Syntactic Reflections of Pronoun-Governor Agreement: Grammatical Motivations Behind the Attachment and Detachment of Enclitic Pronouns in Arabic

Yıl 2025, Sayı: 27, 253 - 285, 30.12.2025

Nadir Bulut

https://doi.org/10.18498/amailad.1740983

Öz

This study explores the function of pronouns in the Arabic language with regard to clarifying meaning and preventing potential ambiguity within sentences. Pronouns are generally defined as referential linguistic units that refer to nouns either explicitly or implicitly. They play a central role in conveying intended meaning in discourse. The research aims to demonstrate that pronouns are fundamental elements in organizing sentence meaning, guiding interpretation, and maintaining contextual clarity. The core of this study is based on foundational grammatical principles from early Arabic linguistic sources, while also engaging with the interpretive perspectives of grammarians who introduced exceptions or nuanced readings. Particular emphasis is placed on how context interacts with pronouns to enrich and stabilize meaning. Pronouns are examined under two main categories: attached and detached. Their formal and semantic distinctions are analyzed through examples from classical texts and modern studies. The study examines the grammatical conditions under which attached pronouns must remain connected to their governing elements, or may detach from them, either obligatorily or optionally, within a systematic syntactic framework. These conditions are evaluated with reference to contextual influence and varying grammatical school approaches. Although numerous studies have discussed the types and functions of pronouns, little attention has been given to the specific role of attached pronouns in preventing ambiguity. Addressing this gap, the study analyzes their relationship with governing elements using examples from the Qur’ān hadith, poetry, and classical literature. It also draws on the insights of major classical grammarians such as Sibawayh, Ibn Jinnī, Ibn Yaʿīsh, and Ibn Mālik along with modern linguistic scholarship. The findings reveal that attached pronouns contribute significantly to semantic coherence and fulfill essential functions such as amn al-lubs. The study ultimately shows that Arabic pronouns are not merely formal devices but serve as meaning-constructive, clarity-enhancing, and context-binding elements in linguistic expression.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Pronouns , Muttasıl Pronouns , Munfasıl Pronouns , Amn al-Lubs.

Zamir-Âmil Uyumunun Sözdizimsel Yansımaları: Muttasıl Zamirlerin Bitişme ve Ayrılma Gerekçeleri

Öz

Bu çalışma, Arap dilinde zamirlerin anlamı belirginleştirme ve cümledeki muhtemel anlam karışıklığını önlemedeki işlevini ele almaktadır. Genel kabule göre zamirler, isimlere işaret etmek suretiyle onlara telmihte bulunan rumuzlar olarak kabul edilmektedir. Ayrıca kelamda kastedilen anlamın ortaya çıkmasında oldukça önemli bir rol üstlenmektedir. Araştırmada zamirlerin, cümlenin anlamını organize eden, bağlamla birlikte karışıklığı önleyen ve bu sayede kelamın yönünü tayin eden temel unsurlardan biri olduğu hakikatini ortaya çıkarmak amaçlanmıştır. Bu doğrultuda elinizdeki etüdün ana omurgasını ilk dönem nahiv kaynaklarındaki temel kâideler oluştururken, bu kâidelere istisnaî yorumlar getiren nahivcilerin yorumlarına da temas edilmiştir. Bu bağlamda özellikle bağlamın zamirle olan etkileşimi, anlamın derinlik kazanmasında ne denli etkili olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışmamızda önce, kelamda/cümlede neden zamire ihtiyaç duyulduğuna cevap aranmış, sonrasında ise çalışmamızla doğrudan ilişkisi olan muttasıl zamirler hakkında kısaca bilgi verilmiş ve meselenin anlaşılmasına yardımcı olabileceği düşünülerek muttasıl zamirler ve munfasıl zamirler arasındaki anlamsal ve yapısal farklılıklara temas edilmiştir. Akabinde ise çalışmamızın ana temasını oluşturan: zamirlerin âmillerinden ayrılması ve ayrılmaması gereken yerler başlığı ile konuya giriş yapılmıştır. Bu yerlerin belirlenmesinde hem bağlamın dil üzerindeki yönlendirici gücü hem de nahiv ekollerinin farklı bakış açıları dikkate alınmıştır. Literatürde zamirlerin türleri ve fonksiyonları üzerine birçok çalışma yapılmış olsa da muttasıl zamirlerin anlam karışıklığını önlemedeki rolüne müstakil bir araştırmada değinilmediği tespit edilmiştir. Bu boşluktan hareketle muttasıl zamirlerin âmilleriyle olan ilişkileri ayrıntılı bir şekilde incelenmiş; Kur’ân-ı Kerim, hadisler ve şiirlerden örneklerle konu desteklenmiştir. Ayrıca, klasik nahiv döneminden Sîbeveyhi, İbn Cinnî, İbn Ya‘îş, İbn Mâlik gibi dilcilerle modern araştırmacıların tetkiklerinden istifade edilmiştir. Eldeki doneler ışığında, muttasıl zamirlerin kelamda anlam bütünlüğünü sağladığı ve emnu’l-lübs yani kapalılıktan uzaklaşma/hatadan koruma gibi önemli bir vazifeyi üstlendiği görülmüştür. Sonuç olarak bu çalışma, Arap dilinde zamirlerin sadece biçimsel bir fonksiyon icra etmediği; aynı zamanda anlam kurucu, belirginlik sağlayıcı, bağlamsal bütünlüğü sağlamlaştırıcı vb. birçok işlevi üstlendiğini ortaya koymuştur. Zamirlerin, cümle içindeki yerinin tesadüfi olmadığı; aksine anlamı yönlendiren, okuyucunun zihninde referans noktaları oluşturan ve iletişimin sağlıklı bir şekilde sürmesini temin eden yapılar olduğu kanaatine varılmıştır. Böylece bu çalışma, nahiv ilminin soyut kurallarından ziyade, bu kuralların pratikteki anlamı şekillendirme gücüne odaklanması açısından da özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belâgatı , Zamirler , Muttasıl Zamirler , Munfasıl Zamirler , Emnü’l-Lübs.

Kaynakça

• Abbas Ḥasan. en-Nahvu’l-vâfî meʿa rabṭıhi bi’l-esâlîbi’r-rafîʿa ve’l-ḥayâti’l-luġaviyyeti’l-muteceddide. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-Meʿârif, 3. Basım, ts.
• Aclûnî, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Muhammed b. Abdilhâdî el-Cerrâhî el-. Keşfü’l-ḫafâʾ ve müzîlü’l-ilbâs amme’ş-tühira mine’l-ehâdîs alâ elsineti’n-nâs. thk. Muhammed Abdulazîz el-Hâlidî. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 4. Basım, 2018.
• Alûsî, Şihâbüddîn Mahmûd bin Abdillah el-Hüseynî el-. Rûhu’l-meʿânî fî Tefsîri’l-Kur’âni’l-ʿÂzîm ve’s-Sebʿîl-Mesâni. thk. Alî Abdülbârî Atıyye. 16 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1415.
• Asutay, Muhammet Mücahit. “Arapça İsim Cümlesinde Sözdizim ve Anlamsal Yoruma Bir Bakış”. Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Dergisi 21/52 (24 Haziran 2021), 217-232. https://doi.org/10.32330/nusha.910678
• Bakmî, Abdullah b. Füheyd el-. “Mevâdıʿu ittisâli’d-damîr ve infisâlihi beyne’l-maʿnâ ve’s-sınâʿa”. Mecelletü Kulleti’l-Âdâb ve’l-ʿUlûmi’l-İnsâniyye - Câmiʿatü Kanâtü’s-Süveys 27/2 (2019), 203-232.
• Banguoğlu, Tahsin. Türkçenin Grameri. İstanbul: Baha Matbaası, 1974.
• Baylu, Cumali. “Arap Dili Gramerinde Fasl Zamirinin İşlevi ve İrabı”. Kocatepe İslami İlimler Dergisi 6/1 (15 Haziran 2023), 265-279. https://doi.org/10.52637/kiid.1262293
• Cündî, Ziyâüddîn Ebü’l-Mevedde (Ebü’s-Safâ, Ebü’z-Ziyâ) Halîl b. İshâk b. Mûsâ el-. et-Tavdih fi Şerhi’l-Muhtasar el-Fer‘i li’bni’l-Hacib. thk. Ahmed b. Abdu’l-Kerim Necîb. 8 Cilt. Mısır: Merkez Neceybûye li’l-Mahtûtat ve Hidmeti’t- Turâs, 1. Basım, 2008.
• Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân el-Endelüsî. et-Tezyîl ve’t-tekmîl fî şerhî Kitâbi’t-Teshîl. thk. Hasan Handâvî. 11 Cilt. El-Riyad: Dâru’l-Kalem, 1. Basım, 1418.
• Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân el-Endelüsî. İrtişâfu’l-darb min lisâni’l-Arab. thk. Receb Osmân Muhammed. Kahire: Mektebetu’l-Hâncî, 1. Basım, 1998.
• Ebu Saîd es-Sîrâfî, Ebû Saîd el-Hasen b. Abdillâh b. Merzübân. Şerhu Kitâbi Sîbeveyh. thk. Ahmed Hasan Mahdalî - Ali Seyyîd Ali. 5 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1., 2008.
• Ergin, Muharrem. Türk Dilbilgisi. İstanbul: Bayrak Basım Yayım Tanıtım, 2009.
• Ergüven, Şahabettin. “Arapçada Birinci Tekil Şahıs İyelik Zamirinin İ’rab ve Kullanım Özellikleri”. Journal of International Social Research 13/69 (01 Mart 2020), 1352-1361. https://doi.org/10.17719/jisr.2020.4048
• Ferrâ, Ebû Zekeriya Yahyâ b. Ziyâd b. Abdullah b. Manzûr ed-Dîlemî el-. Maʿānî’l-Kurʾân. thk. Ahmed Yûsuf en- Necâtî vd. Kahire: Dârü’l-Mısriyye li’t-Telîf ve’t-Terci̇me, 1. Basım, ts.
• Ġalâyînî, Musṭafâ b. Muḥammed Selîm b. Muhyiddîn b. Musṭafâ el-. Câmiʿu’d-durûsi’l-ʿArabiyye. Beyrût: Menşûrâtu’l-Mektebeti’l-ʿAsriyye, 28. Basım, 1994.
• Habbâz, Ahmed b. el-Hüseyin b. el-. Tevcîhu’l-Lumaʻ. thk. Fâyiz Zekî Muhammed Diyâb. Mısır: Dârü’s-Selâm li’t- Tıbâ‘a ve’n-Neşr ve’t-Tevzî‘ ve’t-Terğame, 2. Basım, 1428.
• Halîl b. Ahmed, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm el-Ferâhîdî (el-Fürhûdî) el-. el-Cümel fi’n- nahv. thk. Fahreddin Kabave. 340 Cilt, 1416.
• Hamadâni, Ebû Yûsuf Müntecebüddîn Hüseyn b. Ebi’l-İz b. Reşîd el-. el-Kitâbu’l-ferîd fî iʿrâbi’l-Kur’âni’l-mecîd. thk. Muhammed Nizâmüddîn el-Fetîh. 6 Cilt. el-Medine: Dâru’z-Zamân li’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 1. Basım, 1427.
• Hâmid, Abdusselâm. “Emnu’l-lübs beyne’n-nahvi’l-ʿArabî ve lisâniyyâti’n-nass”. Mecelletu’l-İbrâhîmî li’l-âdâb ve’l- ulumi’l-insâniyye 2/1 (2021), 191-213.
• İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Osmân b. Cinnî el-Mevsılî el-Baġdâdî. el-Hasâis. 3 Cilt. Mısır: el-Hey’etu’l-Mısriyye el-ʿâmme li’l-kitâb, 4. Basım, ts.
• İbn Hâcib, Ebû Amr Cemâlüddîn Osmân b. Ömer b. Ebî Bekr b. Yûnus. Emâlî İbn Hâcib. thk. Fahri Sâlih Süleyman Kudarâ. Bayrūt: Mektebetu’l-Cîl, 1989.
• İbn Hişâm el-Ensârî, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdullâh b. Yûsuf b. Ahmed b. Abdillâh el-Mısrî. Şerhu Kaṭri’n- nedâ ve belli’ṣ-ṣadâ. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdu’l-Hamîd. Kahire, 11. Basım, 1383.
• İbn Hişâm en-Nahvî, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdullâh b. Yûsuf b. Ahmed b. Abdillâh el-Mısrî. Evdâhu’l- mesâlik ilâ Elfiyyeti’bn Mâlik. thk. Yûsuf eş-Şeyh Muhammed el-Bakâî. 4 Cilt. Dımeşk: Daru’l-Fikr, ts.
• İbn Mâlik, Cemâluddîn Muḥammed b. ʿAbdillah b. ʿAbdillah eṭ-Ṭâʾî el-Endelusî. Elfiyyetu İbn Mâlik fi’n-nahv ve’t- tasrîf el-müsemmâtu’l-Hulâsa fi’n-nahv. thk. Süleyman b. ʿAbdilʿazîz b. ʿAbdillah el-ʿUyûnî. Riyâd: Mektebetu Dâri’l- Minhâc, 2006.
• İbn Mâlik, Cemâluddîn Muḥammed b. ʿAbdillah b. ʿAbdillah eṭ-Ṭâʾî el-Endelusî. Şerhu Teshîli’l-fevâid. thk. Muhammed el-Mahtûn - Abdurrahmân es-Seyyîd. 4 Cilt. Hicr li’t-Tıbaʿa ve’n-Neşr ve’t-Tevziʿ ve’l-İʿlân, 1. Basım, ts.
• İbn Mâlik, Cemâluddîn Muḥammed b. ʿAbdillah b. ʿAbdillah eṭ-Ṭâʾî el-Endelusî. Teshîlu’l-fevâid ve tekmîlu’l- mekâsid. thk. Muhammed Kâmil Berakât. Dâru’l-kitâbi’l-‘Arâbî, 1967.
• İbn Manẓûr, Ebu’l-Faḍl Cemâluddîn Muḥammed b. Mukerrem b. ʿAlî b. Aḥmed el-Enṣârî er-Ruveyfî. Lisânu’l-ʿArab. Kâhire: Dâru’l-Maʿarîf, ts.
• İbn Ümmü Kâsım, Ebû Muhammed (Ebû Alî) Bedrüddîn Hasen b. Kāsım b. Abdillâh b. Alî el-Murâdî. Tavdîhu’l- makâsıd ve’l-mesâlik bi şerhi Elfiyyet’ibn’i-Mâlik. thk. Abdurrahman Ali Süleyman. 3 Cilt. Daru’l-Fikr el-Arabî, 1. Basım, 1428.
• İbn Yaʿîş, Ebü’l-Bekā Muvaffakuddîn Yaîş b. Alî b. Yaîş b. Muhammed el-Esedî el-Halebî. Şerhu’l-Mufassal li’z- Zemahşerî. ed. Dr. Emil Bedi Yakub. 6 Cilt. Bayrūt: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2001.
• İbn ʿAḳîl, Ebû Muhammed Bahâüddîn Abdullah b. Abdirrahmân b. Abdillâh b. Akīl el-Hemedânî. el-Müsâʿid ala Teshîli’l-fevâʿid. thk. Muhammed Kâmil Berakât. 4 Cilt. Dımeşk: Daru’l-Fikr, 1. Basım, 1400.
• İbn ʿAḳîl, Ebû Muhammed Bahâüddîn Abdullah b. Abdirrahmân b. Abdillâh b. Akīl el-Hemedânî. Şerḥu İbn ʿAkîl ʿalâ Elfiyye İbn Mâlik. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdu’l-Hamîd. 3 Cilt. Kahire: Dâru’t-Turâs, 1980.
• İbnu Mâlik, Cemâlüddîn Ebû Abdillah Muhammed b. Abdillah b. Mâlik et-Tâî el-Ceyyânî. Şerhu’l-Kâfiyeti’ş-Şâfiye. thk. Abdülmün‘im Ahmed Herîdî. Mekke: Ummü’l-Kurâ Üniversitesi, İslâmî Miras ve İlim Araştırmaları Merkezi, Şeriat ve İslami İlimler Fakültesi, 1. Basım, 1982.
• Kaya, İrfan. “Mantık-Nahiv İlişkisini Tanımlar Terminolojisi Üzerinden Okumak -Nâzıru’l-Ceyş’in Ebû Hayyân’a Eleştirileri Bağlamında-”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 24/2 (30 Aralık 2024), 363-385. https://doi.org/10.33420/marife.1454621
• Maarrî, Ebü’l-Alâ’ Ahmed b. Abdillâh b. Süleymân el-. Risâletu’l-melâike. thk. Muhammed Selim el-Cundî. Beyrut: Dâru Sâdır, 1412.
• Müberred, Ebü’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd b. Abdilekber b. Umeyr el-Müberred el-Ezdî es-Sümâlî el-. Kitâbu’l- muktedab. thk. Muhammed ʿAbdu’l-Hâlik ʿAḍîme. 4 Cilt. Kahire, 1994.
• Nâziru’l-Ceyş, Takıyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Yûsuf b. Ahmed b. Abdiddâim et-Teymî. Temhîdu’l- kavâid bi şerhi Teshîli’l-fevâid. thk. Ali Muhammed Fâhir. Kahire: Dâru’s-Selâm, 1. Basım, 1428.
• Râzi, Fahreddin Muhammed b. Ömer b. Hasan b. Hüseyin et-Teymî er-. Mefâtîḥu’l-ğayb = et-Tefsîru’l-kebîr. Beyrut: Dâr İḥyâʾi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 3. Basım, 1420.
• Sâmerrâî, İbrâhîm b. Ahmed b. Râşid es-. Meʿani’n-nahv. Ürdün: Dâru’l-Fikr, 1. Basım, 2000.
• Sekkâkî, Ebû Ya‘kūb Sirâcüddîn Yûsuf b. Ebî Bekr. Mifâhu’l-ʿulûm. thk. Naʿîm Zerzûr. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1987.
• Seyidov, Rashad. “Arap Dili ve Edebiyatında Zamirler”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 41 (Ağustos 2024), 1077-1096.
• Sîbeveyhî, Ebû Bişr Amr b. Osmân b. Kanber n. el-Kitâb. thk. ʿAbdusselam Muhammed Hârûn. 4 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Hancî, 1. Basım, 1988.
• Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî eş-Şâfiî. es-. Hemʿu’l-hevâmiʿ fî Şerhi Cemʿi’l-cevâmiʿ. Mısır: Mektebetü’l-Tevfikiyye, ts.
• Süheylî, Ebü’l-Kāsım Abdurrahmân b. Abdillâh b. Ahmed el-Has‘amî es-. Netâicu’l-fikr fi’n-nahvi’s-Süheylî. Bayrūt: Dâru’l-kutubu’l-ilmiyye, 1. Basım, 1992.
• Şerhu Elfiyyeti’bn’i-Mâlik li’l-Hâzimî”. haz. Ahmed bn. Ömer bin el-Hâzimi. YouTube. Yayın Tarihi 01 Mart 2013. https://youtu.be/yZOqYXXlMxA?si=FT3-m6HRTeYWeq7h
• Şimşek, Mehmet Ali. Arap Dilinde Çok Anlamlılık ve Karine İlişkisi. Konya: Selçuk Üniversitesi, Doktora Tezi, 2000.
• Şimşek, Mehmet Ali. Arap Dilinde Kelime Grupları ve Cümle Öğeleri. Sivas: Vizyon Yayıncılık, 2006.
• Temmâm Hassân. el-Lugatü’l-‘Arabiyye ma‘nâhâ ve mebnâhâ. 1 Cilt. Âlemü’l-Kütüb, 5. Basım, 2006.
• Tural, Hüseyin. Arapça Gramer ve İrab Teknikleri. 1 Cilt. İstanbul: Marmara İlahiyat Fakültesi Yayınlar, 4. Basım, 2021.
• Useymîn, Muhammed b. Sâlih el-. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Kerîm (Suretu’l-Furkân). Müessetü eş-Şeyh Muhammed b. Sâlih el-Useymîn el-Hayriyye, 1. Basım, 1436.
• Yaşar Fatih Aktaş. “Arap Gramerinde Cümleyi Oluşturan Unsurların Söz Dizimi ve Anlamsal Boyutu”, 74-90. https://doi.org/10.5281/ZENODO.7748610
• Zemahşeri, Ebû’l-Kāsım Mahmûd b. ‘Amr b. Ahmed ez-. el-Keşşâf ‘an hakāʾiki ğavāmiḍi’t-tenzīl. Beyrut: Dârü’l- Kitâbi’l-‘Arabî, 3. Basım, 1407.