Osmanlı Döneminde Büyük Ağa Medresesi: Vakıf Yapısı, Mülkleri, Hizmet Kadroları ve Gelir-Giderleri

Öz

Osmanlı ilim geleneği, ilmî faaliyetlerin yalnızca bilgi üretimiyle sınırlı kalmadığı; bu faaliyetlerin sürekliliğini sağlayan kurumsal, hukukî ve ekonomik mekanizmalarla birlikte inşa edildiği bir yapıya sahiptir. Bu sistemin en temel unsurlarından biri vakıf müessesesidir. Vakıflar, medrese, cami ve benzeri kurumların inşa, bakım ve işleyişini teminat altına alarak ilmî ve dinî hayatın devamlılığını sağlamıştır. Bu makale, II. Bayezid devrinde Saray-ı Cedîd ağalarından Hüseyin Ağa tarafından Amasya’da inşa ettirilen Büyük Ağa Medresesi’ni, vakıf yapısı, mülkleri, hizmet kadrosu ve gelir-gider düzeni çerçevesinde bütüncül bir bakış açısıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın ana kaynaklarını, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi’nde muhafaza edilen otuz sekiz yapraklık Arapça Hüseyin Ağa Vakfiyesi ile Osmanlı Arşivi’nde yer alan varidat ve masârifât defterleri oluşturmaktadır. Çalışmada öncelikle Hüseyin Ağa Vakfı’nın hukukî ve idarî yapısı ele alınmış; vakfın kuruluş süreci, vakıf mallarının statüsü, mütevelli tayin usulleri ve vakfın özel mülke dönüştürülmesine yönelik teşebbüsler, dönemin fıkhî görüşleri ışığında değerlendirilmiştir. Bu bağlamda vakfiyede yer alan hükümler, vakfın sürekliliğini güvence altına alan mali ve idarî disiplinin erken örnekleri olarak ele alınmıştır. Çalışmanın ikinci aşamasında, vakfa bağlı bedestenler, dükkânlar, köyler, mezralar, araziler, nakdî sermayeler ve mahsul gelirleri incelenerek Hüseyin Ağa Vakfı’nın coğrafî yayılımı ve ekonomik kapasitesi ortaya konulmuştur. Amasya merkezli olmakla birlikte Samsun, Tokat, Çorum, Merzifon, Kavak ve Sonisa gibi farklı bölgeleri kapsayan bu mülk yapısı, vakfın güçlü ve çok yönlü bir gelir sistemine sahip olduğunu göstermektedir. Özellikle zirai ürün gelirlerinin ve kira gelirlerinin yıllara göre değişkenlik göstermesi, vakfın dinamik bir ekonomik yapıya sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Son bölümde ise Büyük Ağa Medresesi’nin müderris, talebe, imam, müezzin ve hizmetlilerden oluşan idarî ve eğitim kadrosu, bu görevlilere ödenen yevmiyeler ile medresenin yıllık gelir ve gider dengesi analiz edilmiştir. 963 (1556) ve 1012 (1603) tarihli muhasebe kayıtları, vakıf giderlerinin önemli bir kısmının Büyük Ağa Medresesi’ne tahsis edildiğini ve medresenin vakıf sistemi sayesinde sürdürülebilir bir eğitim kurumu olarak varlığını devam ettirdiğini göstermektedir. Elde edilen bulgular, Osmanlı medrese kurumunun ilmî faaliyetlerinin arkasında güçlü bir vakıf-ekonomi ilişkisi bulunduğunu somut verilerle ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Osmanlı Vakıf Sistemi
• Amasya
• Büyük Ağa Medresesi
• Hüseyin Ağa Vakfı

The Büyük Ağa Madrasa in Amasya during the Ottoman Period: Its Waqf Structure, Properties, Service Staff, and Revenues and Expenditures

Öz

The Ottoman scholarly tradition was structured not only around the production of knowledge but also through institutional, legal, and economic mechanisms that ensured the continuity of intellectual activity. One of the most fundamental elements of this system was the institution of the waqf (endowment). Waqfs secured the construction, maintenance, and functioning of madrasas, mosques, and similar institutions, thereby ensuring the continuity of religious and intellectual life. This study aims to examine the Büyük Ağa Madrasa in Amasya, constructed during the reign of Sultan Bayezid II by Hüseyin Ağa, one of the Saray-ı Cedîd (the New Palace) aghas, from a holistic perspective, focusing on its endowment structure, properties, administrative staff, and income-expenditure framework. The primary sources of the research consist of the thirty-eight-page Arabic Hüseyin Ağa Waqf Deed preserved in the Topkapı Palace Museum Archive, as well as the revenue and expenditure registers found in the Ottoman Archive. In the first phase, the legal and administrative structure of the Hüseyin Ağa Waqf is analyzed. The study evaluates the foundation process of the waqf, the status of endowed properties, the appointment procedures of the trustees, and attempts to convert the endowment into private property in light of contemporary Islamic legal opinions. The provisions included in the waqf deed are considered early examples of financial and administrative discipline that secured the sustainability of the endowment. The second phase examines the properties associated with the waqf, including bazaars, shops, villages, hamlets, lands, cash reserves, and agricultural revenues, revealing the geographical reach and economic capacity of the Hüseyin Ağa Waqf. Although centered in Amasya, the endowment extended to regions such as Samsun, Tokat, Çorum, Merzifon, Kavak, and Sonisa, indicating a robust and diversified revenue system. Variations in agricultural and rental incomes over the years demonstrate the dynamic nature of the waqf’s economy. In the last phase the study analyzes the administrative and educational staff of the Büyük Ağa Madrasa, including the mudarris (professor), students, imam, muezzin, and service personnel, along with their daily wages and the annual income-expenditure balance of the madrasa. The accounting records dated 963 (1556) and 1012 (1603) show that a significant portion of the waqf expenditures was allocated to the Büyük Ağa Madrasa, and that the madrasa continued its existence as a sustainable educational institution thanks to the waqf system. The findings obtained reveal, with concrete data, that there was a strong waqf–economic relationship underlying the scholarly activities of the Ottoman madrasa institution.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Ottoman Waqf System
• Amasya
• Büyük Aga Madrasa
• Hüseyin Aga Waqf

Kaynakça

1. Abdizâde, Hüseyin Hüsameddin. Amasya Tarihi. İstanbul: Hikmet Matbaası, 1927.
2. Abdizâde, Hüseyin Hüsameddin. Amasya Tarihi. sad. Ali Yılmaz ve Mehmet Akkuş. Ankara: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 1986.
3. Baltacı, Cahit. XV. ve XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. İstanbul: İrfan Matbaası, 1976.
4. Günay, Hacı Mehmet. “Vakıf”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 42/475-479. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
5. Gürbüz, Adnan. Toprak-Vakıf İlişkileri Çerçevesinde XVI. Yüzyılda Amasya Sancağı. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1993.
6. Kallek, Cengiz. “Müd”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 31/457-459. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
7. Mecdî, Mehmed Efendi. Hadâiku-ş Şekâik. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1269.
8. Osmanlı Arşivi (BOA), Ali Emiri Sultan III. Ahmed Tasnifi [AE.SAMD.III]. No. 132, 12994, 1.

9. Osmanlı Arşivi (BOA), Ali Emiri Sultan III. Ahmed Tasnifi [AE.SAMD.III]. No. 1456, 1, 1.
10. Osmanlı Arşivi (BOA), Cevdet Maarif Tasnifi [C.MF]. No. 130, 6451.
11. Osmanlı Arşivi (BOA), Evkâf Mektubî Kalemi [EV.MKT], No. 1731, 290.
12. Osmanlı Arşivi (BOA), Evkâf Mektubî Kalemi [EV.MKT]. No. 377, 40.
13. Osmanlı Arşivi (BOA), Evkâf Mektubî Kalemi [EV.MKT]. No. 412, 379.
14. Osmanlı Arşivi (BOA), Hattı Hümâyun Tasnifi [HAT]. No. 1494.
15. Osmanlı Arşivi (BOA), Maliyeden Müdevver Defterler [MAD. d]. No. 626, 206.
16. Osmanlı Arşivi (BOA), Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defteri [TS.MA.D]. No. 6980.
17. Osmanlı Arşivi (BOA), Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defteri [TS.MA.D]. No. 3617, 1, 1.
18. Osmanlı Arşivi (BOA), Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defteri [TS.MA.D]. No.1456, 1, 2.
19. Osmanlı Arşivi (BOA), Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defteri [TS.MA.D]. No. 3611, 2.
20. Osmanlı Arşivi (BOA), Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defteri [TS.MA.D]. No.1502, 1.
21. Osmanlı Arşivi (BOA), Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defteri [TS.MA.D]. No. 5335, 1.
22. Osmanlı Arşivi (BOA), Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defteri [TS.MA.D]. No. 3563, 1
23. Osmanlı Arşivi (BOA), Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defteri [TS.MA.D]. No. 3853, 1.
24. Osmanlı Arşivi (BOA), Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defteri [TS.MA.D]. No. 6057, 1.
25. Osmanlı Arşivi (BOA), Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defteri [TS.MA.D]. No. 5309, 1.
26. Sarıçam İbrahim - Erşahin Seyfettin. İslâm Medeniyeti Tarihi. Ankara: TDV Yayınları, 2008.
27. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Kitâbeler. İstanbul: Milli Matbaa, 1927.