. Ali b. Halef. el-İknâ fî’l-kırââti’s-seb‘. thk. Ahmed Ferîd el-Mezîdî. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
• İbnü’l Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b Muhammed b Mu-hammed b Alî b Yûsuf. el-Mükaddimetü’l- Cezeriyye. Dâru’l-Muğni, 2001.
• İbnü’l-Cezerî, Ebû’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yusuf. et-Temhîd fî ilmi’t- Tecvîd. thk. Ali Hü-seyin el-Bevvâb. Riyad: Mektebetü’l-Meârif, 1985.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. et-Temhîd fî ilmit- Tecvîd. çev. Aydın Kudat. Ankara: Sonçağ Akademi Yayınları, 2021.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-kırâati’l- aşr. thk. Ali Mu-hammed ed-Dabbâ‘. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, ts.
• İbnü’l-Esîr, Ebû’s-Saâdât Mecdüddin el-Mübârek. en-Nihâye fî ğarîbi’l-hadîs ve’l-eser. thk. Tâhir Ahmed ez-Zâvî, Mahmûd Muhammed et-Tanâhî. Beyrut: el-Mektebetü’l-İlmiyye, 1399/1979.
• İbnü’l-Hümâm, Kemâleddîn Muhammed b. Abdilvâhid b. Abdülhamîd es-Sivâsî el-İskenderî. Fethu’l-Kadîr. Kahire: Mustafa el-Bâbî el-Halebî ve Evlatları, 1389.
• İsfahânî, Ebü’l-Kāsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal er-Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. thk. Safvan Adnan Dâvudî. Dımeşk Beyrut: Dâru’l-Kalem-ed-Dâruş’-Şâmiyyeti, 1412.
• Kahtânî, Fahd b. Abdullah b. Abdullah. Hızânetü’l-müftîn li-Hüseyn b. Muhammed el-Hüseyn es-Semenkânî. Abha: Kral Halid Üniversitesi, Doktora Tezi, 1441/2019.
• Kastallânî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ebî Bekr. el-Letâifü’l-işârât li fünûni’l-kırâat. thk. Hâlid Hasan Ebu’l-Cûd. Ka-hire: Mektebetü Evlâdi’ş-Şeyhi Li’t-Türâs, 2014.
• Kaplan, Salih Zeki. Kur’ân Tilâvetinde Okuyucu Hataları (Zelletü’l-Kârî). Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
• Karaçam, İsmail. Kur’ân-ı Kerîm’in Faziletleri ve Okunma Kâideleri. İstan-bul: İFAV, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınla-rı, 16. Basım, 2009.
• Karakılıç, Ali Celâleddin. Tecvîd İlmi. Ankara: Kalkan Matbaa, 6. Basım, 2011.
• Karsî, Dâvûd b. Muhammed. Şerhu’d-dürri’l-yetîm. Hasan Paşa İl Halk Kütüphanesi, 221/1.
• Keşmîrî, Muhammed Enver Şâh Hüseynî. Feydu’l-Bârî alê Sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhammed Bedri Alem el-Mirtehî. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 2005.
• Kaya, Ahmet. Tashîh-i Huruf-Hizmetiçi Hizmete Hazırlık Eğitim Kursları Kur’an-ı Kerim Ders Notları. Bursa: Emin Yayınları, 2. Baskı, 2013.
• Kaya, Eyyüp Said. “Mütekaddimîn ve Müteahhirîn/ 2. Bölüm Fıkıh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 01 Kasım 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/mutekaddimin-ve-muteahhirin#2-fikih
• Koçak, Muhsin vd. Fıkıh Usulü. İstanbul: Ensar Yayınları, 8. Basım, 2023.
• Komisyon. el-Fetâvâ’l-Âlemgiriyye (el-Fetâvâ’l-Hindiyye). 6 Cilt. Kahire: el-Matbaatü’l-Kübrâ’l-Emîriyye, 2. Basım, 1310.
• Komisyon. Kur’an Yolu Meâli. haz. Hayrettin Karaman vd. Ankara: Di-yanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2019.
• Kurtubî, Abdülvehhâb b. Muhammed. el-Mûdıh fi’t-tecvîd. thk. Ğânim Kaddûrî el-Hamed. Amman: Dâru Ammâr, 1430/2009.
• Kurtuluş, Yusuf Ziya. Ahkâm Tefsirlerinde Kırâat Farklılıkları (Cessâs-Kurtubî Mukayesesi). Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
• Kurtuluş, Yusuf Ziya. Kıraat Tilavet Tertîl (Kıraat ve Tefsir İlmi Bağlamın-da). Ankara: İlahiyât Yayınları, 2024.
• Kuşeyrî, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuad Abdulbâkî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
• Küçük, Cemil. Kıraat İlminde Ḍâd (ض) Harfi. Van: Yüzüncü Yıl Üniversi-tesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, DoktoraTezi, 2015.
• Madatov, Latifshah. Kur’an’da Kırâat, Tilâvet ve Tertîl Kavramları. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Li-sans Tezi, 2015.
• Mağnîsî, Ebü’l-Müntehâ Ahmed b. Muhammed Mağnisâvî. Tecvid Risâleleri I: Terceme-i Cezerî. İstanbul: Âsitâne, 1280.
• Makdisî, Ali b. Ğânim. “Buğyetü’l-murtâd li tashîhi’d-dâd”. thk. Mu-hammed Cabbar Muaybid. Mecelletü’l-Mavrid 18/2 (Yaz 1989), 117-141.
• Mar’aşî, Mehmed b. Ebû Bekr Saçaklızâde. Cühdu’l-mukıl. thk. Ğânim Kaddûrî el-Hamed. Amman: Dâru Ammâr, 2. Basım, 2008.
• Mar’aşî, Mehmed b. Ebû Bekr Saçaklızâde. Keyfiyyetü edâ’id-dâd. thk. Hatim Salih Dâmin. Dımeşk: Dâru’l-Beşâir, 2003.
• Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed el-Kaysî. el-Keşf an vücûhi’l-kırââti’s-seb‘. thk. Muhyiddin Ramazan. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1431/1981.
• Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed el-Kaysî. er-Ri’âye li-tecvîdi’l-kırâe ve tahkîki lafzi’t-tilâve. thk. Ahmed Hasan Ferhât. Amman: Dâru Ammâr, 5. Basım, 1428/2008.
• Mevsılî, Abdullâh b. Mahmûd b. Mevdûd. el-İhtiyâr li ta’lîli’l-muhtâr. thk. Muhammed Adnan Derviş. Beyrut: Dâru’l- Erkâm b. Ebi’l-Erkâm, ts.
• Meydânî, Abdulğanî el-Ğuneymî. el-Lübâb fî şerhi’l-kitâb. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, ts.
• Murâdî, Hasan b. Kasım. el-Müfîd fî şerhi umdeti’l-mücîd fi’n-nazmi ve’t-tecvîd. thk. Cemal Seyyid Rufâî. Gize: Mektebetü Evlâdi’ş-Şeyh, 2001.
• Nehhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl el-Murâdî. el-Kat’u ve’l-isti’nâf. thk. Abdurrahmân b. İbrahim el-Mâturîdî. Riyad: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 1413/1992.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Muhyiddin. Dekâiku'l-Minhâc. Beyrut: Dâru İbn Hazm, ts.
• Nüveyrî, Ebu’l-Kâsım Muhammed b. Muhammed Muhibbiddîn. Şerhu tayyibetü’n-neşr fi’l-kırâât. thk. Mecdî Muhammed Surûr Sa‘d Bâslûm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
• Öğüt, Salim. “Tahâret”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 31 Temmuz 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/taharet
• Özen, Şükrü. “Meşakkat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/357-360. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2004.
• Öztürk, Hayrettin. “Kur’ân-ı Kerîm Kıraati’nde Dâd (ض) Harfi: Mahreci ve Sıfatları”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 44 (Haziran 2018), 41-67. https://doi.org/10.17120/omuifd.378962
• Pekdemir, Şevket. “Namaz”. Delilleriyle İslam İlmihali. ed. Osman Şahin. İstanbul: Ensar Yayınları, 2. Basım, 2024.
• Râfiî, Mustafa Sâdık. Târîhu Âdâbi’l-Arab. 3 Cilt. Daru’l Kütübül-Arabî, ts.
• Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hü-seyn. Mefâtihu’l-gayb (et-Tefsirü’l-kebir). Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsil Arabî, 1420.
• Safâkusî, Ebû’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Salim en-Nurî. Tenbîhu’l-ğâfilîn ve irşâdu’l câhilîn amma yakau lehüm mine’l-hatai hâle tilâveti-him li Kitâbillâhi’l-Mübîn. thk. Muhammed Şazelî en-Neyfer. Tu-nus: Müessesetü Abdülkerim b. Abdullah, 1974.
• Sağman, Ali Rıza. İlâveli-Yeni Sağman Tecvidi. İstanbul: Ahmed Said Matbaası, 4. Basım, 1964.
• Saîdî, Ebü’l-Hasan Ali b. Ca‘fer b. Muhammed er-Râzî. “et-Tenbîh ale’l-lahni’l-celiyyi ve’l-lahni’l-hafiy”, ed. Ğânim Kaddûrî el-Hamed. el-Mecmau’l-İlmiyyü’l-Irakiyyü 2/36 (Şevvâl/Haziran-1405/1985), 259.
• Sehâvî, Ebü’l-Hasen Alemüddîn Alî b. Muhammed b. Abdissamed. Cemâlü’l-kurrâ’ ve kemâlü’l-ikrâ. thk. Mervan Atıyye, Muhsin Harâbe. Dımeşk/Beyrut: Dâru’l-Me’mûnu Li’t-Türâs, 1417/1997.
• Semerkandî, Ebü'l-Leys Nasr b. Muhammed b. Ahmed b. İbrahim. Uyûnü’l-Mesâil. thk. Salâhuddîn en-Nâhî. Bağdat: Matbaati Es’ad, 1386.
• Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osmân b. Kanber el-Hârisî. el-Kitâb. thk. Ab-dusselâm Muḥammed Hârûn. 4 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Hâncî, 1408.
• Süleymânî, Ahmed b. Abdullah b. Dervîş. Kenzü’l-meânî fî şerhi Hırzü’l-emânî ve vechü’t-tehânî dirâseten ve tahkîkan. Medine-i Münevvere: el-Câmiatü’l-İslâmiyye, Doktora Tezi, 1430.
• Şâfiî, Ebû Abdullah Muhammed b. İdrîs. el-Ümm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1983.
• Şahin, Osman. “İslam Hukuku Metodolojisinde Zerayi ve Uygulaması”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 7 (Nisan 2006), 209-244.
• Şahin, Osman. “İstihsan Yönteminin Aklî Gerekçeleri ve Bazı Uygulama Şekilleri”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 8/1 (Şubat 2008), 41-74.
• Şeker, Mehmet Sait. Semantik Açıdan Kırâatlerde Lahn ve Teganni Kavram-ları. Batman: Batman Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
• Tal’at, Eşref Muhammed Fuad. İʿlâmü sêdeti’n-nücebâ ennehü lâ teşabühe beyne’d-dâd ve’z-zâ. Kahire: Mektebetü’s-Sünneh, 1408. http://archive.org/details/0132Pdf_201803
• Tarablusî, Şemsüddin Ebû Abdullah Muhammed b. Abdurrâhmân. Mevâhibü'l-celîl fî şerhi muhtasarı Halîl. 2 Cilt. Dâru'l-Fikr, 2. Basım, 1412/1992.
• Tekin, Abdülkadir. “Zemahşerî’nin Ahkâm Âyetlerini Yorumlama Me-todu Bağlamında Fıkıhçı Kişiliği -el-Keşşâf Örneği-“, Amasya Üni-versitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/10 (Haziran 2018), 213-261.
• Tetik, İbrahim. “Tecvidin Gerekliliği Sorunu: İbnü’l-Cezerî Öncesi ve Sonrası”, Uluslararası İbnü’l-Cezeri Sempozyumu, (Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2021) 247-271.
• Tuncel, Emrullah. “İlk Dönem Tecvid Eserlerinin Teşekkülünde Lahn Olgusunun Etkisi”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 59/59 (Aralık 2020), 105-129. https://doi.org/10.15370/maruifd.846120
• Urbâvî, Ferağlı Seyyid. “Savtü’d-Dâdi’l-Fasîhati’lletî Nezele Bihe’l-Kur’ân”. Quranpedia.net. Erişim 10 Ağustos 2024. https://quranpedia.net/book/1198/2/1
• Useymîn, Muhammed b. Salih. Şerhu’l-mümti‘ alâ zâdi’l-müstakni‘. 15 Cilt. Cidde: Dâru İbni’l-Cevzî, 1422.
• Uyanık, M. Zeki. “İslâm Hukukunda Dinî Hükümleri Hafifleten Umûmü’l-Belvâ”. Hikmet Yurdu XIII/26 (2020), 195-235.
• Ünal, Mehmet. Kur’an’ın Anlaşılmasında Kırâat Farklılıklarının Rolü. Anka-ra: Fecr Yayınları, 2005.
• Yaran, Rahmi. “İhti̇yaç”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 31 Temmuz 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/ihtiyac
• Yeşil, Selman. Harîrî’nin Lahn Anlayışı. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
• Yiğit, İdris. Temel Meseleleriyle Kıraat ve Tecvid İlminde Lahn Olgusu. İs-tanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2024.
• Zarrûk, Muhammed Halil. Şerhu mukaddimeti’l-Cezeriyyeti fî ilmi’t-tecvîd. Amman: Dâru’l-Feth, 2011.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. Mustafa Hüseyn Ahmed, el-Keşşâf an hakâîkı ğavâmidi’t-tenzîl ve uyûni’l-ekâvîli fî vücûhi’t-te’vîl (Kahire; Beyrut: Dâru’r-Reyyân li’t-Türâs; Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1407/1987), 4/713.
• Zencânî, Ebü’l-Kâsım Sâ’d b. Ali b. Muhammed. Kitâbü Zââti’l-Kur’âni’l-Kerîm. thk. Muhammed Saîd el-Mevlevî. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Muâsır, 1991.
• Zengin, Enes. Dâvûd-i Karsî’nin Şerhu’d-Dürri’l-Yetîm Adlı Eseri. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2024.
• Zeydân, Abdulkerîm. el-Vecîz fî usûli’l-fıkh. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2003.
• Zühaylî, Vehbe. ez-Zaruretü’ş-şer’iyyetü. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 5. Basım, 1997.