An Analysis of the Legal Rulings on Ḥifẓ (Memorization) of the Qur’an in Islamic Law

Öz

Hifz (memorization of the Qur’an) is an essential duty in Islam, serving to preserve, sustain, and transmit the Qur’an—both in wording and meaning—to future generations. In this sense, it has been regarded as one of the most enduring acts of worship that ensures the continuity of the Qur’an. The Prophet Muhammad (peace be upon him) praised those who not only memorized the Qur’an but also acted upon its teachings, promising them numerous worldly and spiritual rewards, and Muslims throughout history have strived devotedly to attain this noble goal. Although discussions regarding how, when, and by what methods memorization should be carried out have been mostly addressed in the fields of Qur’anic exegesis (tafsir) and recitation (qirā’āt), it is equally important to study this issue within the domains of Islamic jurisprudence (fiqh) and hadith. However, specific studies on hifz within the fiqh tradition remain relatively limited. Yet, classical legal sources contain valuable rulings and insights on memorization and the status of Qur’ān memorizers, and a systematic analysis of these materials allows for a more comprehensive understanding of the topic. Within this framework, the study examines the rulings related to hifz and Qur’ān memorization in Islamic law through classical juristic literature, analyzing how memorization has been conceptualized not merely as an individual act of worship but as a collective social obligation. Using document analysis and comparative methods, the research first identifies the references in fiqh sources that highlight the significance of hifz and the privileges granted to memorizers, then explores their social roles and expected responsibilities. Subsequently, it discusses the legal status of memorization, the implications of forgetting the Qur’ān, and certain subsidiary issues connected to hifz. The findings reveal that jurists considered not only the devotional aspect of Qur’ān memorization but also its relation to fields such as knowledge, representation, leadership (imāmah), and education. Their evaluations were largely shaped by principles such as the distinction between individual and collective obligations (farḍ ʿayn and farḍ kifāyah), the applicability of analogy (qiyās) in worship, the shift of obligation to an individual once memorization has begun, and whether forgetting the Qur’ān constitutes sin. According to the findings, the Ḥanafī, Shāfiʿī, Mālikī, and Ḥanbalī schools generally regard hifz as a collective duty (farḍ kifāyah); however, some Ḥanbalī jurists maintain that once a person begins memorizing, completing it becomes an individual duty (farḍ ʿayn). Furthermore, hifz directly influences various subsidiary rulings, such as priority in leading prayer (imāmah), the communal obligation of performing tarāwīḥ, recitation from the muṣḥaf during prayer, and receiving payment for teaching the Qur’ān. Ultimately, hifz in Islamic jurisprudence is not seen merely as an individual religious duty but as an institutional obligation ensuring the preservation of the Qur’ān, the dissemination of knowledge, and the continuity of religious life.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Ḥifẓ (Qur’an Memorization)
• Memorization
• Forgetfulness
• Legal Ruling.

İslam Hukukunda Hâfızlık ve Kur’ân Ezberine İlişkin Hükümlerin Tahlili

Öz

Hâfızlık, İslâm’ın temel kaynağı olan Kur’ân’ın lafız ve mana olarak korunması, yaşatılması ve sonraki nesillere aktarılması açısından son derece önemli bir görevdir. Bu yönüyle Kur’ân’ın sürekliliğini sağlayan en köklü amellerden biri kabul edilmiş; Hz. Peygamber, ilmiyle amel eden hafızları hem dünyevî hem de uhrevî pek çok mükâfatla müjdelemiş, Müslümanlar da bu ulvî hedef uğruna yüzyıllardır gayret göstermişlerdir. Hafızlığın nasıl, ne zaman ve hangi yöntemlerle yapılması gerektiği hususu daha çok tefsir ve kıraat ilimlerinde ele alınmış olsa da bu meselenin fıkıh ve hadis gibi farklı alanlarda da incelenmesi büyük önem taşımaktadır. Buna rağmen özellikle fıkıh literatüründe hafızlık üzerine yapılan müstakil çalışmaların sınırlı olduğu görülmektedir. Oysa klasik fıkıh eserlerinde hafızlık ve Kur’ân ezberine dair kayda değer hükümler yer almakta, bu verilerin derlenmesiyle konuya ilişkin sistematik bir değerlendirme yapmak mümkün hale gelmektedir. Bu bağlamda araştırmada, İslam hukukunda hafızlık ve Kur’ân ezberine ilişkin hükümler klasik fıkıh literatürü çerçevesinde ele alınmış; hıfzın bireysel bir ibadet olmanın ötesinde toplumsal bir sorumluluk olarak nasıl konumlandırıldığı analiz edilmiştir. Doküman tarama ve mukayeseli analiz yöntemlerinin kullanıldığı çalışmada öncelikle fıkıh kaynaklarında hafızlığın önemine ve hafızlara tanınan ayrıcalıklara dair veriler tespit edilmiş, ardından hafızların toplum içindeki konumu ve onlardan beklenen roller incelenmiştir. Daha sonra hafızlığın hükmü, hıfzı unutmanın dinî sonuçları ve hafızlığa dair bazı fer‘î meseleler değerlendirilmiştir. İnceleme neticesinde fakihlerin Kur’ân ezberine dair hükümleri belirlerken yalnızca ibadet boyutunu değil, ilim, temsil, imamet ve öğretim gibi alanlarla ilişkisini de dikkate aldıkları görülmüştür. Fakihlerin yaklaşımlarında farz-ı ayn ve farz-ı kifâye ayrımı, ibadetlerde kıyasın uygulanabilirliği, hıfza başlamakla yükümlülüğün bireyselleşmesi ve ezberin unutulmasının günah olup olmaması gibi meseleler belirleyici olmuştur. Elde edilen bulgulara göre Hanefî, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezhepleri hafızlığı genel olarak farz-ı kifâye kabul etmiş, ancak bazı Hanbelîler hıfza başladıktan sonra onu tamamlamayı farz-ı ayn olarak değerlendirmiştir. Ayrıca hafızlığın imamlıkta öncelik, teravihin cemaatle kılınması, namazda mushafa bakarak kıraat ve Kur’ân öğretiminden ücret alma gibi fer‘î meselelere doğrudan etki ettiği ortaya konulmuştur. Sonuç olarak hafızlık, İslam hukukunda yalnızca bireyin ibadet sorumluluğu değil; Kur’ân’ın korunması, ilmin yayılması ve dinî sürekliliğin sağlanması açısından kurumsal bir vecîbe olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Hâfızlık
• Ezber
• Unutma
• Hüküm

Kaynakça

1. ‘Adevî, Ebû’l-Hasen ‘Ali b. Ahmed. Hâşiyetü’l-‘Adevî ‘alâ kifâyeti’t-tâlibi’r-Rabbânî. thk. Yusuf Muhammed el-Bikâ‘î. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1414/1994.
2. Algur, Hüseyin. “Nitelikli Bir Hafızlık Eğitimi İçin Öneriler”. Talim 2/2 (Aralık 2018), 243-288. https://doi.org/10.12738/talim.2018.2.0008
3. ‘Aynî, Muhammed Mahmûd b. Ahmed. el-Binâye fî şerhi’l-hidâye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
4. Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed b. Mahmûd b. Ahmed. el-‘İnâye fî şerhi’l-hidâye. 10 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, ts.
5. Buhârî, Burhâneddîn Mahmûd b. Ahmed. el-Muhîtü’l-burhânî fî’l-fıḳhi’n-Nu‘mânî. thk. ‘Abdülkerim Sâmî el-Cündî. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2004.
6. Buhârî, Ebû ‘Abdullah Muhammed b. İsmâ‘îl b. İbrâhîm. el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır. 9 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, ts.
7. Buhûtî, Mansûr b. Yûnus b. Salâhiddîn. Keşşâfu’l-kınâ‘ ‘an metni’l-iknâ‘. 6 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
8. Buhûtî, Mansûr b. Yûnus b. Salâhiddîn. Şerhu müntehâ’l-irâdât. Âlemü’l-Kütüb, 1414/1993.

9. Büceyrimî, Süleyman b. Muhammed. Hâşiyetü’l-Büceyrimî. Daru’l-Fikr, 1415/1995.
10. Cebeci, Suat - Ünsal, Bilal. “Hafızlık Eğitimi ve Sorunları”. Değerler Eğitimi Dergisi 4/11 (Haziran 2006), 27-52. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ded/issue//312538
11. Cemel, Süleymân b. Ömer. Hâşiyetü’l-Cemel ‘alâ şerhi’l-menhec. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
12. Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn. Nihâyetü’l-matlab fî dirâyeti’l-mezheb. thk. ‘Abdülazîm ed-Dîb. Suudi Arabistan: Dâru’l-Minhâc, 2007.
13. Dımaşkî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Muḥammed b. ‘Abdillah er-Râmînî Burhânüddîn. el-Mübdi‘ fî şerhi’l-mukni‘. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
14. Diyanet İşleri Başkanlığı. “Kur’ân-ı Kerim”. 20 Mart 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Nis%C3%A2- suresi/643/150-152-ayet-tefsiri
15. Dûkâtî Et-Tahtâvî, Ahmed b. Muhammed b. İsmâîl - Halidî, Muhammed Abdüaziz. Hâşiyetü’t-Tahtâvî ‘alâ merâkı’l- felâh. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418/1997.
16. Ebû Dâvûd. Sünen. thk. Muhammed Muḥyiddîn ‘Abdulhamîd. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, ts.
17. Ebû Dâvûd, İbn Amr el-Ezdî es-Sicistânî. Mesâ’ilü’l-imâm Ahmed rivâyetü ebî Dâvûd es-Sicistânî. thk. Ebî Mu‘âz Târık b. ‘Ivadullah b. Muhammed. Mısır: Mektebetü İbn Teymiyye, 1420/1999.
18. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-Vasît fi’l-mezheb. thk. Ahmed Mahmûd İbrâhîm ve dğr. 7 Cilt. Kâhire: Dâru’s- Selâm, 1996.
19. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. İhyâü ulûmi’d-dîn. Beyrut: Daru’l-Marife, ts.
20. Haccâvî el-Makdisî, Ebû’n-Necâ Şerafuddîn Mûsâ b. Aḥmed b. Mûsâ b. Sâlim. el-İknâ‘ fî fıkhı imâm Ahmed b. Hanbel. thk. ‘Abdullatîf Muhammed Mûsâ es-Sübkî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, ts.
21. Halebî, İbrâhîm b. Muḥammed b. İbrâhîm. Mecme‘u’l-enhur fi şerhi mülteka’l-ebhur. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
22. Halebî, İbrâhim b. Muḥammed b. İbrâhîm. Mültekâ’l-ebhur. thk. Halil ʿİmrân el-Mansûr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- İlmiyye, 1419/1998.
23. Halil İbrahim Önder, “Kur’ân-ı Kerîm Eğitim ve Öğretiminin İdeal Yaşı”. Mütefekkir 10/20 (Aralık2023), 441-463. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1405301.
24. Haraşî, Muhammed b. Abdillah. Şerh-i muhtasar-ı Halil li’l-Haraşî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
25. Hattâb er-Ru‘aynî, Şemseddin Ebû ‘Abdullah. Mevâhibu’l-celîl fî muhtasari Halîl. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1992.
26. Heytemî, İbn Hacer. Tuhfetü’l-muhtâc fî şerhi’l-minhâc. 10 Cilt. Kâhire: el-Mektebetü’t-Ticâriyyetü’l-Kübrâ, 1357/1983.
27. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-muhtâr ‘ale’d-dürri’l-muhtâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1992.
28. İbn Hanbel, Ebû ‘Abdullah Ahmed İbn Muhammed. Mesâ‘ilü Ahmed b. Hanbel rivâyetü ibnihî ‘Abdullah. thk. Züheyr eş-Şâvîş. Beyrut: Mektebetü’l-İslâmî, 1401/1981.
29. İbn Hazm, Ebû Muhammed ‘Ali. el-Muhallâ bi’l-âsâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
30. İbn Hazm, Ebû Muhammed ‘Alî. Resâilü İbn Hazm. thk. İhsan Abbas. el-Müessesetü’l-Arabiyye, 1980.
31. İbn Neccâr, Takiyüddin Ebu’l-Bekâ Muhammed b. Ahmed b. Abdulʿaziz b. ʿAli. Muhtasaru’t-Tahrîr Şerhu’l Kevkebi’l- Münîr. thk. Nezih Hammâd Muhammed Zuhayli. b.y.: Mektebetü’l-ʿAbiykan, 1418/1997.
32. İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm b. Muḥammed. el-Bahru’r-râ‘ik şerhu kenzi’d-dekâ‘ik. 8 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l- İslâmî, 2. Basım, ts.
33. İbn Rüşd, Ebû’l-Velîd Muhammed b. Ahmed. el-Beyân ve’t-tahsîl ve’ş-şerhu ve’t-tevcîhu ve’t-ta’lîl li mesâili’l- müstehrace. thk. Muhammed Haci ve Âharûn. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1988.
34. İbn Teymiyye, Ṭaḳiyyuddîn. Mecmû‘u’l-fetâvâ. thk. ‘Abdurraḥmân b. Muḥammed. Medine: Mecma’ el-Melik Faḥd, 1995.
35. İbnü’l-Hâc, Ebû ‘Abdullah Muhammed b. Muhammed. el-Medhal li ibni’l-Hâc. b.y.: y.y., ts.
36. Kalyûbî, Ahmed b. Ahmed b. Selâme. Hâşiyetü Kalyûbî ve Umeyre. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1415/1995.
37. Karâfî, Şihabeddin. ez-Zahîra. thk. Sa‘îd Arâb. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1994.
38. Karaosman, Muhammet. “İlahî Kelamın Muhafazasına Farklı Bir Yaklaşım Konu ve Anlam Merkezli Hafızlık Önerisi”. Akademik-Us 1/1 (Haziran 2017), 39-48. https://dergipark.org.tr/tr/pub/akademikus/issue//305674
39. Kurt, Yaşar. “Kur’an’ın Korunmasında Hâfızlık Müessesesi”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/22 (Aralık 2012), 229-251. https://doi.org/10.14395/jdiv39
40. Makdisî, Ebû ‘Abdillah Muhammed b. Müflih b. Muhammed b. Müferrec Şemsüddîn. el-Furû’ ve me’ahû tashîhu’l- furû‘. thk. ‘Abdullah b. ‘Abdulmuhsîn et-Türkî. 11 Cilt. b.y.: Müʾessesetü’r-Risâle, 1424/2003.
41. Mâverdî, ‘Alî b. Muhammed. el-Hâvi’l-kebîr fî fıkhı mezhebi’l imâmi’ş-Şâfiî ve hüve şerhi muhtasaru’l-Müzenî. thk. Şeyh ‘Alî Muhammed Mu‘avvid ve dğr. 19 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
42. Merginânî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn ‘Alî b. Ebî Bekr b. ‘Abdilcelîl Fergânî. el-Hidâye fî şerhi bidâyeti’l-mübtedî. thk. Tallal el-Yusuf. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İhyâ’i Türâsi’l-‘Arabi, ts.
43. Mete, Elif. “Hafızlık Eğitimi Üzerine Araştırmalar”. Bayburt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10 (Aralık 2019), 159- 167. https://dergipark.org.tr/tr/pub/bayburt-ilahiyat/issue//656176
44. Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn ‘Abdullah b. Mahmûd b. Mevdûd. el-İhtiyâr li ta‘lili’l-muhtâr. 5 Cilt. Beyrut: Matba‘atü’l-Ḥalebî, 1356/1937.
45. Mevvâk, Muhammed b. Yûsuf Ebi’l-Kâsım. et-Tâc ve’l-iklîl li muhtasari Halîl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
46. Molla Hüsrev, Muhammed b. Ferâmurz. Dürerü’l-hükkâm şerhu gureri’l-ahkâm. 2 Cilt. b.y.: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l- Arabiyye, ts.
47. Müslim, İbnü’l-Haccâc Ebu’l-Hasen. el-Müsnedü’s-sahîh. thk. Muhammed Fuad Abdülbaki. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, ts.
48. Nefrâvî, Ahmed b. Ganîm b. Sâlim. el-Fevâkihü’d-Devvânî ‘alâ risâleti ibn ebî Zeyd el-Kayravânî. b.y.: Dâru’l-Fikr, 1415/1995.
49. Nevevî, Ebû Zekeriyya Yahya b. Şeref. el-Mecmû‘ şerhu’l-mühezzeb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
50. Nişabûrî, Ebû Abdillâh. el-Müstedrek ale’s-sahîhayn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
51. Râfi’î, ‘Abdulkerîm b. Muḥammed. Fethu’l-‘azîz şerḥu’l-vecîz. b.y.: Dâru’l-Fikr, ts.
52. Remlî, Şemseddîn. Nihâyetu’l-muhtâc ilâ şerhi’l-minhâc. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1984.
53. Şâfiî, Ebû ‘Abdullah Muḥammed b. İdrîs. el-Ümm li’ş-Şâfiî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1410/1990.
54. Şirbînî, Şemsüddîn Muhammed Hatîb. el-İknâ‘ fî halli elfâzi ebî Şucâ‘. thk. Mektebu’l-Buhûs ve’d-Dirâsât. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
55. Şirbînî, Şemsüddîn Muhammed Hatîb. Muğni’l-muhtâc ilâ ma‘rifeti me‘ânî elfâzi’l-minhâc. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
56. Şürünbülâlî, Ebü’l-İhlâs Hasen b. Ammâr b. Alî. Merâki’l-felâh şerhu metnu nûri’l-îzah. b.y.: el-Mektebetü’l-‘Asriyye, 2005.
57. Tirmizî, Ebû ‘Îsâ Muhammed b. ‘Îsâ. Sünen. thk. Beşşar ‘Avvad Ma‘rûf. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1998.
58. ‘Ulayş, Ebû ‘Abdullah Muhammed b. Ahmed. Minehu’l-celîl ‘alâ muhtasari’ş-şeyh Halîl. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1409/1989.
59. Vâkidî, Muhammed b. Ömer. el-Meğâzî. thk. Marsden Jones. Beyrut: Daru’l-Âlemî, 1409/1989.
60. Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye. el-Mevsûatü’l-fıkhiyyetü’l-kuveytiyye. Mısır: Dâru’s-Saffe, 1404/1984.
61. Zekeriyyâ el-Ensârî, Ebû Yahyâ Zeynüddîn. el-Gureru’l-behiyye fî şerhi’l-behceti’l-verdiyye. thk. Muhammed ‘Abdulkâdir ‘Atâ. 5 Cilt. b.y.: Matba‘atü’l-Meymene, 1997.
62. Zeyla‘î, Ebû Muhammed Fahruddîn ‘Osmân b. ‘Alî b. Mihcen b. Yûnus ez-. Tebyînü’l-hakâʾik şerhu kenzü’d-dekâik. Kâhire: el-Matba’atü’l-Kübra el-Emîriyye, 1313.