Memorizing Verbal Cognates in Qur’anic Hifz Education: An Evaluation of Challenges and Proposed Solutions

Öz

Memorization occupies a distinctive and spiritual position within the Islamic tradition and has been regarded as a foundational component of religious education since the earliest period of Islam. As reflected in various Hadiths of the Prophet Muhammad (pbuh), he encouraged the memorization of the Qur’an, considering it an essential means both for the Authenticity of the act of worship of acts of worship and for the transmission of religious knowledge. For this reason, memorization has been recognized from the early periods of Islamic scholarly heritage as one of the central elements of religious instruction and has been carried out as an independent educational practice in various settings such as schools, madrasas, dar al-qurra institutions, mosques, and masjids. Within the educational tradition that developed around these institutions, memorization was regarded as a pedagogical method that disciplines the student’s mind, enhances attention and concentration, strengthens analytical reasoning, and provides a foundation for advancement in other fields of Islamic learning. Despite these positive aspects, memorization is widely regarded as a demanding and patience-intensive form of education. This challenging process gives rise to various problems across different age groups. In childhood memorization training, such difficulties may include the rapid emergence of fatigue due to the continuous cycle of daily new memorization, inevitable time constraints related to social needs, disruption of sleep patterns caused by early morning study routines, a failure to fully grasp the primary purpose of memorization, the time required for cognitive adaptation to the orthographic rules of the Arabic script the inability to establish a spiritual connection with the Qur’an due to insufficient comprehension of the meanings of the memorized verses, the more hierarchical nature of teacher–student relationships, and the possibility of excessive parental involvement or neglect. In memorization undertaken during adulthood, potential problems include the greater fragility of the teacher–student relationship, faster forgetting compared to childhood memorization, the increased postponability of revision due to life responsibilities, and the conduct of memorization within a framework that prioritizes material concerns and rapid goal attainment while neglecting its spiritual dimension. Moreover, members of both groups may be inclined to view memorization as a result-oriented endeavor rather than a lifelong process. This perception may lead the memorizer to abandon regular revision and preservation, which constitutes a negative outcome. In addition to all these potential challenges, one of the internal problems encountered both during the initial memorization of the Qur’an and the subsequent revision process is the retention of verbal similarities. It is observed that verses with closely resembling wording or similar sentence structures negatively impact the processes of memorization and recitation. Indeed, students may commit errors by substituting one phonetically similar verse for another, and such mistakes can sometimes go unnoticed by the student for an extended period during recitation. To address this problem, which has drawn the attention of scholarly circles since the early periods, various works have been composed in both prose and verse. In many of these works, verses of the Qur’an that exhibit verbal similarities are extensively presented in relation to one another from the beginning to the end of the text, with the aim of preparing students for the memorization process in advance. This study offers a set of recommendation-oriented evaluations aimed at minimizing the cognitive confusion caused by verbal similarities, which emerge as a source of hesitation for students both during and after the memorization process. In this context, several fundamental measures are proposed to reduce confusion arising from verbal similarities, including the use of an in-text comparative reading method under teacher guidance, the keeping of a dedicated notebook for verbal similarities or the recording of errors through limited markings in the Qur’an, the effective application of listening–recitation practices, and the continuation of memorization using a single copy of the Qur’an in order to preserve visual coherence related to page and line layout.

Anahtar Kelimeler

• Qur’anic Recitation and Qiraat Studies
• Hifz (Qur’anic Memorization)
• Education
• Verbal Cognates
• Intratextual Comparative Reading.

Hâfızlık Eğitiminde Lafzî Müteşâbihatın Ezberi: Zorluklar ve Çözümleri Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Hâfızlık, İslam geleneğinde özel ve manevi bir konuma sahip olup asr-ı saadetten itibaren dinî tedrisatın temeli kabul edilmiştir. Nitekim Hz. Peygamber (s.a.s.) çeşitli hadislerinde yer aldığı üzere Kur’ân-ı Kerîm’in ezberlenmesini tavsiye buyurmuşlar, bir anlamda onun ezberlenmesini hem ibadetlerin sıhhatinde hem de dinî ilimlerin intikalinde zarurî bir vasıta olarak görmüşlerdir. Bu sebeple hâfızlık, İslâm ilmî geleneğinde erken dönemlerden itibaren dinî tedrisatın merkezî unsurlarından biri olarak kabul edilmiş; mektepler, medreseler, dârulkurrâlar, camiler, mescitler gibi mekânlarda müstakil bir tedris faaliyeti şeklinde icra edilmiştir. Bu mekânlar etrafında şekillenen tedris geleneği içerisinde hâfızlık, talebenin zihnini disipline eden, dikkat ve rikkatini artıran, muhakeme kabiliyetini kuvvetlendiren, diğer dinî ilim sahalarında terakkiye zemin hazırlayan bir talim usûlü olarak telakki edilmiştir. Bu olumlu durumlarla birlikte hâfızlık oldukça zorlu ve sabır gerektiren bir eğitim olarak kabul edilir. Bu zorlu süreç her yaş grubu için çeşitli problemleri de beraberinde getirir. Küçük yaşlardaki hâfızlık eğitiminde her gün yeni ezberlerle döngüye girilmesi sebebiyle kısa zamanda bıkkınlık oluşabilmesi, sosyal ihtiyaçlar açısından zorunlu olarak zaman kısıtlamasının bulunması, erken saatlerde ders verme gayreti ile uyku düzeninin bozulması, hâfızlık yapmanın asıl amacının anlaşılamaması, Arap alfabesinin yazım kuralları sebebiyle zihnî intikalin zaman alması, ezberlenen âyetlerin anlamına vakıf olamamak nedeniyle Kur’ân-ı Kerîm’le manevi bağ kurulamaması, hoca-talebe ilişkilerinin daha hiyerarşik bir düzlemde seyretmesi, aile ilgisi ya da ilgisizliğinin aşırıya kaçabilmesi; yetişkin dönemlerdeki hâfızlık eğitiminde ise hoca-talebe ilişkisinin daha kırılgan olabilmesi, ezberlerin küçük yaştakine nazaran kısa sürede unutulabilmesi, hayat meşgalesiyle ezberlerin daha ertelenebilir hale gelmesi, hâfızlığın hızlı bir biçimde hedefe ulaşma motivasyonuyla manevi kısmın ihmal edilebilmesi ve maddi kaygıların ön planda olduğu bir anlayışla yürütülebilmesi gibi çeşitli muhtemel sorunlar görülür. Ayrıca her iki grup müntesiplerinin hâfızlığı hayat boyu devam eden bir süreçten ziyade sonuç eksenli düşünmeleri de mümkündür. Bu durumda hâfızın ezberini tekrar ve muhafazadan vazgeçmesi menfi bir husus olarak göze çarpar. Tüm bu muhtemel sorunların yanı sıra hâfızlık esnasında ve tamamlandıktan sonraki tekrar sürecinde meydana gelen iç problemlerden bir tanesi de lafzî müteşâbihâtın hatırda tutulması konusudur. Birbirine yakın lafızlarla yer alan âyetlerin ya da içeriğindeki cümle yapılarının ezber ve ders dinletme sürecini olumsuz anlamda etkilediği görülür. Nitekim talebe birbirine lafzen yakın âyetleri diğerinin yerine kullanarak hata yapabilmekte, bu ise bazen dersi okuma esnasında uzun bir süre talebe tarafından fark edilememektedir. Erken dönemlerden itibaren ilim çevrelerinin dikkatini celbeden bu problemin def’ine matuf olarak mensur ve manzum formda çeşitli eserler kaleme alınmıştır. Söz konusu eserlerin birçoğunda Kur’ân-ı Kerîm’in başından sonuna kadar lafzî müteşâbihlerin olduğu âyetler yoğun biçimde birbirleriyle ilintili olarak zikredilmiş, bununla talebenin ezber öncesinde hazırlıklı bir sürece dâhil olması hedeflenmiştir. Çalışmada hâfızlık esnasında ve sonrasında talebe nezdinde tereddütlere yol açan bir problem olarak karşımıza çıkan lafzî müteşâbihâtın zihinde sebep olduğu karışıklığı asgari düzeye indirmeyi amaçlayan tavsiye niteliğinde değerlendirmeler yapılmıştır. Bu doğrultuda, hoca rehberliğinde “metiniçi karşılaştırmalı okuma” usûlünden istifade edilmesi, müteşâbihât defteri tutulması yahut Mushaf üzerinde sınırlı işaretler yoluyla hataların not edilmesi, semâ-arz usulünün etkin biçimde kullanılması ve tek bir Mushaf üzerinden devam edilerek sayfa ve satır düzenine dair görsel bütünlüğün korunması; lafzî müteşâbihât sebebiyle ortaya çıkan karışıklıkları azaltmaya yönelik temel tedbirler olarak teklif edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kur’ân-ı Kerîm Okuma ve Kırâat İlmi
• Hâfızlık
• Eğitim
• Lafzî Müteşâbihât
• Metiniçi Karşılaştırmalı Okuma.

Kaynakça

1. Algur, Hüseyin. “Hafızlık Eğitimi Alan Bireylerin Gözüyle Türkiye’de Hafızlık Eğitimi (Nitel Bir Araştırma)”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/8 (Haziran 2018), 67-105.
2. Aynur, Hatice Şahin. “Hafızlık Eğitiminde Ezber Yapma ve Ezberi Koruma”. Çeşitli Yönleriyle Hafızlık Eğitimi. ed. Hatice Şahin Aynur. 81-107. İstanbul: Dem Yayınları, 2021.
3. Aynur, Hatice Şahin. Kur’ân Hıfzı Geleneği ve Günümüzdeki Uygulama Biçimleri. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2024.
4. Başoğlu, Tuncay. “Muhkem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 31/42-44. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
5. Batman, Mustafa Murat. “Bakara Sûresinin 146. ve En‘âm Sûresinin 20. Ayetleri Örnekliğinde Kur’an’da Mercii Belirsiz Zamirlerin Tayinine Yönelik Mukayeseli Bir İnceleme”. Dini Araştırmalar 67 (Aralık 2024), 301-338. https://doi.org/10.15745/da.1519360.
6. Dîneverî, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim b. Kuteybe. Te’vîlü müşkili’l-Kur’ân. thk. Seyyid Ahmed Sakar. Kahire: Dâru’t-Türâs, 1973.
7. Ebû Muhammed, Cemal Abdurrahman. el-Îkâz li tezkirati’l-huffâz bi’l-âyâti’l-müteşâbiheti’l-elfâz. Mekke: Dâru Tayyibeti’l-Hadrâ’, 2004.
8. Ferâhîdî, Halil b. Ahmed. Kitâbü’l-‘ayn. thk. Abdülhamid Hindâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.

9. Feyyûmî, Ahmed b. Muhammed. el-Misbâhu’l-münîr. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1987.
10. Fırat, Yavuz. Tecvîd ve Kıraat İlmi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İlkharf Yayıncılık, 2018.
11. Ğırnâtî, Ebû Cafer Ahmed b. İbrahim b. Zübeyr. Milâkü’t-te’vîl. thk. Mahmud Kamil Ahmed. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’n-Nehzati’l-Arabî, 1982.
12. Hızır, Muhammed Zeki Muhammed. el-Mu‘cemü’l-müfehres li’t-terâkîbi’l-müteşâbihe lafzan fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. y.y: 2001.
13. İbn Cemâ‘a, Bedrüddîn. Keşfü’l-me‘âni fi’l-müteşâbih mine’l-mesânî. thk. Abdülcevâd Halef. Karaçi: Dâru’l-Vefâ, 1990.
14. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünen. thk. Muhammed Fuad Abdülbaki. 2 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1968.
15. İbn Manzûr, Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem el-İfrıkî el-Mısrî. Lisânü’l-‘Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
16. İbn Tantâvî, Ebû Abdurrahman Arafe. İnâyetü’l-İslâm bi terbiyeti’l-ebnâ’ kemâ beyyenethâ Sûretü Lukmân. Erişim 10 Aralık 2025. https://shamela.ws/book/749/80#p1.
17. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahman b. Ali. Fünûnü’l-efnân fî ‘uyûni ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Hasan Ziyaüddîn Itr. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1987.
18. Kattân, Mennâ Halil. Mebâhis fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. Kahire: Mektebetü Vehbe, 2000.
19. Kâtib Çelebî, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah. Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
20. Keskin, Hasan. “Müştebih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/169. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
21. Kirmânî, Tâcülkurrâ Mahmud b. Hamza. el-Burhân fî tevcîhi müteşâbihi’l-Kur’ân. thk. Abdülkadir Ahmed Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
22. Kisâî, Ali b. Hamza. Müteşâbihü’l-Kur’ân. thk. Sabîh et-Temîmî. Trablus: Menşûrâtü Külliyeti’d-Da‘veti’l-İslâmiyye, 1994.
23. Musallî, Düreyd İbrahim. el-Kavâ‘idü’l-erba‘îniyye fî zabti’l-müteşâbihâti’l-Kur’âniyye. Kahire: Dâru Hayri Zâd, 2019.
24. Öztürk, İsmail. Kur’ân Hafızları İçin Yol Azığı Kur’ân-ı Kerim’deki Benzer Kelimeler. Ankara: Sonçağ Akademi, 2025.
25. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân. el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. 6 Cilt. Beyrut: Dâr İbn Kesîr, 2002.
26. Taşköprizâde, Ahmed b. Mustafa. Miftâhu’s-se‘âde ve misbâhu’s-siyâde fî mevzâ‘âti’l-‘ulûm. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1985.
27. Yasar, Abdîzâde Hüseyin Hüsameddin. Amasya Tarihi. 12 Cilt. Samsun: Uğur Ofset, 2022. Yavuz, Yusuf Şevki. “Müteşâbih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/204-207. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
28. Zerkeşî, Bedrüddîn Muhammed b. Abdillâh. el-Burhân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Ali ed-Dimyâtî. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2006.