Kıraat İlminde Hüccet Olgusu: Naklî ve Lügavî Temellendirme

Öz

Tarihsel süreçte metodolojik yaklaşımları birbirinden farklı olan Basra ve Kûfe dil okulları teşekkül etmiştir. Bu ekollere mensup bazı dil âlimleri, kıraat farklılıklarını değerlendirirken Arap dilinin ilkelerine uymadığı veya fasîh kabul etmedikleri muhtelif vecihleri eleştirmekten kaçınmamışlardır. Meseleye salt metinsel çözümleme bağlamında yaklaşan dil âlimlerinin, zaman zaman Mushaf hattını merkeze aldıkları ve kıraat farklılıklarında bunu temel bir hareket noktası olarak değerlendirdikleri görülmektedir. Bu kabulden hareketle bazı kıraat vecihlerinin kıraat imamlarının şahsî tercihi olduğunu ileri sürmektedirler. Öte yandan dil ekolleri, muhtelif kıraat vecihlerini naklî hüccetinin bulunup bulunmamasına bakmaksızın mensup oldukları ekolün lügavî kıstaslarına uymadığı gerekçesiyle eleştirebilmiş; başka bir ifadeyle kendi dilsel kıyaslarını rivayet unsuruna tercih etmişlerdir. Kıraatleri eleştirenlere karşıt bir tavır sergileyen âlimler ise kıraat farklılıklarının ilâhî bir hikmete dayandığını ve sahîh senedle Resûlullah’a (s.a.s.) ulaştığını savunmaktadırlar. Öyle ki bazı dil âlimlerinin kıraat vecihleri hakkında yanlış saydıkları hususların aslında Arap dilinin ya gündelik kullanımında ya da lehçe ve şive olarak ifade edilen bir kabilenin pratiğinde yer aldığını belirtmektedirler. Ayrıca dil bilimcilerin tenkitlerine kıraatlerin vahiy kaynaklı olması ve kendine özgü dil yapısı ilkelerinden hareketle karşı çıkılmaktadır. Nitekim kıraatleri ihticâc bağlamında temellendiren âlimler, kıraatlerin Arap dil biliminin kaideleriyle bir şekilde uzlaştırılabileceğini, tutarlı ve genel kurallarla uyumlu olduğunu, muhtelif okuma biçimlerinin/vücûhâtın imamların içtihatları neticesinde ortaya çıkmadığını ispatlama gayretleri göze çarpmaktadır. Tarihin akışında belli bir öğretim metodolojisine kavuşan kıraatlerdeki muhtelif vecihlerin hüccet ve tevcîhi bağlamında, öncelikle naklî hüccet unsurları merkeze alınmakta, ardından Arap dil biliminin kuralları kıraat farklılıklarını temellendirmede bir argüman olarak kullanılmaktadır. Bu bağlamda birçok kıraat ve tefsir eserinde kıraatlerin tabii bir mecrada geliştiğine işaret eden hüccet unsurlarına yoğunlukla yer verildiği görülmektedir. Bunu genellikle tevcîhini yaptıkları kıraat ihtilafının meşruiyetine ve anlam zenginliğine işaret etmenin yanı sıra bazı mütevâtir kıraatlere yöneltilen eleştirilere cevap vermek amacıyla gerçekleştirmektedirler. Bu bakımdan çalışmada kıraatleri temellendirme faaliyeti etrafında dile getirilen görüşlerin ele alınması ve aynı zamanda öne sürülen delillerin örneklerle desteklenerek teorik ve pratik açıdan derinleştirilmesi amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Hüccet
• İhticâc
• Eleştiri
• Temellendirme

The Concept of Ḥujjah and Its Foundations in the Science of Qirāʾāt: Transmission-Based and Linguistic Justifications

Öz

Throughout the course of history, the Basran and Kufan linguistic schools, each characterized by distinct methodological approaches, emerged as two major centers of Arabic linguistic thought. Some scholars affiliated with these schools did not refrain from criticizing certain Qur’ānic recitations (qirāʾāt) that they deemed inconsistent with the principles of the Arabic language or that they did not consider eloquent (fasīḥ). It is observed that some linguists, who approached the issue primarily through textual analysis, occasionally centered their assessments on the orthography of the Muṣḥaf, taking it as a fundamental point of reference in evaluating variant readings. Based on this assumption, they argued that certain modes of recitation were merely the personal preferences of the imams who recited. Moreover, linguistic schools often criticized various readings not because of the absence of their transmitted authority (ḥujjah naqliyyah), but rather for failing to conform to the linguistic criteria of their own school; in other words, they prioritized their linguistic analogy (qiyās) over transmitted reports (riwāyah). In contrast to those who criticized certain Qur’ānic readings, other scholars adopted a defensive stance, maintaining that the variations among the qirāʾāt are grounded in divine wisdom and transmitted through authentic chains (isnād) reaching back to the Messenger of Allah (peace be upon him). They asserted that what some linguists considered errors in specific recitational modes were, in fact, attested in the natural usage of the Arabs or reflected the speech patterns of particular tribes and dialects. Moreover, scholars who rejected the linguistic critiques emphasized that the qirāʾāt derives from revelation and possess a unique linguistic structure that cannot be confined to later grammatical conventions. Accordingly, the scholars who sought to substantiate the qirāʾāt within the framework of ḥujjah (linguistic and transmitted proof) endeavored to demonstrate that the readings can be reconciled with the principles of Arabic linguistic, that they are coherent and rule-consistent, and that their various forms (wujūh) did not originate from the personal reasoning (ijtihād) of the reciters. Throughout history, as the teaching methodology of qirāʾāt developed, scholars prioritized transmitted evidence (al-ḥujjah al-naqliyyah) in justifying and interpreting the variants, while employing linguistic principles as a secondary means of support. Consequently, many works on qirāʾāt and tafsīr extensively include evidences (ḥujaj) pointing to the natural and divinely guided development of these recitations. Such discussions not only underscore the legitimacy and semantic richness of the qirāʾāt differences but also aim to refute criticisms directed at certain mutawātir readings. In this regard, the present study seeks to examine the perspectives surrounding the justification of qirāʾāt, supporting the arguments presented with illustrative examples to provide both theoretical depth and practical insight.

Anahtar Kelimeler

• Qira'at
• Hujjah
• İhtijaj
• Critisizm
• justification

Kaynakça

1. Ablay, Rıfat. “Müfessir ve Dilbilimcilerin İbn Amir Kıraatine Dilbilimsel ve Eleştirel Yaklaşımları”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16 (2020), 39-51. https://doi.org/10.34085/buifd.772869
2. Ahfeş el-Evsat, Ebü’l-Hasen Said b. Mes‘ade. Me‘âni’l-. thk. Hüdâ Mahmud Karâa. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1990.
3. Akaslan, Yaşar. “Kırâat İlmi Sistematiğinde Usûl Kavramları”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43 (2017), 217-251.
4. Ebû Ali el-Fârisî, Ebû Ali Hasan b. Ahmed b. Abdilgaffâr. el-Hücce li’l-kurrâ’i’s-seb‘a. thk. Bedruddîn Kahvecî - Beşîr Cüveycâbî. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1993.
5. Âlûsî, Mahmud b. Abdullah el-Hüseynî. Rûhu’l-me‘ânî fi tefsîri’l-Kur’âni’l-Kerîm ve’s-seb‘il-mesânî. thk. Ali Abdulbâri Atiyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 1994.
6. Aydın, Zeynelabidin. Kur’an’ın Metinleşme Tarihi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
7. Bayraktutan, Osman. “Kırâatlerin Tevâtürü Bağlamında Tenkîd Meselesi”. İlahiyat Araştırmaları Dergisi 2 (2014), 41- 69.
8. Beğavî, Ebû Muhammed Hüseyin b. Mesûd. Me‘âlimu’t-tenzîl fî tefsîrî’l-Kur’ân. thk. Muhammed Abdullah en-Nemr vd. 8 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, 1997.

9. Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullah b. Ömer b. Muhammed. Envâru’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. thk. Muhammed Abdurrahman el-Mer‘aşlî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1997.
10. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail b. İbrahim el-Cu‘fî. Sahîhü’l-edebi’l-müfred. thk. Muhammed Nâsiruddîn el-Elbânî. Dâru’s-Sadîk li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 1997.
11. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail b. İbrahim el-Cu‘fî. Sahîhü’l-İmâmi’l-Buhârî. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır. 9 Cilt. Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 2001.
12. Ca‘berî, Ebû İshak İbrahim b. Ömer. el-Kenz fi’l-kırââti’l-’aşr. thk. Hâlid el-Meşhedânî. 2 Cilt. Kahire: Mektebtü’s- Sekâfetü’d-Diniyye, 2004.
13. Cermî, İbrahim Muhammed. Mu‘cemu ‘ulûmi’l-Kur’ân. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 2001.
14. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. Tâcül-luğa ve sıhâhu’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdulgafur Attâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîn, 1987.
15. Cürcânî, Seyyid Şerîf. et-Ta‘rîfât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2003.
16. Çelik, İmran. “Müberred’in Kıraatlere Yaklaşımı ve Sahih Kıraat Eleştirisi”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26 (2024), 125-152. https://doi.org/10.51553/bozifder.1529217
17. Çetin, Abdurrahman. Kıraatların Tefsire Etkisi. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2012.
18. Çörtü, Mustafa Meral. Arapça Dil Bilgisi: Nahiv. İstanbul: İFAV Yayınları, 8. Basım, 2009.
19. Dağ, Mehmet. Geleneksel Kıraat Algısına Eleştirel Bir Yaklaşım. Ankara: TDV Yayınları, 2. Basım, 2019.
20. Dânî, Ebû Amr Osman b. Saîd. el-Mukni‘ fî resmi mesâhifi’l-emsâr. thk. Muhammed es-Sâdık Kamhâvî. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyeti’l-Ezheriyye, ts.
21. Dânî, Ebû Amr Osman b. Saîd. et-Teysîr fî’l-kırââti’s-seb‘. thk. Ferîd Muhammed b. Azzûz. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 2016.
22. Devserî, İbrahim b. Saîd. Muhtasaru’l-‘ibârât li mu‘cemi mustalahâti’l-kırâât. Riyad: Dâru’l-Hadâra li’n-Neşr ve’t- Tevzî‘, 2008.
23. Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Abdilğanî el-Bennâ. İthâfu fuzalâi’l-beşer bi’l-kırââti’l-erbe‘ate ‘aşer. thk. Şaban Muhammed İsmail. 2 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 2007.
24. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yusuf b. Ali b. Yusuf el-Endelüsî. el-Bahru’l-muhît. thk. Sıdkî Muhammed Cemil. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1999.
25. Ebû Şâme, Şihâbuddîn Abdurrahman b. İsmail b. İbrahim. el-Mürşidü’l-vecîz ilâ ‘ulûmin teteallaku bi’l-kitâbi’l-‘azîz. thk. Tayyar Altıkulaç. Beyrut: Dâru Sadr, 1975.
26. Ebü’s-Suûd Efendi. İrşâdü’l-akli’s-selîm ilâ mezâye’l-Kitâbi’l-Kerîm. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabiyye, 1997.
27. Enbârî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Kâsım b. Muhammed. Îzâhu’l-vakf ve’l-ibtidâ. thk. Muhyiddîn Ramazan. 2 Cilt. Dımaşk: Matbûât Mücmeu’l-Lügati’l-Arabî, 1971.
28. Enîs, İbrahim. fi’l-Lehecâti’l-‘Arabiyye. Kahire: Mektebetü’l-Ancelo, 1996.
29. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. Ezher. Tehzîbü’l-lüğa. thk. Muhammed ‘Avad Mir‘ab. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 2001.
30. Fadlî, Abdulhâdî. el-Kırââtü’l-Kur’âniyye: Târîh ve ta‘rîf. Beyrut: Merkezü’l-Ğadîr, 2009.
31. Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahya b. Ziyâd b. Abdillah el-Absî. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Ahmed Yusuf vd. 3 Cilt. Mısır: Dâru’l- Mısrıyye, ts.
32. Fırat, Yavuz. Tecvid ve Kıraat İlmi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2018.
33. Güler, İsmail. “İbn Hâleveyh’in Gramer Açısından Tartışmalı Kur’ân Kıraatlarına Yaklaşımı”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/9 (ts.), 401-408.
34. Gündüzöz, Soner. Kur’an’ın Eşsiz Dili. Samsun: Etüt Yayınları, ts.
35. Hanay, Necattin. “Taberî’ye Yöneltilen Tenkitler Bağlamında Yedi Harf ve Kıraatleri Savunma Refleksi”. Mütefekkir Aksaray Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 2/4 (ts.), 299-327. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.130262
36. Hanay, Necattin. “Zeccâc’ın Kıraat Tasavvuru ve Kendisine Yöneltilen Tenkitler”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 1/1 (2015), 164-184.
37. Hatipoğlu, Mustafa. “Ahkâmu’l-Kur’ân Literatüründe İhticâc Olgusu: Kurtubî’nin El-Câmi‘ li Ahkâmi’l-Kur’ân’ı Özelinde Bir İnceleme”. Bir Müfessir Olarak İmam Kurtubî’nin Tefsir Metodolojisi. ed. Zeki Keskin. Ankara: Fecr Yayınları, 2024.
38. İbn Âşûr, Muhammed b. Muhammed et-Tahir et-Tûnisî. et-Tahrîr ve’t-tenvîr: Tahrîru’l-ma‘ne’s-sedîd ve tenvîri’l- ‘akli’l-cedîd min tefsîri’l-Kitâbi’l-Mecîd. 30 Cilt. Tunus: Dâru’t-Tûnisiyye, 1984.
39. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Gâlib el-Muhâribî. el-Muharraru’l-vecîz fî tefsîri’l-Kitâbi’l-‘Azîz. thk. Abdusselam Abdu’ş-Şâfî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2001.
40. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osman el-Mevsılî. Sırru sınâ‘ati’l-i‘râb. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
41. İbn Ebî Meryem, Nasr b. Ali b. Muhammed eş-Şîrâzî. el-Mûdah fî vucûhi’l-kırâât ve ‘ilelihâ. thk. Ömer Hamdân el- Kübeysî. 3 Cilt. Cidde: el-Cemeâtü’l-Hayriyye, 1993.
42. İbn Hâleveyh, Ebû Abdillah el-Hüseyin b. Ahmed b. Hâleveyh b. Hamdân. el-Hücce fi’l-kırââti’s-sebʽ. thk. Abdülâl Salim Mekrem. Beyrut: Dâru’l-Meşrık, 1980.
43. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Muhammed b. Mükerrem b. Ali el-Ensârî. Lisânü’l-‘Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1993.
44. İbn Yaîş, Ali b. Yaîş b. Muhammed el-Esedî. Şerhu’l-mufassal li’z-Zemahşerî. thk. İmîl Bedî‘ Yakub. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
45. İbn Zencele, Abdurrahman b. Muhammed. Hüccetü’l-kırâât. thk. Saîd el-Efğânî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1982.
46. İbnü’l-Cezerî, Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Yusuf. en-Neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ‘. 2 Cilt. el-Matbaatü’t-Ticâriyyetü’l-Kübrâ, ts.
47. İbnü’l-Hâcib, Ebû Amr Cemâlüddîn Osman b. Ömer b. Ebî Bekr. eş-Şâfiye fî ‘ilmi’t-tasrîf. thk. Sâlih Abdülazîm eş- Şâir. Kahire: Mektebetü’l-Âdâb, 2010.
48. İnanç, Yonis. Teşekkül Sürecinde Nahiv-Kıraat İlişkisi. İstanbul: İFAV Yayınları, 2016.
49. Kabâkıbî, Şemsüddîn Muhammed b. Halil. Îzâhu’r-rumûz ve miftâhu’l-künûz fi’l-kırââti’l-erba‘a ‘aşere. thk. Ahmed Halid Şükrî. Amman: Dâru Ammâr, 2003.
50. Kastallânî, Ebü’l-Abbas Ahmed b. Muhammed b. Ebû Bekr. Letâifü’l-işârât li fünûni’l-kırâât. 10 Cilt. Medine: Merkezü’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 2013.
51. Kılıç, Mehmet - Pilgir, Muhammed. “Hicri II-IV. Asır Kıraat İhticâcı Uygulamalarının Sonraki Dönem Kıraat İhticâcı Uygulamalarına Etkileri: Neşru’l-Kırââti’l-‘Aşr Özelinde Bir İnceleme”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26/49 (2024), 327-352. https://doi.org/10.17335/sakaifd.1434229
52. Kılıç, Mustafa. “Zemahşerî’nin Kıraatleri Kabul Şartları”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 48/48 (2015), 149-184. https://doi.org/10.15370/muifd.67182
53. Koyuncu, Recep. “Kıraatlerin İhticâcı Bağlamında Dilbilimsel Tefsirler: Ahfeş’in Me‘âni’l-Kur’ân’ı Özelinde Bir Tahlil”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 48/48 (2019), 331-358.
54. Kudat, Aydın. Kırâatları Hüccetlendirmede Dilbilim Olgusu. Ankara: Sonçağ Yayınları, 2020.
55. Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrahim el-Atfîş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
56. Kütükoğlu, Ahmet. “Kastallânî’nin Mütevâtir Kırâatlere Yönelik Eleştirilere Yaklaşımı”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23/39 (2018), 171-210. https://doi.org/10.30623/harranilahiyatdergisi.364858
57. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. el-Keşf ‘an vucûhi’l-kırââti’s-seb‘ ve ‘ilelihâ ve hicecihâ. thk. Muhyiddîn Ramazan. 2 Cilt. Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2013.
58. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed Mekkî b. Ebî Tâlib Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. el-İbâne ‘an meâni’l-kırâât. thk. Abdülfettâh İsmail Şelebî. Mısır: Dâru Nehdati Mısr, ts.
59. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed Mekkî b. Ebî Tâlib Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. Müşkilü i‘râbi’l-Kur’ân. thk. Hâtim Salih ed-Dâmin. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’e-Risâle, ts.
60. Meydanoğlu, Ayşe. “Dilbilimcilerin Kıraat Farklılıklarına Yaklaşımları Üzerine Bir Değerlendirme”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2 (2017), 177-192.
61. Muhaysin, Muhammed Salim. el-Muğnâ fî tevcîhi’l-kırââti’l-‘aşr. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1988.
62. Muhaysin, Muhammed Salim. el-Muktebes min lehacâti’l-‘Arabiyye ve’l-Kur’âniyye. Medine: Müessesetü Şebâbi’l- Câmia, 1986.
63. Müberred, Ebü’l-Abbas Muhammed b. Yezîd b. Abdilekber b. ‘Umeyr. el-Muktedab. thk. Muhammed Abdulhâlik ‘Azîme. 4 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kitâb, ts.
64. Müftî, Hatice Ahmed. Nahvü’l-Kırâatı’l-Kûfiyyiîn. Beyrut, 1985.
65. Müzeynî, Abdulaziz b. Süleyman b. İbrahim. Mebâhis fî ‘ilmi’l-kırâât. Riyad: Dâru Künûzi İşbîliyye, 2011.
66. Nehhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. İsmail el-Murâdî. İ‘râbu’l-Kur’ân. thk. Abdülmün‘im Halil İbrahim. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
67. Nesefî, Ebü’l-Berekât Abdullah b. Ahmed b. Mahmud. Medârikü’t-tenzîl ve hakâikü’t-te’vîl. thk. Yusuf Ali Bedîvî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1998.
68. Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyn b. Mufaddal. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. thk. Safvân Adnan ed-Dâvûdî. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1961.
69. Râzî, Fahruddîn Muhammed b. Ömer. Mefâtîhu’l-ğayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, 1999.
70. Riyâd Kerîm, Muhammed. el-Muktedab fî lehecâti’l-’Arabî. Tanta, 1996.
71. Saylan, Nesrişah. “İbn Hâleveyh’in el-Muhtasar fî Şevâzzi’l-Kur’ân Adlı Eseri Çerçevesinde Kıraatlere Yaklaşımının İncelenmesi (Duhâ-Nâs Sûreleri Bağlamında)”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 6/1 (2020), 1-15.
72. Saylan, Nesrişah. “Tabersî’nin Kıraatlerin Hüccetinde Kullandığı Delillerin İncelenmesi”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23/2 (2019), 977-991. https://doi.org/10.18505/cuid.620337
73. Semîn el-Halebî, Ahmed b. Yusuf b. İbrahim. ed-Dürru’l-masûn fî ‘ulûmi’l-kitâbi’l-meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. 11 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, ts.
74. Sîbeveyhi, Ebû Bişr el-Hârisî. el-Kitâb. thk. Abdüsselâm Muhammed Harun. 5 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1988.
75. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr b. Muhammed. el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed b. Ebü’l- Fadl İbrahim. 4 Cilt. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmmetü li’l-Kütüb, 1974.
76. Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şakir. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2000.
77. Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. Selâme. Şerhu müşkili’l-âsâr. thk. Şu‘ayb el-Arnavûṭ. 16 Cilt. Beyrut: Müessesetü’e-Risâle, 1994.
78. Taşpınar, Kadir. “Ebû Amr’ın Eleştiriye Konu Olan Sahih Kıraatleri”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22 (2022), 117-140. https://doi.org/10.32950/rteuifd.1189453
79. Taşpınar, Kadir. Kıraat İhtilaflarının Tefsire Yansıması: Ebussuûd Örneği. İstanbul: Nizamiye Akademi Yayınları, 2022.
80. Taşpınar, Kadir. “Zemahşerî’nin Sahih Kıraat Eleştirisinde Arka Plan: Zeccâc Etkisi”. Bütün Yönleriyle Zemahşerî. ed. Ömer Aslan - Hasan Özalp. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Yayınevi, 2023.
81. Temel, Ali. “Erken Dönem Dilbilimsel Tefsirlerde Kırâat Anlayışı”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 15/2 (2015), 81-120.
82. Temel, Ali. “Nehhâs’ın İʻrâbu’l-Kur’ân’ında ‘Lahn’ Tartışmalarına Konu Olan Kırâatlerin Değerlendirilmesi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 15/1 (2015), 77-105.
83. ‘Ukberî, Ebü’l-Bekâ Abdullah b. el-Hüseyin b. Abdillah. et-Tibyân fî i‘râbi’l-Kur’ân. 2 Cilt. İsa Bâbî el-Halebî, ts.
84. Ünal, Mehmet. “Bir Kıraat Terimi Olarak ‘Hüccet’in Kavramsal Alanı ve Tarihsel Gelişimi”. İslâmî Araştırmalar Dergisi 17/1 (2004), 69-83.
85. Yerlikaya, Cafer. “Halef Kırâati Özelinde Kırâatlerle İlgili Bazı Tahlil ve Tespitler”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36 (2020), 307-344. https://doi.org/10.35209/ksuifd.766606
86. Yesû‘î, Luvîs Ma‘lûf. el-Müncid, fi’l-luğati ve’l-a‘lâm. Beyrut: Dârü’n-Neşr, 1986.
87. Yıldız, Süleyman. “Dilbilimsel Kaynaklarda Sahih Kıraatlere Yönelik Eleştirel Yaklaşımlar”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (2023), 134-164. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1258595
88. Yiğit, İdris. “Hicri İlk Dört Asırda Sahih Kıraatlere Yönelik Eleştiriler ve Sebepleri”. Artuklu Akademi 12/1 (Haziran 2025), 288-308. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1629101
89. Zeccâc, Ebû İshak İbrahim b. es-Serî b. Sehl. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Abdulcelîl Abduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l- Kütüb, 1988.
90. Zemahşerî, Mahmud b. Ömer b. Muhammed. el-Keşşâf ‘an hakâiki ğavâmizi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-akâvîl fî vücûhi’t- te’vîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arab, 1987.