Development of a Scale of Perceived Memorization Efficacy: Acceptance and Reliability Study

Öz

The aim of this study is to identify the characteristics of students who have and have not completed their memorization of the Qurʾān within the scope of the Qurʾān Memorization Project in Conjunction with Formal Education, and to develop a scale that can be used in the student selection process based on these characteristics. A review of the literature revealed that no similar study has been conducted, and it is believed that the present study could offer a novel contribution to the field. The scale development study was carried out in two stages. In the first stage, the Delphi technique was used to identify the characteristics of students who could and could not complete their memorization, and the scale statements were prepared. In the second phase of the study, data was collected from 548 students from 25 different imam hatip secondary schools in 20 provinces across Türkiye that implemented the Memorization of the Qurʾān Project alongside Formal Education, in collaboration with 35 different Qurʾān courses, during the 2023-2024 academic year, to analyze the validity and reliability of the scale. Exploratory Factor Analysis (EFA) and Confirmatory Factor Analysis (CFA) techniques were used in the validity analysis of the scale. The final version of the scale, consisting of 48 items (17 of which are reverse items), was found to reveal a single-factor structure explaining 62.97% of the total variance. The analyses show that item-total correlations are significant and the items are discriminatory. In the reliability analysis of the scale, Cronbach's alpha, Guttman, and Spearman coefficients were calculated, with the lowest value being 0.93. Furthermore, the split-half reliability value was 0.89. The final confirmatory factor analysis (CFA) revealed good fit indices (χ2/df=4.12; RMSA=0.067; NFI=0.911; CFI=0.942). In conclusion, the Perceived Memorization Proficiency Scale (PMS) is considered a scientific tool that can be used in the selection, monitoring, and follow-up processes of students in memorization training. The scale also allows for a holistic analysis of cognitive, affective, and social factors that influence student success. The PMS can be applied to different age and sample groups, and research can be conducted by performing comparative analyses across different variables.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Memorization
• Proficiency
• Scale
• Imam Hatip Schools
• Qurʾān Course
• Memorization Project Together with Formal Education.

Algılanan Hafızlık Yeterliği Ölçeğinin Geliştirilmesi: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması

Öz

Bu çalışmanın amacı, Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Projesi kapsamında hafızlığını tamamlayabilen ve tamamlayamayan öğrencilerin özelliklerinin tespit edilmesi ve bu özelliklerden yola çıkılarak öğrenci seçim sürecinde kullanılabilecek bir ölçek geliştirilmesidir. Alan yazını incelendiğinde benzer bir çalışmanın yapılmadığı görülmüş olup bu çalışmanın alana özgü bir yenilik getirebileceği düşünülmektedir. Ölçek geliştirme çalışması iki aşamada gerçekleştirilmiştir. Birinci aşamada, hafızlığını tamamlayabilen ve tamamlayamayan öğrencilerin özelliklerinin tespiti için Delphi tekniği kullanılmış ve ölçek ifadeleri hazır hale getirilmiştir. Çalışmanın ikinci aşamasında ise ölçeğin geçerlik ve güvenirlik analizleri için 2023-2024 öğretim yılında Türkiye genelinde Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Projesini uygulayan 20 ildeki 25 farklı imam hatip ortaokulu ile iş birliği yapılan 35 farklı Kur’an kursu öğrencilerinden 548 öğrenci kapsamında veriler toplanmıştır. Ölçeğin geçerlik analizinde AFA ve DFA teknikleri kullanılmış. Son hali ile ölçek 17’si ters madde olmak üzere 48 maddeden oluştuğu toplam varyansın %62,97’sini açıklayan tek faktörlü bir yapı ortaya koyduğu belirlenmiştir. Analizler madde-toplam korelasyonlarının anlamlı ve maddelerin ayırt edici olduğunu göstermektedir. Ölçeğin güvenirlik analizinde ise Cronbach alfa, Guttman ve Spearman katsayıları hesaplanmış ve en düşük değer 0,93 olarak hesaplanmıştır. Ayrıca iki yarı güvenirlik değeri 0,89’dur. DFA sonunda uyum indekslerinin iyi olduğu saptanmıştır (χ2/df=4,12; RMSA=0,067; NFI=0,911; CFI=0,942). Sonuç olarak Algılanan Hafızlık Yeterliği Ölçeği (HYÖ), hafızlık eğitiminde öğrenci seçimi, izleme ve takip süreçlerinde kullanılabilecek bilimsel bir araç olarak değerlendirilmektedir. Ölçek aynı zamanda öğrenci başarısını etkileyen bilişsel, duyuşsal ve sosyal faktörlerin bütüncül biçimde analiz edilmesine de imkân tanımaktadır. HYÖ, farklı yaş ve örneklem gruplarında uygulanabilir ve farklı değişkenler açısından karşılaştırmalı analizler gerçekleştirilerek araştırmalar yapılabilir.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Hafızlık
• Yeterlik
• Ölçek
• İmam Hatip Okulları
• Kur’an Kursu
• Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Projesi.

Kaynakça

1. Algur, Hüseyin. “Hafızlık Eğitiminin Bireyin Kişilik Özellikleri Üzerindeki Etkisi”. Dergiabant 9/2 (Kasım 2021), 623-647. https://doi.org/10.33931/dergiabant.982581
2. Alin, Aylin-Kurt, Serdar. “Testing Non-Additivity (Interaction) In Two-Way ANOVA Tables With No Replication”, Statistical Methods in Medical Research, 15/1 (2006), 63–85.
3. Altıntaş, Mustafa Cabir. “Hafızlık Eğitimi ile Örgün Öğretimin Bütünleşmesinde Öğretmen Perspektifleri: Bir Durum Çalışması”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 9/2 (2025), 312-348. https://doi.org/10.52115/apjir.1744171
4. Anastasi, Anne- Susana, Urbina. Psychological Testing. New Jersey: Prentice Hall, 1997.
5. Arslantaş, Muhammet. İmam Hatip Ortaokullarında Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Projesinde Öğrenci Tutumları Sivas Zeki Hayran İmam Hatip Ortaokulu Örneği. Tokat: Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
6. Aybey, Salih. “Hafızlık Eğitiminde Yeni Bir Tecrübe: Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Önemi, Problemleri ve Beklentiler”. EKEV Akademi Dergisi 82 (2020), 383-412.
7. Bahçekapılı, Mehmet. Yeni Eğitim Sisteminde Seçmeli Din Dersleri İmkânlar, Fırsatlar, Aktörler, Sorunlar ve Çözüm Önerileri. İstanbul: Ülke Yayınları, 2013.
8. Brown, Timothy Andrew. Confirmatory Factor Analysis for Applied Research. New York: Guilford Press, 2015.

9. Büyüköztürk, Şener. Sosyal Bilimler İçin Veri Analizi El Kitabı. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık, 2012.
10. CK, Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi. Resmî Gazete 30474 (10 Temmuz 2018, Değişiklik 7 Nisan 2022). Erişim 10 Ekim 2025. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/19.5.1.pdf
11. Creswell, John W.- Plano Clark, Vicki L. Designing and Conducting Mixed Methods Research. California: Sage Publications, 2018.
12. Çaylı, Ahmet Fatih. Kur’an Kursu Öğreticilerine Göre Hafızlık Öğretimi ve Problemleri Göller Bölgesi Örneği. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
13. Çokluk, Ömay vd. Sosyal Bilimler İçin Çok Değişkenli İstatistik SPSS ve LISREL Uygulamaları. Ankara: Pegem Akademi
14. Yayıncılık, 2012.
15. DeVellis, Robert F.- Thorpe, Carolyn T. Scale Development: Theory And Applications. California: Sage Publications, 2021.
16. DİBKGHK, Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun. Resmî Gazete 12038 (2 Temmuz 1965), Erişim 10 Ekim 2025. https://hukukmusavirligi.diyanet.gov.tr/Documents/633%20(703%20%C3%B6ncesi).pdf DÖGM, Din Öğretimi Genel Müdürlüğü. “Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Projesi Okul Listesi”. Erişim 10 Ekim 2025. https://meb.ai/UjElWzX
17. DÖGM, Din Öğretimi Genel Müdürlüğü. “Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Projesi Uygulama Aşamaları”. Erişim 10 Ekim 2025. https://meb.ai/UEITdTc
18. Doğan, İrem-Osmanoğlu, Cemil. “Türkiye’de Hafızlık Eğitiminin Problemleri Üzerine Bir İnceleme”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 16 (2023), 149-174. https://doi.org/10.53112/tudear.1359005
19. Field, Andy. Discovering Statistics Using IBM SPSS Statistics. London: Sage Publications, 5. Basım, 2018.
20. Golob, Thomas F. “Structural Equation Modeling For Travel Behavior Research”, Transportation Research Part B: Methodological 37/1 (2003), 1-34.
21. Hair, Joseph F. vd. Multivariate Data Analysis. NJ: Prentice Hall, 2019.
22. Jöreskog, Karl Gustav. On Chi-Squares For The Independence Model And Fit Measures in Lisrel. Lincolnwood: Scientific Software International, 2004.
23. Jöreskog, Karl Gustav- Sörbom, Dag. LISREL 8.51. Mooresvile: Scientific Software International, 2001.
24. Kline, Paul. An Easy Guide to Factor Analysis. New York: Routledge, 2005.
25. Kline, Rex Bryan. Principles and Practice Of Structural Equation Modeling (New York: Guilford Press, 3. Basım, 2011.
26. Kline, Rex Bryan. Principles and Practice Of Structural Equation Modeling. New York: Guilford Press, 4. Basım, 2016.
27. Kuloğlu, Rahime. Yönetici Görüşlerine Göre İmam Hatip Ortaokullarındaki Hafızlık Projesinin Değerlendirilmesi. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Marmara Üniversitesi, Eğitim Yönetimi ve Denetimi Ortak Yüksek Lisans Programı, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
28. MEB, Millî Eğitim Bakanlığı. 12 Yıl Zorunlu Eğitim Sorular ve Cevaplar. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2012. https://meb.ai/3k1GWd
29. MEB, Millî Eğitim Bakanlığı. Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü Kurs Programları. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2023. https://e-yaygin.meb.gov.tr/pagePrograms.aspx
30. OKÖEBHP, Okul-Kur’an Kursu İş Birliğine Dayalı Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Projesi Protokolü. Türkiye: Din Öğretimi Genel Müdürlüğü, 2019. Erişim 11 Ekim 2025. https://hafiz.meb.gov.tr/pdf/MEB_DIB_Protokol.pdf
31. OÖEİKY, Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği. Resmî Gazete 29072 (26 Temmuz 2014, Değişiklik 25 Haziran 2015). Erişim 10 Ekim 2025. https://meb.ai/7Nw6qa
32. Otrar, Mustafa. “T Testi”. Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik, Psikoloji ve Diğer Sosyal Bilimlerde Temel İstatistik: SPSS Uygulamalı. eds. Abdulkadir Haktanır-Bülent Dilmaç 237–272. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2022.
33. Otrar, Mustafa. “Korelasyon Analizleri”. Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik, Psikoloji ve Diğer Sosyal Bilimlerde Temel İstatistik: SPSS Uygulamalı. eds. Abdulkadir Haktanır-Bülent Dilmaç 25–272. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2022.
34. Öcal, Mustafa. Osmanlı’dan Günümüze Türkiye’de Din Eğitimi. İstanbul: Düşünce Kitapevi Yayınları, 2011.
35. ÖEBHUE, Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Projesi Uygulama Usul ve Esasları. Türkiye: Din Öğretimi Genel Müdürlüğü, 2019. Erişim 11 Ekim 2025. https://hafiz.meb.gov.tr/pdf/DI%CC%87B-DOGM-Haf%C4%B1zl%C4%B1k-Uygulama- Esaslar%C4%B1-Guncel.pdf
36. Šimeček, Petr ve Šimečková, Marie. “Modification of Tukey’s additivity test”. Computational Statistics & Data Analysis 57/1 (2013), 1–8. https://doi.org/10.1016/j.csda.2012.06.015
37. Schumacker, Randall Edward- Lomax, Richard G. A Beginner's Guide To Structural Equation Modeling. New York: Routledge/Taylor & Francis Group, 2010.
38. Şahin, Ali Ekber. “Eğitim Araştırmalarında Delphi Tekniği ve Kullanımı”. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 20 (2001), 215-220.
39. Şengül, Şeyma-Şimşek, Eyüp. “Öğreticilere Göre Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Uygulamasına İlişkin Sorunlar”. Diyanet İlmî̂ Dergi 60/3 (Eylül 2024), 1117-1144. https://doi.org/10.61304/did.1438432
40. Şimşek, Ömer Faruk. Yapısal Eşitlik Modellemesine Giriş Temel İlkeler ve LISREL Uygulamaları, Ankara: Ekinoks Yayınları, 2007.
41. Tabachnick, Barbara G- Fidell, Linda S. Using Multivariate Statistics. Boston: Allyn and Bacon, 2007.
42. Tavakol, Mohsen- Dennick, Reg. “Making Sense of Cronbach's Alpha” International Journal of Medical Education (Haziran 2011), 53-55.
43. Tavşancıl, Enver. Tutumların Ölçülmesi ve SPSS ile Veri Analizi. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2014.
44. Uğur, Elif ve Osmanoğlu, Cemil. “Paydaşlarına Göre Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Uygulamasının Değerlendirilmesi”. Bilimname 41 (2020), 903-956. https://doi.org/10.28949/bilimname
45. Vahapoğlu, Vahap. Türk Milli Eğitim Sisteminde Meydana Gelen Değişikliklerin Hafızlık Eğitimine Etkileri. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
46. West, Stephen G. vd. “Model Fit and Model Selection İn Structural Equation Modeling”, Handbook of Structural Equation Modeling, ed. Richard H. Hoyle 209–231. New York: Guilford Press, 2012.
47. Yetimova, Pakize. Ortaokula Devam Eden Öğrencilerin Hafızlık Eğitiminde Yaşanan Sorunlar ve Çözüm Önerilerine Yönelik Bir Araştırma. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
48. Yıldırım, Ali- Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2018.
49. Zengin, Zeki Salih. “Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Kur’an Kurslarının Kurulması ve Gelişimi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (2011), 1-24.