The Role of Meaning-Centered Hifz in Understanding and Living the Qur’an

Öz

The Qur’an is a divine message revealed not only to be recited and memorized, but also to be understood, conveyed, lived, and implemented in daily life. Since its revelation, the Qur’an has been preserved through both divine and human means, and it will continue without alteration or distortion until the Day of Resurrection. Throughout history, Muslims have regarded the preservation of the Qur’an’s wording as a prophetic tradition and therefore have sustained the tradition of ḥifẓ (memorization) uninterruptedly across generations. However, the essential purpose of the Qur’an is the comprehension of its meaning alongside its wording, allowing the divine message to manifest in human emotions, thoughts, and behavior. In this regard, ḥifẓ was never considered by the Prophet and his Companions merely as an act of memorization; rather, it was practiced as a dynamic method of spiritual education centered on the recitation of the Qur’an with tartīl, accompanied by contemplation (tafakkur), remembrance (tadhakkur), understanding (tafaqquh), and reflection (tadabbur). Alongside the memorization of the Qur’an’s wording, understanding its divine messages and reflecting them in one’s conduct are among its primary objectives. For this reason, a meaning-centered approach to ḥifẓ offers a significant opportunity for fulfilling the Qur’an’s mission of guidance and spiritual formation. This study investigates whether the memorization training conducted in Turkey can be integrated with meaning. It further examines whether such an approach can be implemented during the ḥifẓ process itself or after the completion of memorization. Semi-structured interviews—a qualitative research method—were conducted with teachers and students serving in Qur’an courses and Qur’an training centers. In the historical process, the fact that ḥifẓ education has been carried out only at the level of wording, without a meaning-centered approach, has been a recurring subject of criticism. Although there are various studies on this issue, the absence of field-based research and observations regarding its feasibility has led us to undertake this study. Despite certain limitations arising from the fact that the research was conducted in specific institutions and with a limited group of participants, the findings provide results that may be applicable on a broader scale. The research examined whether the memorization process can be supported with meaning either during or after ḥifẓ. Although the prevailing opinion suggests that it may be somewhat challenging during the memorization period, it is not considered impossible; moreover, it is stated that such training can be implemented much more easily after the memorization process, within a structured plan. In addition, for a meaning-centered ḥifẓ, rather than classical Arabic instruction, the preparation of a curriculum containing concise and specially designed content is recommended. It is suggested that asking questions regarding both memorization and meaning during the ḥifẓ qualifying stages and examinations will contribute to the implementation of meaning-centered memorization. When the research findings are evaluated together with the opinions and experiences of experienced instructors who have been engaged in this work for many years, it is concluded that the meaning of the Qur’an can indeed be taught during the ḥifẓ education process. For this to be possible, it is deemed necessary to review instructor qualifications, update Qur’an course curricula based on modern educational techniques, and enhance student readiness and awareness in this regard.

Anahtar Kelimeler

• Tafsîr
• Qur’an
• Qur’anic Instruction Program
• Ḥifẓ
• Meaning-Centered Approach

Kur’ân’ın Anlaşılması ve Yaşanmasında Anlam Merkezli Hafızlığın Rolü

Öz

Kur’an-ı Kerim yalnızca okunması ve ezberlenmesi için değil; anlaşılması, anlatılması, yaşanması ve hayata aktarılması için gönderilmiş ilahi bir mesajdır. Kur’an’ı Kerim, nüzulünden itibaren, ilahi ve beşeri tedbirlerle muhafaza edilmiş, kıyamete kadar da hiçbir tebdil ve tağyire uğramadan devam edecek olan bir kitaptır. Tarih boyunca Müslümanlar, Kur’an’ın lafzını muhafaza etmeyi nebevi bir sünnet olarak kabul etmiş, bu doğrultuda hafızlık geleneğini nesiller boyu kesintisiz bir şekilde sürdürmüşlerdir. Bununla birlikte Kur’an’ın asli maksadı lafızla birlikte mananın da idrak edilmesi, bu anlamın insanın duygu, düşünce ve davranış dünyasında karşılık bulmasıdır. Hafızlık Hz. Peygamber ve sahabe tarafından yalnızca ezber faaliyetinden ibaret sayılmamış, Kur’an’ın tertil üzere okunması yanında, tefekkür, tezekkür, tefakkuh ve tedebbür ile okunmasını merkeze alan dinamik bir manevi eğitim metodu olarak uygulanmıştır. Kur’an’ın lafzının ezberlemesi kadar ilahi mesajlarının anlaşılması ve davranışlara yansıması da onun asli hedefleri arasındadır. Bu nedenle anlam merkezli hafızlık yaklaşımı, Kur’an’ın hidayet ve inşa misyonunu gerçekleştirmeye yönelik insanlara önemli bir imkân sunmaktadır. Bu araştırmada, Türkiye’de sürdürülen hafızlık eğitiminin mana ile birlikte yapılıp yapılamayacağı sorgulanmıştır. Bu çabanın hafızlık sürecinde mi yoksa hafızlıktan sonra mı uygulanabileceği araştırılmıştır. Nitel araştırma yöntemlerinden yarı yapılandırılmış mülakat metodu ile Kur’an kurslarında ve Kur’an eğitim merkezlerinde görev yapan hocalar ve öğrencilerle görüşülmüştür. Tarihsel süreçte hafızlık eğitiminin sadece lafız ile yapılıp, anlam merkezli bir hafızlık yapılmaması hep eleştiri konusu olmuştur. Bu konuya dair çeşitli çalışmalar bulunsa da sahaya dayalı araştırmalar ve gözlemlerle bu durumun olasılığının tespit edilmemiş olması, bizi bu çalışmayı yapmaya sevk etmiştir. Çalışma belirli mekânlarda ve isimlerle yapıldığı için kısıtlılık sorununu barındırsa da elde ettiği bulgular çıktıların genele uyarlanmasına fırsat verir niteliktedir. Araştırma ile hafızlık esnasında ya da sonrasında ezberin mana ile verilebileceği incelenmiş; hafızlık esnasında bunun biraz zor olabileceği kanaati ön plana çıksa da imkânsız olduğu ifade edilmemiş, ancak hafızlıktan sonra belli bir plan çerçevesinde bu eğitimin çok daha kolay olabileceği ifade edilmiştir. Bununla birlikte, anlam merkezli bir hafızlık için, klasik Arapça eğitiminden ziyade özel hazırlanmış kısa ve öz bilgileri içeren bir müfredatın hazırlanması, hafızlığa geçiş ve hafızlık imtihanında ezberle birlikte mananın da sorulmasının anlam merkezli hafızlığın yapılmasına katkı sunacağı dile getirilmiştir. Saha araştırmasında bu görevi uzun süre yapmış tecrübeli öğreticilerin görüş ve deneyimleri ile araştırma bulguları birlikte değerlendirildiğinde, hafızlık eğitimi sürecinde Kur’an’ın manasının öğretilebileceği sonucuna ulaşılmıştır. Bunun mümkün olması için öğretici yetkinliğinin gözden geçirilmesi, Kur’an kurslarının müfredatlarının modern eğitim teknikleri ile güncellenerek yenilenmesi ve öğrencilerin de bu bağlamda hazır bulunuşluk yönünden bilinçlendirilmesi gerektiği kanaatine varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kur’an
• Kur’an Kursu
• Hafızlık
• Anlam Merkezli Yaklaşım.

Kaynakça

1. Abdülbâkî, Muhammed Fuâd. el-Muʿcemü’l-müfehres li-elfâẓi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1991.
2. Algur, Hüseyin. Hafızlık Eğitimi Alan Bireylerin Motivasyon ve Psiko-Sosyal Durumları. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2019.
3. Âlûsî, Şehâbeddin Mahmûd el-. Rûhu’l-meânî fî tefsîri’l-Kurâni’l-azîm ve’s-sebi’l-mesânî. thk. Ali Abdülbârî Atiyye. 1-16 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
4. Aydın, Muhammet Şevki. “Hafızlık Eğitimini Yeniden Düşünmek”. Hafızlık Eğitimi Üzerine Araştırmalar. ed. Cemil Osmanoğlu - Ömer Özbek. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2019.
5. Aynur, Hatice Şahin. Kur’ân Hıfzı Geleneği ve Günümüzdeki Uygulama Biçimleri. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1. Basım, 2015.
6. Baş, Erdoğan. Kur’an’ı Okuma-Okutma ve Anlama Üzerine. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2022.
7. Cebeci, Suat - Ünsal, Bilal. “Hafızlık Eğitimi ve Sorunları”. Değerler Eğitimi Dergisi 4/11 (2006), 27-52.
8. Creswell, John W. Araştırma Deseni Nitel, Nicel ve Karma Yöntem Yaklaşımları. Ankara: Eğiten Kitap, 2016.

9. Çelik, İmran. “Kur’an Eğitiminin Ahlaki Gelişim Üzerine Etkisi (Rize Merkez İHL Örnekliğinde)”. Pamukkale Üniversitesiİlahiyat Fakültesi Dergisi 9/3 (2022), 964-993.
10. Çelik, Muhammet. “Türkiye’de Arapça Öğretiminin Kur’ân Öğretimiyle Birleştirilmesine Yönelik Bir Teklif”. Amasya İlahiyat Dergisi 24 (30 Aralık 2024), 482-519. https://doi.org/10.18498/amailad.1545431
11. Demirel Çiftçi, Kübranur-Ay, Mustafa Fatih. “Hafızlık Kur’an Kurslarında Terk: Bir Durum Çalışması”. Pamukkale Üniversitesiİlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (2024), 489-517.
12. Diyanet İşleri Başkanlığı Eğitim Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Hafızlık Eği̇ti̇m Programı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2024.
13. Diyanet İşleri Başkanlığı Eğitim Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Kur’an’ı Anlama Temel Öğretim Programı. Müfredat. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2021. Diyanet İşleri Başkanlığı.
14. Doğan, İrem - Osmanoğlu, Cemil. “Türkiye’de Hafızlık Eğitiminin Problemleri Üzerine Bir İnceleme”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 16 (2023), 149-174.
15. Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ el-Kâtib el-Hâşimî el-Basrî el-Bağdâdî, İbn Sâd. Tabakât. Beyrut: Dârus-Sadr, 1968.
16. Elik, Hasan. Kur’an’ın Korunmuşluğu Üzerine. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2009.
17. Gün, Ayşegül vd. “Bir İlmi Geleneğin Merkezi: Büyükağa Kur’an Kursu-Hafızlık Eğitimi, Niteliği, Sorunları ve Beklentileri”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/34 (2018), 211-240.
18. İbn Ebî Dâvûd, Ebû Bekir Abdullah b. Süleyman. Kitâbü’l-Mesâhif. thk. Arthur Jeffery. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1936.
19. İbn Kesîr, Ebu’l-Fida İsmail b. Ömer. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Sâmî bin Muhammed Selâme. Beyrut: Dâru Tayyibe, 1420.
20. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânu’l-Arab. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2003.
21. Kara, Mustafa. “Hafızlık Meal/Tefsir İlişkisi”. Çeşitli Yönleriyle Hafızlık Eğitimi. ed. Hatice Şahin Aynur. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2021.
22. Karaosman, Muhammet. “İlahî Kelamın Muhafazasına Farklı Bir Yaklaşım Konu ve Anlam Merkezli Hafızlık Önerisi”. Akademik-Us 1/1 (2017), 39-48.
23. Kırca, Celal. “Kur’ân’ı Anlama Sorunları ve Yöntemleri”. Bilimname 2014/1 (2014), 7-24.
24. Kiriş, Hacı Mustafa. “Diyanet İşleri Başkanlığı Personel Yeterlikleri Bağlamında İlahiyat Fakültesi Lisans Programlarının İşlevselliği”. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 42/2 (2018), 47-76.
25. Koç, Ahmet. Kur’an Kurslarında Eğitim ve Verimlilik. Ankara: Avrasya, 2005.
26. Koç, Ahmet-Özkan, Esma. “Örgün Din Eğitimi Veren Kurumlarda Kur’an-ı Kerim’in Anlamının Öğretilmesi Üzerine Bir Araştırma”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 5/2 (2019), 187-217.
27. Kurt, Yaşar. “Kur’an’ın Korunmasında Hafızlık Müessesesi”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/22 (2012), 229-251.
28. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Sâlim Mustafa el-Bedrî. 21 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 3. Basım, 2010.
29. Muhaysin, Muhammet Salim. Târîhu’l-Kur’an’i’l-Kerim. Medine: Davetu’l-Hak, 2008.
30. Nik Abdullah, Nik Md Saiful Azizi vd. “Tahfiz Students’ Experiences in Memorizing the Qur’an: Unveiling Their Motivating Factors and Challenges”. IIUM Journal of Educational Studies 9/2 (21 Haziran 2021), 42-63. https://doi.org/10.31436/ijes.v9i2.248
31. Râğıb el-İsfahânî. el-Müfredât fî garîbi’l-Kurʾân. thk. Saffn Adnan Dâvûdî. Beyrut: Dâru’l Kalem, 5. Basım, 2011.
32. Said, Hüseyin Muhammed. Selâmeti’l-Kur’ân min ez-ziyadeti ve’l-ihsân. Kahire: Dar’u-Muhaysîn, 2002.
33. Saylan, Şenol. “Hatıralara Yansıyan Yönleriyle Yakın Dönemde Dini Hayat”. Karadeniz’de Hoca Olmak. ed. Selim Demirci. Trabzon: Trabzon Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2024.
34. Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Fevvaz Ahmed Zemerlî. Beyrut: Dâru’l Kitâbi’l Arabî, 2011.
35. Taşkın, Osman. “Gençlere Göre İdeal Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmeni”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 7/4 (2018), 2551-2568.
36. Turan, Abdülbaki. “Arza”. Türkiye Diyanet Vakfı Diyanet İslam Ansiklopedisi. 3/446-447. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1991.
37. Turan, Şeyma - Nazıroğlu, Bayramali. “Din Dersi Öğretmenlerinin Sınıf İçi Uygulamalarında Epistemik Yaklaşım ve Eleştirel Düşünme”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 68 (2025), 221-252.
38. Yıldırım, Ali - Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2021.
39. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî ez-Zerkeşî eş-Şâfi. el-Burhân fi ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. Beyrut: el- Mektebetü’l Asriyye, 2009.