The Kadizādelis–Khalvetis Conflict in the Seventeenth-Century Ottoman Empire and Its Political Repercussions

Öz

In seventeenth-century Ottoman society, the Kadizādelis–Khalwatis conflict -shaped around the boundaries of religious authority, the implementation of sharīʿa rulings, and the public legitimacy of Sufi orders- represented not merely a scholarly dispute but a profound struggle with political, social, and cultural implications. This article aims to illuminate the historical background of this conflict and its reflections in the Ottoman intellectual milieu. The study demonstrates that the Kadizādelis, drawing primarily on Birgivī Mehmed Efendi’s Ṭarīqat al-Muḥammadiyya, developed a staunch anti-innovation (bidʿa) discourse and, by targeting Sufi practices such as samāʿ, devrān, and vocal dhikr, promoted an idealized return to the norms of the Prophetic age. This discourse gained substantial support within the palace and state bureaucracy during the reign of Mehmed IV, and interventions such as the Yasāğ-i Bed endowed anti-Sufi measures with an institutional character. The study seeks to examine the intellectual, political, and social components underpinning this religious controversy, to evaluate the influence of the Kadizādelis on the Ottoman tradition of thought, and to reveal the scholarly and moral resistance formulated by Sufi circles -particularly by figures such as Abdülmecid Sivāsī, Abdülahad Nūrī, and Niyāzī-i Misrī- who practiced vocal dhikr and devrān. Through historical analysis and content examination, primary sources of the period are assessed in comparison with modern academic literature. The findings indicate that the Kadizādelī movement operated not only within scholarly arenas but also wielded significant political influence, pursuing a policy al- amr bi al-maʿrūf aimed at regulating the daily lives of the populacean approach that gradually evolved into systematic pressure on certain Sufi orders. Conversely, leading Sufi scholars countered this unilateral understanding through treatises and sermons grounded in intellectual rigor and ethical reasoning. Ultimately, the Kadizādelī–Khalwatī conflict emerged as a focal point of debates on religious pluralism, authority, and legitimacy in the Ottoman Empire. Events such as The Çınar İncident and the Yasağ-i Bed embodied the state’s long-term effort to adopt a moderating stance toward these tensions and to establish a balance among competing religious groups. Within this framework, the Ottoman state avoided policies of eradication and instead adopted an approach seeking to secure the loyalty of diverse ethnic and religious communities, while simultaneously taking measures to prevent any group from gaining excessive influence over state authority.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Ottoman
• 17th Century
• Religious Tension
• Kadızâdelîs
• Sivâsîs
• Ban on Dhikr and Sama

XVII. Yüzyıl Osmanlısında Kadızâdeliler–Halvetîler Çatışması ve Siyasî Yansımaları

Öz

XVII. yüzyıl Osmanlı toplumunda dinî otoritenin sınırları, şer‘î hükümlerin uygulanış tarzı ve tarikatların kamusal meşruiyeti çerçevesinde şekillenen Kadızâdelî-Halvetî çatışması, yalnızca ilmî bir tartışmadan ibaret olmayıp, aynı zamanda siyasî, toplumsal ve kültürel yansımaları olan derin bir mücadeleyi temsil etmektedir. Bu makale, söz konusu çatışmanın tarihsel arka planını ve Osmanlı düşünce dünyasındaki yansımalarını ortaya koymak amacıyla kaleme alınmıştır. Araştırmada, Kadızâdelîlerin özellikle Birgivî Mehmed Efendi’nin “Tarîkat-ı Muhammediyye” adlı eserinden ilhamla bid‘at karşıtı bir söylem geliştirdikleri, semâ, devrân, cehrî zikir gibi tasavvufî uygulamaları hedefleyerek Asr-ı Saâdet’e dönüş idealini esas aldıkları tespit edilmiştir. Bu söylem, IV. Mehmed devrinde saray ve devlet erkânı nezdinde destek görmüş, “Yasağ-ı Bed” gibi düzenlemelerle tasavvufî uygulamalara yönelik müdahaleler kurumsal bir mahiyet kazanmıştır. Araştırmanın hedefi, söz konusu dinî ihtilâfın temelinde bulunan fikrî, siyasî ve içtimaî unsurları incelemek; Kadızâdelîlerin Osmanlı düşünce geleneği üzerindeki etkilerini ve cehrî zikir ve deverân ehli olan tasavvuf erbabının bu etkilere karşı geliştirdikleri İlmî mukavemeti ortaya koymaktır. Bulgular, Kadızâdelî hareketinin yalnızca ilmî zeminde değil, aynı zamanda siyasî alanda da etkinlik kazandığını; halkın gündelik yaşamını denetlemeye yönelik bir “emr-i bi’l-ma‘rûf” siyaseti izlediğini ve bunun zamanla bazı tarikatlara yönelik sistemli bir baskıya dönüştüğünü ortaya koymaktadır. Öte yandan, Abdülmecid Sivâsî, Abdülahad Nûrî ve Niyâzî-i Mısrî gibi mutasavvıflar, risâleleri ve vaazları aracılığıyla bu tek yönlü anlayışa karşı bir duruş sergilemişlerdir. Netice itibariyle Kadızâdelî-Halvetî çatışması Osmanlı'da dinî çoğulculuk, otorite ve meşruiyet tartışmalarının odak noktası olarak değerlendirilmiştir. Çınar Vak‘ası ve Yasağ-ı Bed gibi hadiseler, devletin uzun vadede bu gerilimlere mutedil bir yaklaşım geliştirme ve merkezî otoritenin dinî zümreler arasında denge kurma çabasının bir tezahürü olmuştur. Bu minvalde Osmanlı Devleti, yönetimi altındaki farklı etnik ve dinî gruplara karşı tamamen yok etme politikası gütmektense, onların devlete bağlılığını temin etmeyi amaçlayan bir anlayış benimsemiş; bununla birlikte söz konusu grupların devleti bütünüyle kendi etkileri altına alabilecek faaliyetlerini engellemek için de çeşitli tedbirler almıştır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Osmanlı
• XVII. Yüzyıl
• Dinî İhtilaflar
• Kadızâdelîler
• Sivâsîler
• Zikir-Semâ Yasağı

Kaynakça

1. Abdülmecid Sivasî. Dürer-i Akâid ve Gurer-i Külli Sâikîn ve Kâid. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Mihrişah Sultan, 300/1, 80a-81a.
2. Ahmed Refik. Köprülüler. İstanbul: Kütüphane-i Askeri, 1331.
3. Akpınar, Muhammed Raşit. Kadızâdeliler ve Sivâsîler Arasındaki Fıkhî Tartışmalar. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
4. Arıkan, Adem. “Osmanlı’da İbn Teymiyyeciliği Birgivî Üzerinden İhdas Etmenin İmkânı”. Osmanlı’da İlm-i Kelâm: Âl
5. imler Eserler Meseleler. 457-521. İstanbul: İSAM Yayınları, 2016.
6. Arpaguş, Sâfi. “Hüccetü’s-Semâ’: XVII. Yüzyıl Osmanlı Toplumunda Mûsikî, Semâ’ ve Devran Hakkındaki Dinî Tartışmalar ve İsmâil Ankaravî’nin Semâ’ Müdâfaası”. Marife 7/3 (2007), 369-399.
7. Aşkar, Mustafa. Niyâzî-i Mısrî ve Tasavvuf Anlayışı. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Kültür Eserleri, 1998.
8. Aycibin, Zeynep. Kâtib Çelebi Fezleke Tahlil ve Metin. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.

9. Baz, İbrahim. Kadızâdeliler-Sivâsîler Tartışması. İstanbul: İnsan Yayınları, 2019.
10. Bozbuğa, Yunus. “Bir Fetvâ Tercih ve Tahrîc Örneği Olarak Sünbül Sinan Efendi’nin Risâle-i Tahkîkiyye’si”. İslam Tetkikleri Dergisi 11/1 (2021), 167-208.
11. Büyükbaş, Nazım. “Divitçizâde Mehmed Efendi-i Üsküdârî’nin (1090/1679) Deverân-ı Sûfiyye Risâlesi’nin Tahlili”. Bitlis İslamiyat Dergisi 4/1 (2022), 37-150.
12. Cangöz, Gülşah. Siyâhî Dede Dîvânı (İnceleme–Metin–Tıpkıbasım). Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
13. Cezar, Mustafa. Mufassal Osmanlı Tarihi. VI Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2011.
14. Currie, James Muhammad Dawud. “Kadızadeli Ottoman Scholarship, Muḥammad ibn ʿAbd al-Wahhāb and the Rise of the Saudi State”. Journal of Islamic Studies 26/3 (2015), 265-288.
15. Çavuşoğlu, Semi̇rami̇s. “Kadizâdeli̇ler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/100-102. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları., 2001. https://islamansiklopedisi.org.tr/kadizadeliler
16. Çavuşoğlu, Semiramis. The Kadizadeli movement an attempt of seriat-minded reform in the Ottoman Empire. Princeton: Princeton University, Doktora Tezi, 1990.
17. Çınar, Fatih. “Abdülehad Nûrî-i Sivasî ve ‘Risâle fî Deverâni’s-Sûfiyye’”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21/1 (2017), 77-103.
18. Derin, Fahri. Abdurrahman Abdi Paşa Vekâyi’-nâmesi [Osmanlı Târihi (1648 1682)]. İstanbul: Çamlıca Basım Yayın, 2008.
19. Dilmen, Ömer. “İbrahim Baz, Kadızadeliler Sivasiler Tartışması”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 5/2 (09 Ağustos 2021), 383-393. https://doi.org/10.52115/apjir.950874
20. Doğramacı, Baha. Niyazi-yi Mısrî Hayatı ve Eserleri. Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988.
21. Durmuş, Ali. Akhisarlı Bir Osmanlı Âlimi Ahmed-i Rûmî ve Akâid Risâlesi. Ankara: İKSAD Yayınları, 2022.
22. Durmuş, Ali. “Kadızâdeliler ile Halvetîler Arasında Semâ-Deverân Tartışmaları ve Kadızâdelilerin Deverân Aleyhtarlığının Altında Yatan Sebeplerin Mezhebî-Tasavvufî Aidiyetleri Açısından Analizi”. Kalemname 6/11 (27 Haziran 2021), 34-64. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kalemname/issue/63068/937791
23. Durmuş, Ali. “Kadızâdelilerin Görüşlerinin Teşekkülünde Nakşibendiyye’nin Izleri”. Turkish Studies - Religion, 17/2 (2022), 153-172. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.61993
24. Durmuş, Ali. Osmanlı Hanefilerinin Hanefîliğe Eleştirisi Kadızâdeliler Hareketi. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
25. Durmuş, Ali. Osmanlı’da Dini-Siyasi Bir Yapılanma Olarak Kadızadeliler Hareketi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
26. Durmuş, Ali. “Üstüvânî Mehmed Efendi’nin Bilinmeyen Risâlesi: Akâid Kitabı ve Tahlili – Transkripsiyon – Değerlendirme”. İlahiyat Alanında Uluslararası Araştırmalar III. ed. Emrullah Fatiş. 47-91. Konya: Eğitim Yayınevi, ts.
27. Ebussuud Efendi. Fetvalar. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1972.
28. Esrar Dede. Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları., 2000.
29. Evliya Çelebi. Seyahatnâme. çev. Tevfik Temelkuran - Necati Aktaş. İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1986.
30. Gölpınarlı, Abdülbâki. Mevlana’dan Sonra Mevlevilik. İstanbul: İnkılap Kitabevi, 1983.
31. Gölpınarlı, Abdülbâki. “Niyâzî-i Mısrî”. Şarkiyat Mecmuası VII (1972), 183-226.
32. Gündoğdu, Cengiz. Abdulmecid-i Sivasî Hayatı Eserleri ve Tasavvufi Görüşleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1997.
33. Gündüz, İrfan. Osmanlılarda Devlet/Tekke Münasebetleri. İstanbul: Seha Neşriyat, 1984.
34. Hammer, Joseph von. Osmanlı Devleti Tarihi (1066-1086) (1656-1676). çev. Mehmet Ata. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1947.
35. Işık, Zekeriya. Şeyhler ve Şahlar: Osmanlı Toplumunda Devlet-Tarîkat İlişkilerinin Gelişim ve Değişim Süreçleri. İstanbul: Çizgi Kitapevi Yayınları, 2017.
36. İbn Kemâl. fî tahkîki’r-Raks ve’d-Deverân., t.y.
37. İhsanoğlu, Ekmeleddin (ed.). Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi. İstanbul: İslâm Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), 1998.
38. İpşirli, Mehmet. “Kadızâdeliler ve Osmanlı Devleti’nde Ulemâ-Devlet İlişkisi”. Belleten 57/219 (1993), 50-55.
39. Kara, İsmail. “İmkânsıza Yönelmedikçe Mümkün Olan Ele Geçmez” (Görüşmeci: Fatma Barbarosoğlu, Görüşme Transkripsiyonu). Nihayet Dergisi 5 (Temmuz 2015), 34-38. http://www.nihayet.com/roportaj/imkansiza- yonelmedikce-mumkun-olan-ele-gecmez/
40. Kara, Mustafa. Din Hayat Sanat Açısından Tekkeker ve Zaviyeler. İstanbul: Dergah Yayınları, 1977.
41. Kara, Mustafa. Metinlerle Osmanlılarda Tasavvuf ve Tarikatlar. İstanbul: Sır Yayıncılık, 2008.
42. Kara, Mustafa. Tekkeler ve Zâviyeler. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2015.
43. Kara, Özge Özbay. “Yasag-ı Bed: H. 1077 Sema Yasağının Şiire Yansımaları”. Türkiyat Mecmuası 30 (2020), 423-440.
44. Kara, Özge ÖZBAY. “Yasag-ı Bed: H. 1077 Sema Yasağının Şiire Yansımaları”. https://www.academia.edu/100875626/Yasag_%C4%B1_Bed_H_1077_Sema_Yasa%C4%9F%C4%B1n%C4%B1n_%C 5%9Eiire_Yans%C4%B1malar%C4%B1
45. Karal, Enver Ziya. Osmanlı Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1983.
46. Kâtib Çelebi. Mîzânu’l-hak fi ihtiyâri’l-ehak (İslâmda Tankid ve Tartışma Usûlü). çev. Mustafa Kara. İstanbul: Marifet Yayınları, 1981.
47. Kemikli, Bilal. “Türk Tasavvuf Edebiyatında Risâle-i Devrân ve Semâ Türü ve Gaybî’nin Konuya İlişkin Görüşleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 455-457.
48. Kızılkaya, Müzekkir. “Sivasiler–Kadızadeliler Mücadelesinde Mevleviler”. Balıkesirli Bir İslam Âlimi İmam Birgivî. 404- 413. Balıkesir: Balıkesir Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2021.
49. Koca, Ferhat. “Osmanlılar Dönemi Fıkıh-Tasavvuf İlişkisi: Fakılar ile Sofular Mücadelesinin Tarihi Serüveni”. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (2002), 73-131.
50. Koyuncu, Zeynep. “Hüsn ü Aşk’ta Olan On Sekiz Sayısı Üzerine”. Turkish Studies 4 (2009), 401-423.
51. Lokman, Doğmuş. Türkiye`de XVII. Yüzyıldaki Dini Çatışmalara Sosyolojik Bir Bakış (Kadızadeliler ve Sivasiler). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2002.
52. Lûtfi, Mustafa Efendi. Bir Mısrî Şeyhinin Kaleminden Hazret-i Niyâzî-i Mısrî (Tuhfetü’l-Asri fî Menâkıbi’l-Mısrî). İstanbul: Revak Kitabevi, 2013.
53. Mermer, Ahmet. Mezâkî Hayatı, Edebi Kişiliği ve Divanı’nın Tenkitli Metni. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını, 1991.
54. Mısrî, Niyazi. İrfan Sofraları. çev. Süleyman Ateş. Ankara: Emel Matbaası, 1971.
55. Naîmâ. Târih-i Naîmâ. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2007.
56. Naima Mustafa Efendi. Naima Tarihi. 6 Cilt. İstanbul: Zuhuri Danışman Yayınevi, 1967.
57. Ocak, Ahmet Yaşar. Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler 15-17. Yüzyıllar. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2013.
58. Ocak, Ahmet Yaşar. Türkiye’de Tarikatlar ve Dinî Hayat. İstanbul: Timaş Yayınları, 2013.
59. Odunkıran, Fatih. Mevlevî tezkiresi: Sefîne-i Nefîse-i Mevleviyân (inceleme-metin). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Doktora Tezi, 2020.
60. Özcan, Tahsin. “Molla Arap”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 30/240-241. İstanbul, 2020.
61. Öztürk, Necati. Orthodoxy Among the Ottomans in the Seventeenth Century with Special Reference to the Qâdı- zâde Movement. Edinburgh: Edinburgh of Edinburgh, PhD Thesis, 1981.
62. Özvar, Erol. “Tarhuncu Ahmet Paşa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/20-22. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
63. Râşid Mehmed Efendi - Çelebizâde İsmail Âsım Efendi. Târîh-i Râşid ve Zeyli (1071–1114 / 1660–1703). İstanbul: Klasik Yayınları, 2013.
64. Sezen, Yümni. Sosyolojide ve Din Sosyolojisinde Temel Bilgiler ve Tartışmlar. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1990.
65. Sheikh, Mustapha. Ottoman Puritanism and Its Discontents: Ahmad al-Rūmī al-Āqhiṣārī and the Qāḍīzādelis. Oxford: Oxford University Press, 2016.
66. Silahdâr, Fındıklılı Mehmed Ağa. Nusret-nâme. İstanbul: Türk Tarih Kurumu, 1962.
67. Tatcı, Mustafa - Çam, Mevlüt. Arşiv Belgelerine Göre Niyâzî-i Mısrî ve Dergâhları. Ankara: TİKA, 2015.
68. Türer, Osman. Osmanlılarda Tasavvufî Hayat. İstanbul: İnsan Yayınları, 2011.
69. Türkal Karaçay, Nazire. Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa Zeyl-İ Fezleke (1065-22 Ca.1106 / 1654-7 Şubat 1695) (Tahlil ve Metin). İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
70. Uludağ, Süleyman. “Halvetiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/393-395. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1997.
71. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi (XVI. Yüzyıl Ortalarından XVII. Yüzyıl Sonuna Kadar). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1954.
72. Ürkmez, Ahmed. Kadızâdeliler-Sivâsîler Tartışmarın Hadis İlmine Etkisi ve İdrâku’l-Hakîka Örneği. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2000.
73. Yılmaz, Necdet. Osmanlı Toplumunda Tasavvuf. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 2001.