A Lost Method in the History of Qur’an Memorization: ʿAmr b. ʿUbayd’s Treatise "Eczâü Selâsi Mi’e ve Sittîn" (The 360-Day Method)

Öz

Since the revelation of the Quran, various methods have been developed for memorization in the history of Quranic education. Some of these methods include memorizing surah by surah or juz by juz, memorizing according to the order of the Mushaf, memorizing in the reverse order of the Mushaf, and memorizing sequentially from the last pages of each juz to the first pages. Moreover, from early times, the Qur’an has been classified in various ways according to the number of letters or words, and in this regard, it has been divided into two, three, four, five, six, seven, eight, ten, and more sections. In the second century of the Hijra, at the request of Caliph al-Mansūr (d. 158/775), ʿAmr b. ʿUbayd (d. 144/761) divided the Mushaf into three hundred and sixty sections so that it could be memorized within a year. Initially dividing it into twelve parts, he later combined these to form a categorization of thirty juz and sixty ḥizb. In his division, ʿAmr did not prioritize grammatical, semantic, or thematic coherence; rather, he based his method on the number of letters or words. Indeed, there is a high degree of similarity between ʿAmr’s division and the classifications of the Qur’an based on the number of letters or words. A manuscript treatise attributed to him, titled Eczâü Selâse Mi’e ve Sittîn deals precisely with this division. Although this treatise is not listed among ʿAmr b. ʿUbayd’s works in traditional sources, the manuscript has survived to the present day. As far as can be determined, al-Sakhāwī (d. 643/1245) was the first to mention the division found in this manuscript. In contemporary times, however, Fuat Sezgin has made reference to the aforementioned treatise and, based on the narration at its beginning, attributed it to ʿAmr b. ʿUbayd. Although no work by this name is attributed to Amr in classical literature, the fact that many of his sermons and treatises are mentioned, and the fact that al-Sakhāwī attributes this division to Amr in his work and that the treatise in question is attributed to him in catalogs, leads to the conclusion that there is no doubt that the work belongs to ʿAmr. The aim of this study is to bring to light a method that is not well known or widespread as a method of memorization and a manuscript treatise that mentions this method, and to compare this approach with other memorization methods in terms of its advantages and disadvantages. In this context, techniques such as conceptual analysis, document analysis, literature review, and comparative analysis were used in the research. It was concluded that the Quran was first divided into three hundred and sixty sections by Amr b. Ubayd to facilitate its memorization within a year, and that Amr divided the Quran into thirty juzs and sixty ḥizbs for the first time based on the number of letters or words.

Anahtar Kelimeler

• Qirāʾāt
• Memorization of the Qur’an
• ʿAmr ibn ʿUbayd
• Eczâü Selâsi Mi’e ve Sittîn
• Method

Hâfızlık Tarihinde Kayıp Bir Yöntem: Amr b. Ubeyd’in "Eczâü Selâsi Mi’e ve Sittîn" Adlı Risâlesi (360 Günlük Bir Usul)

Öz

Kur’an’ın nüzulünden itibaren başlayan hâfızlık eğitimi tarihinde, ezberleme yöntemlerine dair çeşitli usuller geliştirilmiştir. Sûre sûre ezberlemek veya cüz cüz ezberlemek, Mushaf tertibine göre ezberlemek, Mushaf tertibinin aksi istikametinde ezberlemek, her cüzün son sayfalarından başlayıp ilk sayfalarına doğru sırasıyla ezberlemek bu usullerden bazılarıdır. Ayrıca Kur’an, erken dönemlerden itibaren harf veya kelime sayısına göre muhtelif şekillerde tasnif edilmiş ve bu hususta iki, üç, dört, beş, altı, yedi, sekiz, on ve daha fazla taksimatlara tabi tutulmuştur. Hicrî ikinci asırda Halife Mansûr’un (öl. 158/775) talebi üzerine Amr b. Ubeyd (öl. 144/761), bir yıl içinde ezberlenebilmesi amacıyla Mushaf’ı 360 güne ayırmış, ilk etapta on iki cüze ayırdığı her bir bölümü birleştirip toplamda 30 cüz ve 60 hizb şeklinde kategorize etmiştir. Amr bu taksiminde, gramer/mana yahut konu bütünlüğünü değil, harf ya da kelime sayısını esas almıştır. Nitekim Kur’an’ın harf veya kelime sayısına göre yapılan tasnifleriyle Amr’ın söz konusu taksimi arasında büyük oranda benzerlik mevcuttur. Halen mahtut olan ve Amr’a nispet edilen Eczâü Selâse Mi’e ve Sittîn adlı risâle de işte bu ayrımla ilgilidir. Kaynaklarda Amr b. Ubeyd’in eserleri arasında zikredilmeyen söz konusu risâle günümüze ulaşmıştır. Tespit edebildiğimiz kadarıyla, bu yazma nüshada yer alan taksime ilk defa Sehâvî (öl. 643/1245) değinmiştir. Günümüzde ise Fuat Sezgin mevzubahis risâleden söz etmiş ve risâlenin başında yer alan rivayeti dikkate alarak eseri Amr b. Ubeyd’e nispet etmiştir. Her ne kadar klasik literatürde Amr’a bu isimde bir eser nispet edilmese de onun pek çok hutbe ve risâlesinin varlığından söz edilmesi, ayrıca Sehâvî’nin eserinde bu taksimi Amr’a nispet etmesi ve kataloglarda söz konusu risâlenin ona atfedilmesi eserin Amr’a ait olduğu hususunda bir şüphenin bulunmadığı yönünde bir kanaate sevk etmektedir. Bu yazının amacı, bir hâfızlık usulü olarak pek bilinmeyen ve yaygınlaşmamış olan bir metodu ve bu metottan bahseden mahtut bir risâleyi gün yüzüne çıkarmak ve diğer hâfızlık yöntemleriyle karşılaştırarak bu metodu avantajları ve dezavantajları açısından mukayese etmektir. Çalışmada kavramsal analiz, dokuman analizi, literatür taraması ve mukayeseli analiz gibi teknikler kullanılmıştır. Netice itibariyle Kur’an’ın, bir yıl içerisinde ezberlenmesini kolaylaştırmak amacıyla ilk defa Amr b. Ubeyd tarafından 360 bölüme ayrıldığı ve Amr’ın bu taksimi yaparken Kur’an’ı ilk kez harf veya kelime sayısına göre otuzlu cüzlere ve altmışlı hizblere ayırdığı görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Kırâat
• Hâfızlık
• Amr b. Ubeyd
• Eczâü Selâsi Mi’e ve Sittîn
• Yöntem

Kaynakça

1. Abdülbakî, Muhammed Fuad. el-Mu’cemü’l-müfehras li’elfâzi’l Kur’âni’l-Kerîm. Kâhire: Matbaatü Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1945.
2. Ağırbaş, Abdulhekim. “Hz. Peygamber Döneminde Kur’an/Kırâat Eğitim-Öğretimi”. Dârülhadis İslami Araştırmalar Dergisi 1 (2021), 83-117.
3. Ağırbaş, Abdulhekim. Kırâat Eğitim-Öğretim Geleneği ve Günümüzdeki Uygulamalar. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1. Baskı., 2022.
4. Akdağ, Mustafa. Tefsirde İbâdiyye-Mu’tezile Etkileşimi. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2024.
5. Amr b. Ubeyd. Eczâü Selâsi Mi’e ve Sittîn. Dublin: Chester Beatty Library, 3165, 33a-42a.
6. Amr b. Ubeyd. Eczâü selâsi mi’e ve sittîn (İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Mikrofilm, 05547-003), 33a-42a.
7. Aslan, İbrahim. ‘‘Mu‘tezile Kelamı”, Kelam Tarihi. ed. İbrahim Aslan – Osman Demir. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2022.
8. Aslan, Ömer. Kur’ân’da Hıfz Kavramı. İstanbul: Asitan Kitap, 1. Baskı., 2018.

9. Aydınlı, Osman. İslam Düşüncesinde Aklileşme Süreci. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2013.
10. Aynî, Bedrüddîn. Umdetü’l-kârî şerhu sahîhi’l-Buhârî. 25 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
11. Baştürk, Hülya. “İlk Dönem Hâfızlığının Günümüzdeki Hâfızlık Eğitimi ile Karşılaştırılması”. Genç Akademisyenler Birliği Sosyal Bilimler Dergisi 2/1 (2022), 146-160.
12. Bilgin, Mustafa. Tefsirde Mu’tezile Ekolü. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1991.
13. Buhârî, Muhammed b. İsmâîl. Sahîhu’l-Buhârî. 9 Cilt. Dımeşk: Dâru Tavgi’n Necât, 2001.
14. Cebeci Suat. “Kur’an Öğretim Geleneği Olarak Hâfızlık Eğitimi”. Diyanet İlmi Dergi 46/4 (ts.).
15. Cevherî, İsmail b. Hammad. Tâcu’l-luğa ve sıhâhu’l-Arabiyye. thk. Şihabüddin Ebû Amr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1407/1987.
16. Cürcânî, Seyyid Şerîf. Kitâbu’t-Taʿrîfât. thk. Heyet. Beyrut: Daru’l Kütübi’l İlmiyye, 1403/1983.
17. Çakıcı, İrfan. “Kur’ân’ın Korunmasında Hıfz ve Kitabet”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 11/2 (2019), 573-597.
18. Çimen, Abdullah Emin. “Hâfızlık Müessesesi, Ülkemizdeki Hâfızlık Çalışmalarıyla İlgili Bazı Değerlendirmeler ve Hâfızlığın Sağlamlaştırılmasında Bir Metot Denemesi”. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 18 (2007), 91-166.
19. Dağ, Mehmet - Tetik, İbrahim. Nüzûl Dönemi Kur’ân Tarihi Rivayet Merkezli Bütüncül Bir Okuma. İstanbul: KURAMER Yayınları, 1. Baskı., 2023.
20. Dânî. el-Beyân fî ’addi âyi’l-Kur’ân. thk. Gânim Kaddûrî el-Hamed. Kuveyt: Merkezü’l-Mahtutât ve’t-Türâs, 1994.
21. Elbânî, Muhammed Nasıruddîn. es-Silsiletu’s-sahîha. Riyad: Mektebetü’I-Me’arif, ts.
22. Ess, Josef van. Theoloogie und Gesellschaft im 2. und 3. Jahrhundert Hidschra. 4 Cilt. Berlin - New York: Walter de Gruyter, 1991.
23. Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehzîbu’l-Luğa. thk. Muhammed Avd Mir’ab. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 2001.
24. Fırat, Yavuz. Tecvîd ve Kıraat İlmi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 1. Baskı., 2018.
25. Hayyûn, Raşîd. Mu’teziletü’l-Basra ve Bağdâd. Beyrut: Dâru’l-Hikme, 1997.
26. Hindî, Muhammed Sâdık. Künûzü eltâfi’l-burhân fî rumûzi evkâfi’l-Kur’ân. Kâhire: y.y., 1873.
27. Isfahânî, Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kurʾân. thk. Safvan Adnan ed-Dâvûdî. Dımeşk: Daru’l Kalem, 1992.
28. İbn Ebî Dâvûd. Kitâbü’l-Mesâhif. thk. Muhammed b. Abde. Kâhire: el-Fârûku’l-Hadîse, 2002.
29. İbn Hallikân. Vefeyâtü’l-a’yân ve enbâü ebnâi’z-zemân. thk. İhsân Abbâs. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1971.
30. İbn Kuteybe. el-Maârif. thk. Servet Ukkâşe. Kâhire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme Li’l-Kitâb, 2011.
31. İbn Manzûr. Lisanu’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Daru Sâdır, 3. Basım, 1993.
32. İbn Mücâhid. Kitâbü’s-seb’a fi’l-kırâât. thk. Şevkî Dâyf. Kâhire: Dârü’l-Meârif, 2. Baskı., 1980.
33. İbn Saʿd. et-Tabakâtu’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdulkâdir Atâ. 8 Cilt. Beyrut: Daru’l Kütübi’l İlmiyye, 1410/1990.
34. İbnü’l-Cezerî. en-Neşr fi’l-kırâʾâti’l-ʿaşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ‘. 2 Cilt. Beyrut: Daru’l Kütübi’l İlmiyye, ts.
35. İbnü’l-Cezerî. Ğâyetu’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâʾ. thk. Bergstraesser. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- İlmiyye, 2006.
36. İbnü’l-Murtazâ. Tabakâtü’l-Mu’tezile. thk. Susanna Diwald-Wilzer. Beyrut: Franz Steiner Verlag, 1961.
37. İbnü’n-Nedîm. el-Fihrist. thk. Eymen Fuâd Seyyid. 6 Cilt. İngiltere: Müessesetü’l-Furkân Li’t-Türâsi’l-İslâmî, 2014.
38. İlhan, Avni. “Amr b. Ubeyd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/93-94. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991.
39. Ka’bî. el-Makâlât (Fadlü’l-i’tizâl ve tabakâtü’l-Mu’tezile içinde). thk. Fuâd Seyyid. Beyrut: Dâru’l-Fârâbî, 2017.
40. Kâdî Abdülcebbâr. Fadlü’l-i‘tizâl ve tabâkâtü’l-Muʿtezile. thk. Fuâd Seyyid. Beyrut: Dâru’l-Fârâbî, 2017.
41. Kara, Mehmet. Sayısal Boyutuyla Kur’an Metni (Addu’l-Ây İlmi). İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2024.
42. Kara, Mustafa. “Hâfızlık-Meal/Tefsir İlişkisi”. Çeşitli Yönleriyle Hafzılık Eğitimi. ed. Hatice Şahin Aynur. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları Ensar Neşriyat, 1. Basım, 2021.
43. Kettânî, Muhammed Abdülhay. et-Terâtibu’l-idâriyye nizâmü’l-hükûmeti’n-Nebeviyye. 2 Cilt. Beyrut: Daru’l-Erkâm, 2. Baskı., ts.
44. Köç, İbrahim. Mu’tezile’nin Tarihsel Gelişiminde Amr b. Ubeyd’in Yeri. Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
45. Kuloğlu, Rahime - Kanger, Faruk. “Örgün Eğitimle Birlikte Hâfızlık Projesinin Yönetimsel Açıdan Değerlendirilmesi”. Usul İslam Araştırmaları 38/38 (2022), 139-170.
46. Kurt, Yaşar. “Kur’ân’ın Korunmasında Hâfızlık Müessesesi”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/22 (2012), 229-251.
47. Makdisî, Ebû Şâme. el-Mürşidü’l-vecîz ilâ ʿulûm teteʿalleḳu bi’l-Kitâbi’l-ʿAzîz. thk. Tayyar Altıkulaç. Beyrut: Daru Sâdır, 1975.
48. Maşalı, Mehmed Emin. Kur’an’ın Metin Yapısı. Ankara: OTTO Yayınları, 2. Baskı., 2015.
49. Maşalı, Mehmet Emin. “Mushaf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/242-248. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.
50. Mizzî, Yûsuf b. Abdurrahmân. Tehzîbü’l-kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1992.
51. Nüveyhid, Âdil. Mu’cemü’l-müfessirîn min sadri’l-İslâm hatte’l-asri’l-hâdır. 7 Cilt. Beyrut: Müessesetü Nüveyhid, 1988.
52. Özden, Betül. Hâfızlık Olgusu ve İnsan Üzerindeki Etkileri. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
53. Rabîî, Fâlih. Târîhu’l-Mu’tezile: fikruhüm ve akâidühüm. Kâhire: Dâru’s-Sekâfeti Li’n-Neşr, 2001.
54. Sehâvî, Alemüddîn. Cemâlü’l-kurrâ’ ve kemâlü’l-ikrâ’. thk. Abdü’l-Hak Abdü’d-Dâim Seyfü’l-Kâdî. 6 Cilt. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 1999.
55. Seyyid, Muhammed Sâlih Muhammed. ’Amr b. Ubeyd ve ârâühü’l-kelâmiyye. Kâhire: Mektebetü Nehdati’ş-Şark, 1985.
56. Sezgin, Fuat. Geschichte des arabischen Schrifttums. 17 Cilt. Leiden: Brill, 1967.
57. Söylemez, Mehmet Mahfuz. “İslam’ın Erken Dönemlerinde Eğitim-Öğretim Faaliyetleri”. Dini Araştırmalar 5/13 (2002), 67.
58. Şahin Aynur, Hatice. “Kur’an Hıfzı” Geleneği ve Günümüzdeki Uygulama Biçimleri. Ankara: Diyanet İşleri Başanlığı Yayınları, 1. Baskı., 2015.
59. Şerîf el-Murtazâ. Emâli’l-Murtazâ (Ğureru’l-Fevâid ve Düreru’l-Kalâid). thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. Kâhire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1954.
60. Temel, Nihat. Kırâat ve Tecvid Istılahları. İstanbul: İFAV Yayınları, 2018.
61. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-’irfân fî ’ulûmi’l-Kur’ân. 2 Cilt. Matbaatü İsa el-Babi’l Halebi, 3. Basım, ts.