Institutions for Preserving the Qur’an: Maktab, Dar al-Huffāz and Dar al-Qurrā’ (The Case of Amasya)

Öz

The Holy Qur’an is the final divine book whose preservation until the Day of Judgment has been personally undertaken by Almighty Allah. The Qur’an, as required by this preservation, was memorized in its entirety by the Prophet and some of his companions from the very first revelation, while others memorized it partially. On the one hand, it was recorded on various materials; on the other hand, it was made an essential element of worship, ensuring that it served as the primary source for worship, faith, morality, and social life of believers. As a result of the guarantee given in the verse, there is no difference between the copies of the Qur’an that have been memorized and written down for fifteen centuries since the first verses were revealed and have come down to our time, because they have been transmitted with certainty through what is called mutawatir. For this reason, there is consensus among Muslims that the only book that has been preserved in its original form, without alteration or distortion, is the Qur’an. The basis of this originality and preservation lies in our Prophet’s tremendous effort to protect the verses from the very first revelation. From the very beginning, he was extremely meticulous about the material aspects of preserving the Qur’an, using the method of memorization to safeguard it and, after a period of approximately five years, adding the method of writing to the memorization method. This memorization and writing activity, conducted in his own home in Mecca and within the Dar al-Arqam, reached its peak with the Suffa section he established in the courtyard of the Prophet’s Mosque. This tradition of preservation, initiated by our Prophet, was diligently continued by the Companions and those who followed them through various institutions known as Dar al-Qur’an, Dar al-Huffâz, and Dar al-Qurrā. This study aims to provide information about the historical process and functioning of the Maktab, Dar al-Huffâz, and Dar al- Qurrā institutions, with a particular focus on identifying examples in Amasya, one of the important centers of the Ottoman Empire, and passing this knowledge on to future generations. The research is important because it provides comprehensive information for those interested in the science of recitation and the history of Islamic education; its content serves as an example for future studies; it covers an important topic related to memorization and recitation; and there has been no previous independent study on the subject of recitation in the region under investigation. Qualitative research methods, particularly the Historical Research Method, were used in the study. It has been determined that these institutions have achieved their founding purposes and functions at the highest level throughout history, playing a leading role in preserving the Qur’an by forming the nucleus of today’s memorization and recitation institutions, and that their examples in Amasya also hold an important place in the city’s scholarly life. As a result, the institutions responsible for preserving the Qur’an; the Maktap, Dar al-Huffāz, and Dar al-Qurrā’ have fulfilled their mission of protecting the Qur’an and passing it on to future generations in various parts of the world, particularly in Amasya, which is the subject of this research. They have set an example by passing on their legacy to similar institutions that succeeded them, such as Qur’an Courses and Recitation Centers.

Anahtar Kelimeler

• Qirāʾāt
• Maktab
• Dar al-Huffâz
• Dar al-Qurrā
• Amasya

Kur’an’ı Muhafaza Kurumları: Mektep, Dârülhuffâz ve Dârülkurrâlar (Amasya Örneği)

Öz

Kur’an-ı Kerîm, Allah Teâlâ’nın kıyamete kadar muhafazasını bizzat üstlendiği son ilahi kitaptır. Kur’an, bu muhafazanın gereği olarak ilk vahiyden itibaren Hz. Peygamber ve bazı sahâbîler tarafından tamamen, bazıları tarafından ise kısmen ezberlenmiş, bir taraftan çeşitli malzemeler üzerine yazılarak tespiti yapılmış, bir taraftan da ibadetler için lüzumlu bir unsur kılınarak müminlerin ibadet, inanç, ahlak ve ictimâî yaşamlarına ilk sırada kaynaklık etmesi sağlanmıştır. Âyette verilen garantinin bir sonucu olarak, ilk inen âyetlerden itibaren on beş asırdır ezberlenerek ve yazılarak zamanımıza kadar gelen Kur’an nüshaları arasında mütevâtir denilen kesin haber aktarımıyla gelmesinden dolayı bir fark bulunmamaktadır. Bu sebeple tahrif ve tağyire uğramadan, orijinâl hâliyle muhafaza edilebilen tek kitabın Kur’an olduğu konusunda Müslümanların icmâsı vardır. Belirtilen bu orijinalliğin temelinde Hz. Peygamber’in ilk vahiyden itibaren ayetlerin muhafazası hususundaki muazzam gayreti vardır. O, Kur’an’ın muhafazası için ilk anlardan itibaren hıfz yöntemini, yaklaşık beş yıllık zaman dilimi sonrasında da hıfz yöntemine maddi unsur olarak eklediği kitabet yöntemini kullanarak Kur’an’ı muhafaza için gereken tedbirler konusunda son derece hassas davranmıştır. Mekke’de kendi evi ve Dâru’l-Erkâm bünyesinde yapılan bu hıfz ve kitabet faaliyeti, Mescid-i Nebevî’nin avlusunda kurduğu Suffe bölümüyle zirveye ulaşmıştır. Hz. Peygamber tarafından başlatılan bu muhafaza geleneği, sahabe ve sonrakiler tarafından dârulkur’ân, dârülhuffâz ve dârülkurrâ gibi isimlerle anılan çeşitli kurumlarca büyük bir gayretle devam ettirilmiştir. Bu araştırmada mektep, dârülhuffâz ve dârülkurrâ kurumlarının tarihsel süreci ve işleyişleri hakkında bilgi verilip özellikle Osmanlı Devleti’nin önemli merkezlerinden olan Amasya’da bulunan örneklerinin tespit edilmesi ve bunların gelecek nesillere aktarımı amaçlanmıştır. Araştırma, kıraat ilmi ve İslam eğitim tarihiyle ilgilenenler için kapsamlı bilgiler vermesi, içeriğinin yapılacak çalışmalara örneklik teşkil etmesi, hıfz ve kırâatla ilgili önemli bir konuyu içermesi ve çalışma konusu bölge hakkında daha önce kırâat alanıyla ilgili mustakil bir çalışmanın olmaması açısından önemlidir. Araştırmada nitel araştırma metodu, özellikle de tarihsel araştırma metodu kullanılmıştır. Bu kurumların, tarih boyunca kuruluş amaç ve fonksiyonlarına en üst düzeyde ulaştıkları, günümüz hafızlık ve kırâat müesselerine nüve teşkil ederek Kur’an’ı muhafazada başrol oynadıkları ve Amasya’da bulunan örneklerinin de şehrin ilmî hayatında önemli yerlerinin olduğu tespit edilmiştir. Sonuç olarak Kur’an’ı muhafaza kurumları olan mektep, dârülhuffâz ve dârülkurrâlar dünyanın çeşitli yerlerinde ve özellikle araştırma konusu olan Amasya’da Kur’an’ı koruma ve gelecek nesillere aktarma misyonlarını yerine getirip halefleri olan Kur’an Kursları ve Kıraat Merkezleri gibi benzerlerine miraslarını naklederek örnek olmuşlardır.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Mektep
• Dârülhuffâz
• Dârülkurrâ
• Amasya

Kaynakça

1. A‘zamî, Muhammed Mustafa. Küttâbü’n-nebî. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 3. Baskı, 1978.
2. Akbaş, Necati. Hz. Peygamber Dönemi Kur’an’ın Yazım Tarihi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
3. Akyüz, Yahya. Türk Eğitim Tarihi. İstanbul: Alfa Yayınları, 2001.
4. Alemdar, Yusuf. Osmanlı’da Dârülkurrâ Müessesesi ve Kıraat Eğitimi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2003.
5. Arabacı, Caner. Osmanlı Dönemi Konya Medreseleri 1900-1924. Konya: Konya Ticaret Odası Yayınları, 1998.
6. Baltacı, Cahit. “Klasik Dönem Osmanlı İlim Müesseseleri”. İslâmi Araştırmalar Dergisi 12 (Ankara: 1999), 259-262. https://www.islamiarastirmalar.com
7. Baltacı, Cahit. XV.-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri Teşkilatı, Tarihi. 2 Cilt. İstanbul: İrfan Matbaası, 1976.
8. Bozkurt, Nebi. “Dârülkurrâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 12 Ekim 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ Dârülkurrâ

9. Bozkurt, Nebi. "Hâfız". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 15 Ekim 2025. https://İslamansiklopedisi.Org.tr/ Hafiz
10. Çağrıcı, Mustafa. “Kur’an Kursu”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 12 Ekim 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/Kur’an Kursu
11. Çakıcı, İrfan. “Kur’ân’ın Korunmasında Hıfz ve Kitâbet”. Şarkiyat 11/2 (Ağustos 2019), 573-597. https://doi.org/10.26791/sarkiat.531685
12. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi, 2004.
13. DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. “Büyük Ağa Medresesi Hafızlık Kursu”. Erişim 15 Kasım 2025. https://amasya.diyanet.gov.tr
14. Evliyâ Çelebî, Muhammed Zıllî ibn Dervîş. Evliyâ Çelebî Seyâhatnâmesi. nşr. Ahmet Cevdet. 6 Cilt. Dersaâdet: İkdâm Matbaası, 1. Baskı, 1314/1896.
15. Fîruzâbâdî, Ebû Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kûb. el-Kâmûsü’l-muhît. thk. Muhammed Nuaym Arksûsî. 6 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1426/2005.
16. Gökdemir, Ahmet. “Osmanlı Kur’ân Eğitim Merkezleri: Dârülkurrâlar ve Sibyan Mektepleri”. Edebali İslamiyat Dergisi 1/2 (Kasım 2017), 43-60. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/372180
17. İbn Cübeyr, Muhammed b. Ahmed el-Belensî. Rıhlet-ü İbn Cübeyr. Beyrut: Dar-ü Mektebeti’l-Hilâl, 1980.
18. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemalüddîn Abdülmelik. es-Sîretü’n-Nebeviyye. ed. Muhyiddîn el-Cerrâh. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l Feyha, 2021.
19. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemalüddîn Muhammed b. Mükerrem el-Ensârî. Lisânü’l-‘Arab. Beyrût: Dâr-u Sâdır, ts.
20. Karaçam, İsmail. Kur’ân’ın Nüzulü ve Kıraati. İstanbul: MUİFAV Yayınları, 1995.
21. Karakaya, Ayşe. Türkiye’de Hıfz Eğitimi -Ankara Örneği-. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
22. Kattân, Mennâ Halîl. el-Mebâhis fî ulûmî’l-Kur’ân. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1994.
23. Kazıcı, Ziya. Osmanlı’da Eğitim Öğretim. İstanbul: Bilge Yayıncılık, 2004.
24. Kılıç, Emin. “Klâsik Osmanlı Eğitim Kurumlarından Konya Dârü’l-Huffâzları (17. Yüzyıl)”. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 7 (1), (2008) 18-43. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/223529
25. Kocaman, Kasım - Sakallıoğlu, Hayati. “Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesine Göre 17. Yüzyılda Dinî Eğitim Kurumu Olarak Osmanlı Darülkurrâları”, Turkish Academic Research Review 6/5 (Aralık 2021) 1447-1482. https://doi.org/10.30622/tarr.1024230
26. Konyalı, İbrahim Hakkı. Abideleri ve Kitabeleriyle Konya Tarihi. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Yayınları, 2007.
27. Kudat, Aydın. “Dârü’l-kurrâ Medreseleri ve Osmanlı Döneminde Bunlar İçin Kurulan Vakıflar”. I. Uluslarası İslam Dünyasında Tevhidi Düşünce Şurası. ed. M. Halil Çiçek - Osman Şimşek. 223-232. Ankara: İlmar Yayıncılık, 2018.
28. M. Landau, Jacob. “Küttâb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 12 Ekim 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ Küttâb
29. Makdisi, George. Orta Çağ’da Yükseköğretim. çev. A. H. Çavuşoğlu - T. Başoğlu. İstanbul: Klasik Yayınları, 2018.
30. Müslim, Ebü’l-Hüseyn b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh, nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî 5 Cilt. Kahire: Matbaat-ü Îsâ el-Bâbî el-Halebi, 2. Basım,1374/1955.
31. Nuaymî, Abdulkadir b. Muhammed ed-Dımaşkî. ed-Dâris fi tarihî’l-medâris. 2 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
32. Öz, Mustafa. “Kurrâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 15 Ekim 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ Kurrâ
33. Özcan, Selim. “Amasya’da Sancak Beyliği Yapan Şehzadeler Döneminde Amasya Şehri” Amasya İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/1 (Mayıs 2015), 69-95. https://doi.org/10.18498/amauifd.38374
34. Özcan, Tahsin. “Osmanlı Devleti’nde Eğitim Hizmetlerinin Finansmanı”, Türkler Ansiklopedisi. 10/875. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
35. Pakalın, M. Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. 3 Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1971.
36. Şâhin, Abdussabûr. Târîhu’l-Kur’ân. Kâhire: Dâru’l-Kâhire, 1966.
37. Şahin, İlhan - Emecen, Feridun. “Amasya”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi Erişim 01 Kasım 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ Amasya
38. Sarıçam, İbrahim. “Mahreme b. Nevfel”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 10 Kasım 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ Mahreme b. Nevfel
39. Şen, Ziya. “Vahiy Kâtipliği Müessesesi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30/30 (Nisan 2011), 185-210. https://doi.org/10.17120/omuifd.12834
40. Taşdemirci, Ersoy. “Medreselerin Doğuş Kaynakları ve İlk Zamanları”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 2 (1988), 268-278. http://isamveri.org/pdfdrg/D00199/19882_Tasdemircie.pdf
41. Tirmizî, Muhammed b. Îsâ. Sünen-i Tirmizî, thk. İbrâhîm Utve Avz vd. 5 Cilt. Mısır: Şeriket-ü Mektebeti ve Matbaati’l-Mustafa el-Halebî, 2. Basım, 1395/1975.
42. Unan, Fahri. Osmanlılarda Medrese Eğitimi, Osmanlı. 5 Cilt. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999.
43. Yasar, Abdizâde Hüseyin Hüsâmeddîn. Amasya Tarihi 1-4 Cilt, ed. Songül Keçeci Kurt vd. 12 Cilt. Samsun: Uğur Ofset, 2022.
44. Zerkeşî, Bedreddin Muhammed b. Abdullah. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’an. Thk. Muhammed Ebû’l-Fazl İbrâhîm. Kâhire: Mektebet-ü Dâri’t-türâs, ts.
45. Zürkânî, Muhammed Abdulazîm. Menâhilü’l-irfân fî ulûmi’l-Kur’ân. Thk. Fevvâz Ahmed Zümerlî. Beyrut: Dâru’l-kitâbi’l-Arabî, 3. Baskı, 1415/1995.