Amasya II. Bâyezid Külliyesi’nin 1598 Depreminin Ardından Onarımına İlişkin Faaliyet Analizi

Öz

Vakıf sisteminin temel şartlarından biri olan ebedilik ilkesi, vakıf kurumlarının ilelebet yaşamalarını ve üstlendikleri hizmetlerinin devamlılığını teminat altına almayı amaçlamaktadır. Bu ilke, amacın gerçekleşmesini sağlayacak hukukî, idarî ve malî bir mekanizmanın varlığını zorunlu kılmaktadır. Osmanlı Devleti’nde söz konusu mekanizma vakıfların kuruluş senedi ve tüzüğü niteliğinde olan vakfiyelerde oluşturulmaktaydı. Sultan II. Bâyezid, Amasya şehrinde yaptırdığı külliyenin 1496 yılında tanzim ettirdiği vakfiyesinde külliyenin ebedî olarak yaşamasını sağlamak amacıyla gerekli hukuki, idari ve finansal altyapıyı kurmuştu. Bu tedbirler sayesinde külliye doğal ve beşeri faktörlerden kaynaklanan hasarların onarılmasıyla asırlarca ayakta kalmayı başarmıştır. Sultan II. Bâyezid Külliyesi, 1598 yılında Amasya’da meydana gelen ve bölgeyi ciddi şekilde etkileyen depremlerden biri sonucunda ağır hasar almıştı. Söz konusu deprem külliyenin tarihindeki en yıkıcı doğal afetlerden biri olarak değerlendirilmiştir. Birinci derece deprem kuşağında yer alan Amasya'da gerçekleşen bu depremin şiddeti sekiz olarak kaydedilmiş, ayrıca yaklaşık bir metre yüksekliğinde tsunami meydana geldiği kayıtlara yansımıştır. Depremin yıkıcı etkisi Amasya şehrini adeta harabeye çevirirken, şehrin önemli yapılarından olan Sultan II. Bâyezid Külliyesi de ciddi ölçüde zarar görmüştür. Bir selâtin külliyesi olması hasebiyle, söz konusu yapı yalnızca mimari bir eser değil; aynı zamanda çeşitli dinî, sosyal, eğitsel ve kültürel hizmetleri üstlenen bir merkez konumundaydı. Bu sebeple, külliyenin üstlendiği işlevleri sürdürebilmesi için hasarın ivedilikle giderilmesi büyük önem arz etmekteydi. Bu doğrultuda, payitahttan külliyedeki hasar tespitinin yapılması ve gerekli onarım çalışmalarının başlatılmasına yönelik karar kısa sürede alınmıştı. Külliyenin aldığı hasarların tespiti ve onarılması için yapılan çalışmalar vakıf muhasebe defterlerinde detaylı bir şekilde kaydedilmiştir. Bu çalışma Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivi Başkanlığı Osmanlı Arşivi’nin, Maliyeden Müdevver Defterleri (MAD.d. No. 5279) ve Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterleri tasnifi (TS. MA. d. No. 1301) ile Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi Defterleri’nden (No. 1381) elde edilen vakıf muhasebe kayıtlarına dayanmaktadır. Söz konusu kayıtlar ışığında külliyenin onarım aşamaları ve maliyetinin incelenmesinin yanı sıra burada çalışan meslek grupları ve bu meslek grupları arasında yer alan personelin çalışma süresi, aldığı günlük ücreti; kullanılan malzemelerin türü, ölçüsü/miktarı ve maliyeti tespit edilmiştir. Tespit edilen veriler grafik ve tablolar halinde ilgili başlıklar altında sunulmuştur. Bu çalışma, bir vakıf kurumu olan Sultan II. Bâyezid Külliyesi’nin onarım ve tamir süreçlerini incelemenin yanı sıra işçilik ücretleri, yapı malzeme çeşitleri, kullanılan ölçü birimleri ve fiyatları üzerinden dönemin ekonomik ve sosyal yapısını anlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tarih
• Vakıf
• Amasya
• II. Bâyezid
• Külliye
• Deprem
• Yeniçağ tarihi

Analysis of the Restoration Activities of the Amasya Bayezid II Complex Following the 1598 Earthquake

Öz

One of the fundamental principles of the foundation system is perpetuity, ensuring the continuous existence of foundation institutions and the sustainability of the services they provide. This principle necessitated the establishment of a legal, administrative, and financial mechanism to secure its implementation. Such mechanisms were formalized in the foundation charters, which functioned as the foundational documents and regulations of foundations. Sultan Bayezid II established the necessary legal, administrative, and financial infrastructure in the charter he issued for the complex he built in Amasya in 1496, aiming to ensure its eternal survival. Thanks to these measures, the complex managed to endure for centuries by repairing the damage caused by natural and human factors. The Bayezid II Complex in Amasya suffered severe damage during the 1598 earthquake. In 1598, the Sultan Bayezid II Complex suffered severe damage as a result of one of the earthquakes that occurred in Amasya and seriously affected the region. This earthquake is considered one of the most devastating natural disasters in the history of the complex. Located in a first-degree earthquake zone, the earthquake that struck Amasya was recorded with a magnitude of eight, and records also indicate that a tsunami approximately one meter in height occurred. The destructive impact of the earthquake turned the city of Amasya into ruins, and the Sultan Bayezid II Complex, one of the city's most significant structures, was seriously damaged. As a selatin complex (a religious and social complex built by an Ottoman sultan), the structure was not only an architectural monument but also served as a center for various religious, social, educational, and cultural functions. For this reason, it was of great importance that the damage be repaired promptly in order for the complex to continue fulfilling its functions. Accordingly, a decision was quickly made by the capital to assess the damage to the complex and to initiate the necessary restoration work without delay. The efforts undertaken for its restoration were recorded in the foundation accounting registers in detail. This study is based on waqf accounting records obtained from the Ottoman Archives of the Presidential State Archives, specifically from the Maliyeden Müdevver Registers (MAD.d. No. 5279), the Topkapı Palace Museum Archive Registers classification (TS. MA. d. No. 1301), and the Archives of the General Directorate of Foundations (No. 1381). In light of the aforementioned records, the restoration phases and costs of the complex have been examined, along with the professions employed at the site. Additionally, the personnel’s working time and daily wages of the personnel within these professions, as well as the types, quantities/sizes, and costs of the materials used, have been identified. The findings are presented under relevant headings in the form of graphs and tables. In addition to the restoration processes of the complex, which is a foundation, this study also aims to provide insights into the socio-economic structure of the period through the wages of workers and the measurement units and prices of various materials.

Anahtar Kelimeler

• History
• Foundation
• Amasya
• Bayezid II
• Complex
• Earthquake
• Modern history

Kaynakça

1. Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yaşar. Amasya Tarihi. haz. Songül Keçeci Kurt. yay. haz. Mehmet Arslan. ed. Songül Keçeci Kurt. Recep Orhan Özel. Metin Hakverdioğlu. Amasya: Amasya Belediyesi, 2022. Akgündüz, Ahmet. İslâm Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988.
2. Aktuğ Kolay, İlknur. “Osmanlı Belgelerinde Yer Alan Bazı Ahşap Yapı Malzemeleri Üzerine Düşünceler”. Sanat Tarihi Defteri 10 (2006), 23-45.
3. Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. “Depremler”. Erişim 12 Aralık 2024. https://amasya.ktb.gov.tr/TR- 59473/depremler.html
4. Atakan, Sibel. II. Bayezid Dönemi Cami Ve Mescidlerinde (Tokat-Amasya-Edirne-İstanbul) Mimarisi Süsleme Programı. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
5. Ateş, İbrahim. “Vakıf Eserlerin Onarımı ve Restorasyonu İle İlgili Vakfiye Şartlarına Genel Bir Bakış”. Vakıflar Dergisi 23 (1994), 161-176.
6. Bakırer, Ömür. “Vakfiyelerde Binaların Tamiratı İle İlgili Şartlar ve Bunlara Uyulması”. Vakıflar Dergisi 10 (2006), 113- 126.
7. Başar, Fahameddin. “Osmanlı Devleti’nin Yeniden Kuruluşunda Amasya’nın Önemi”. Uluslararası Amasya Sempozyumu Bildiriler Kitabı. 1/95-116. Amasya: KIBATEK Yayınları, 2017.
8. Batır, Ekrem. Arşiv Belgeleri Işığında Edirne Selimiye Külliyesi’nin İnşa Süreci. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı, Doktora Tezi, 2022.

9. Bayram, Yavuz. “Sultan İkinci Bâyezid Amasya ve Osmanlı Kültür hayatındaki Yeri ve Önemi”. Uluslararası Amasya Sempozyumu Bildiriler Kitabı. 2/827-838. Amasya: KIBATEK Yayınları, 2017.
10. Boğaziçi Üniversitesi Kandili Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü Bölgesel Deprem-Tsunami İzleme ve Değerlendirme Merkezi. “Türkiyedeki Önemli Tsunamiler”. Erişim 12 Aralık 2024. http://www.koeri.boun.edu.tr/sismo/2//?s=1509+
11. Bozkurt, Nebi. “Nakkaş”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/326. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
12. Buttanrı, Halil. “Fuâd Köprülü’nün, ‘Osmanlılarda Nakış Târihine Dâir’ İsimli Beş Makalesi”. Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 21 (2001), 17-46.
13. Celal Esad. Yapı Malzemesi. İstanbul: Matbaa-ı Ahmed İhsan, 1323.
14. Cıda, İsa. İstanbul Bayezid Camii Taş Süslemeleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türk Sanatı Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
15. Çelik, Serpil. Mevcut Belgeler Işığından Süleymaniye Külliyesinin Yapım Süreci. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
16. Dündar, Abdülkadir. “Osmanlı Mimarisinde Hassa Mimarları”. Dini Araştırmalar Dergisi 2/5 (Haziran 1999), 159-176.
17. Dündar, Abdülkadir. “Osmanlı Vakıflarında Vakıf Mimarları ve Meremmetçiler”. Vakıf ve Toplum Dergisi 1/2 (2014), 50-57.
18. Dündar, Abdülkadir. “Osmanlılarda Tamir Süreci, Çeşitleri ve Bazı Selçuklu Yapılarındaki Uygulamalar”. I. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyet Kongresi Bildirileri. 1/269-280. Konya: 2001.
19. Dündar, Abdülkadir. Arşivlerdeki Plân ve Çizimler Işığı altında Osmanlı İmar Sistemi (XVIII. ve XIX. Yüzyıl). Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı, 2000.
20. Emecen, Feridun-Şahin, İlhan. “Amasya”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/1-4. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
21. Erdenen, Orhan. “Osmanlı Devri Mimarları, Yardımcıları ve Teşkilâtları”. Mimarlık Dergisi 1 (1966), 15-18.
22. Ertem, Adnan. “Osmanlı’dan Günümüze Vakıflar”. Vakıflar Dergisi 36 (2011), 25-65.
23. Eyice, Semavi. “Bayezıt II Camii ve Külliyesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 6/40-42. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
24. Genç, Vural. Acem’den Rum’a Bir Bürokrat ve Tarihçi İdris-i Bidlisî (1457-1520). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2019.
25. Güler, Nazenin S.. Kuruluşundan Günümüze İstanbul II. Bâyezid Külliyesi. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2024.
26. Gürbüz, Adnan. Toprak-Vakıf İlişkileri Çerçevesinde XVI. Yüzyılda Amasya Sancağı. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Doktora Tezi, 1993.
27. Hersek, Can M. “Osmanlı İmparatorluğunda Mimarlar ve Yapı Esnafı”. İslami Araştırmalar Dergisi 4/1 (Ocak 1990), 42-48.
28. Hınz, Walter. İslâm’da Ölçü Sistemleri. çev. Acar Sevim. İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları, 1990.
29. İdris-i Bidlîsî. Heşt Behişt VIII. Ketîbe II. Bayezid Dönemi 1481-1512. çev. Vural Genç. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2024.
30. İnalcık, Halil. “Bayezid I”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/321-324. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
31. İşbilir, Ömer. “Yük”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 44/46-48. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
32. Kallek, Cengiz. “Men”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/105-107. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
33. Kallek, Cengiz. “Okka”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/338-339. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
34. Kaya, Şennur. “XIX. Yüzyılda İstanbul’da Tuğla Üretimi ve Çobançeşme Tuğla Fabrikası”. Asos Journal/ Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 50 (Temmuz 2017), 165-188.
35. Kubbealtı Lugatı. Erişim 12 Aralık 2024. https://lugatim.com
36. Kurugöl, Sedat-Giray Küçük, Sezgi. “Tarihi Eserlerde Demir Malzeme Kullanım ve Uygulama Teknikleri”. 5. Tarihi Eserlerin Güçlendirilmesi ve Geleceğe Güvenle Devredilmesi Sempozyumu. 521-536. İstanbul: TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası, 2015/10.
37. Küçük, Cevdet. “Bina Emini”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/179. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
38. Madran, Emre. “Osmanlı Devletinde ‘Eski Eser’ ve ‘Onarım’ Üzerine Gözlemler”. BELLLETEN. 49/195 (1985), 503-546.
39. Mazlum, Deniz. Osmanlı Arşiv Belgeleri Işığında 22 Mayıs 1766 İstanbul Depremi ve Ardından Gerçekleşen Yapı Onarımları. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
40. Natıonal Centers For Environmental Information. “Significant Eartquake Information”. Erişim 12 Aralık 2024. https://www.ngdc.noaa.gov/hazel/view/hazards/earthquake/event-more-info/10616
41. Osmanlı Arşivi (BOA). Maliyeden Müdevver Defterleri [MAD.d], No. 5276.
42. Osmanlı Arşivi (BOA). Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterleri [TS.MA.d], No. 1301.
43. Özcan, Selim. “Amasya’da Sancak Beyliği Yapan Şehzadeler Döneminde Amasya Şehir”. Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (2015), 69-95.
44. Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. I. II. III. İstanbul: MEB, 2004.
45. Saka, Erdem. “Osmanlı İmparatorluğu’nda Bakır Madenleri (1453-1789)”. Journal Of Universal History Studies. 2/2 (2019), 223-238.
46. Sönmez, Neslihan. Osmanlı Dönemi Yapı ve Malzeme Terimleri Sözlüğü. İstanbul: YEM Yayın, 1997.
47. Şemseddin Sami. Kâmüs-i Türkî. 7. Baskı. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1327.
48. Tanyeli, Gülsün. Osmanlı Yapı Teknolojisi: Kısa Bir Özet. 17. Uluslararası Mimarlık Sergisi Venedik Bienali Türkiye Pavyonu.
49. Tanyeli, Gülsün. “İstanbul Yapı Teknolojisi”. XXI Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi Ansiklopedisi. 8/290-309. İstanbul: İSAM 2015.
50. Taş, Murat. “Osmanlı’dan Günümüze Yapı Üretiminde Mimarlık Meslek Örgütlenmesinin Gelişimi”. Uludağ Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi 8/1 (2003), 203-2014.
51. Taşkın, Ünal. Osmanlı Devleti’nde Kullanılan Ölçü ve Tartı Birimleri. Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Yüksel Lisans Tezi, 2005.
52. Topçu, Selçuk. Amasya’nın Tarihi Dokusunun 20. Yüzyılda Değişimi: Yeşilırmak’ın Güneyinde Sit Alanı İçindeki Bölgenin Analizi. Ankara: Çankaya Üniversitesi Fen Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
53. Turan, Şerafettin. “Bayezid II”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 5/234-238. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
54. Turan, Şerafettin. “Mimarbaşı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 30/90-91. Ankara: TDV Yayınları, 2020, s. 90-91.
55. Turan, Şerafettin. “Osmanlı Teşkilâtında Hassa Mimarları”. Tarih Araştırmalar Dergisi 1/1 (Mayıs 1963), 159-200.
56. Uluskan, Murat. “İstanbul’un Yapı Sanatkârları: Nakkaşlar ve Sıvacılar (1700-1838)”. Türk Kültürü İnceleme Dergisi 28 (2013), 11-50.
57. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi Defterleri [VGMA. d], No. 1381.
58. Yenişehirlioğlu, Filiz. “Klâsik Dönem Osmanlı Sanatı”. Türkler. 11/1609-1633. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
59. Yılmaz, İbrahim. “Osmanlı Klasik Döneminde Vakıf Yapıların Korunmasında Onarım Aşamaları”. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 3/4 (Ocak 2017), 36-60.
60. Yüksel, İ. Aydın. Osmanlı Mimârîsinde II. Bâyezid Yavuz Selim Devri (886-926/1481-1520) V. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti. 1983.