Memorization of the Qur’an alongside Formal Education: The Case of Şehit Haki Aras Girls’ Imam Hatip Middle School

Öz

This study examines how the tradition of memorization (ḥifẓ), which began as an individual form of worship in the history of Islamic education, has gained an institutional identity over time and how this tradition has been transformed into a model integrated with the formal education system in present-day Turkey. The main problem of the study is to reveal within which pedagogical, administrative, and socio-religious dynamics the institutional structure and educational processes of memorization practices carried out alongside formal education are shaped. In this context, the research aims to analyze the historical continuity of the memorization tradition through current educational models; in particular, it takes Şehit Haki Aras Girls’ Imam Hatip Middle School in Başakşehir, Istanbul, as the focus as an example of the implementation of the “Memorization alongside Formal Education Project.” The main purpose of examining this school is to reveal the institutional structure and implementation processes of the model in which memorization education and formal academic education are carried out together; and to analyze the relationship of this model with educational outcomes through students’ academic achievement indicators and LGS placement data. The aim of this study is to demonstrate how the understanding of ḥifẓ, which took shape in early Islamic society, became institutionalized through classical institutions such as Dār al-Qurrāʾ and Dār al-Ḥuffāẓ, and how it has been restructured in the modern period within the scope of memorization projects carried out together with formal education through the cooperation of the Ministry of National Education and the Presidency of Religious Affairs. Thus, the study aims to evaluate the process of integrating tradition into modern education in its historical, pedagogical, and institutional aspects. The importance of this research lies in filling the gap in practice-based studies in this field by demonstrating the concrete functioning and pedagogical processes of an integrated memorization practice within formal education, using the example of Şehit Haki Aras Girls’ Imam Hatip Middle School in Başakşehir, Istanbul. The study is important in terms of showing how this model, which combines the historical roots of the memorization tradition with modern educational approaches, functions. In addition, by showing with concrete data that religious education can be carried out without conflicting with academic development, it presents an example of a holistic (integrative) approach to religious education in Turkey. A qualitative method was adopted in the research, and document analysis was used as the main data collection tool. In this context, the legislation and directives published by the Ministry of National Education and the Presidency of Religious Affairs, the school’s documents related to memorization education, and visual materials belonging to ijāzah ceremonies were examined. The research findings show that the memorization model implemented at Şehit Haki Aras Girls’ Imam Hatip Middle School consists of three main stages: preparation, intensive memorization, and reinforcement. In these stages, students are monitored with memorization charts based on individual performance; their progress is ensured through weekly targets. In Şehit Haki Aras Girls’ Imam Hatip Middle School, memorization education is carried out within the scope of the memorization alongside formal education project by Qur’an course instructors affiliated with the Presidency of Religious Affairs, as in other implementation schools; and the Ministry of National Education organizes additional support programs and LGS-oriented courses in order to ensure students’ academic continuity. The results obtained show that this model offers an educational structure that brings together both religious and academic aspects in a balanced manner. The achievements of students in Qur’an Recitation and Memorization competitions provide positive indicators regarding the functioning of the model. As a result, the study presents an original example for practices in the field of religious education in Turkey by relating the historical foundations of the memorization tradition with contemporary educational approaches.

Anahtar Kelimeler

• Qur’anic Recitation and Qirāʾāt
• Hifz Education
• Memorization Integrated with Formal Education
• Imam Hatip Middle School
• Şehit Haki Aras Girls Imam Hatip Middle School.

Örgün Eğitimle Birlikte Hâfızlık: Şehit Haki Aras Kız İmam Hatip Ortaokulu Örneği

Öz

Bu çalışma, İslâm eğitim tarihinde bireysel bir ibadet biçimi olarak başlayan hâfızlık geleneğinin tarihsel süreç içinde nasıl kurumsal bir kimlik kazandığını ve bu geleneğin günümüz Türkiye’sinde örgün eğitim sistemiyle bütünleştirilen bir modele nasıl dönüştüğünü incelemektedir. Çalışmanın temel problemi, örgün eğitimle birlikte yürütülen hâfızlık uygulamalarının kurumsal yapısının ve eğitim süreçlerinin hangi pedagojik, idari ve sosyo-dinî dinamikler çerçevesinde şekillendiğini ortaya koymaktır. Bu bağlamda araştırma, hâfızlık geleneğinin tarihsel sürekliliğini güncel eğitim modelleri üzerinden analiz etmeyi hedeflemekte; özellikle “Örgün Eğitimle Birlikte Hâfızlık Projesi”nin uygulama örneği olarak İstanbul Başakşehir’deki Şehit Haki Aras Kız İmam Hatip Ortaokulu’nu merkeze almaktadır. Bu okulun incelenmesindeki temel amaç, hâfızlık eğitimi ile örgün akademik eğitimin birlikte yürütüldüğü modelin kurumsal yapısını ve uygulama süreçlerini ortaya koymak; öğrencilerin akademik başarı göstergeleri ve LGS yerleştirme verileri üzerinden söz konusu modelin eğitim çıktılarıyla ilişkisini analiz etmektir. Bu çalışmanın amacı, erken dönem İslâm toplumunda şekillenen hıfz anlayışının Dârü’l-Kurrâ ve Dârü’l-Huffâz gibi klasik dönem kurumları aracılığıyla nasıl kurumsallaştığını ve modern dönemde Millî Eğitim Bakanlığı ile Diyanet İşleri Başkanlığı iş birliğiyle geliştirilen örgün eğitimle birlikte hâfızlık projeleri kapsamında nasıl yeniden yapılandırıldığını ortaya koymaktır. Böylelikle çalışma, geleneğin modern eğitime entegrasyonu sürecini tarihsel, pedagojik ve kurumsal yönleriyle değerlendirmeyi hedeflemektedir. Bu araştırmanın önemi, İstanbul Başakşehir'deki Şehit Haki Aras Kız İmam Hatip Ortaokulu örneğini kullanarak, resmi eğitim içinde entegre bir ezberleme uygulamasının somut işleyişini ve pedagojik süreçlerini göstererek, bu alandaki uygulamaya dayalı çalışmalardaki boşluğu doldurmasıdır. Çalışma, hâfızlık geleneğinin tarihsel köklerini modern eğitim yaklaşımlarıyla birleştiren bu modelin nasıl işlediğini göstermesi açısından önemlidir. Ayrıca, dini eğitimin akademik gelişimle çelişmeden yürütülebileceğini somut verilerle göstererek, Türkiye'de dini eğitime bütüncül (bütünleştirici) bir yaklaşımın örneğini sunmaktadır. Araştırmada nitel yöntem benimsenmiş, doküman analizi temel veri toplama aracı olarak kullanılmıştır. Bu kapsamda, Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) ve Diyanet İşleri Başkanlığı (DİB) tarafından yayımlanan mevzuat ve yönergeler, okulun hâfızlık eğitimine ilişkin belgeleri, icazet törenlerine ait görsel materyaller incelenmiştir. Araştırma bulguları, Şehit Haki Aras Kız İmam Hatip Ortaokulu’nda uygulanan hâfızlık modelinin hazırlık, yoğun ezberleme ve pekiştirme olmak üzere üç temel aşamadan oluştuğunu göstermektedir. Bu aşamalarda öğrenciler, bireysel performansa dayalı ezber çizelgeleriyle takip edilmekte; haftalık hedeflerle ilerlemeleri sağlanmaktadır. Şehit Haki Aras Kız İmam Hatip Ortaokulu’nda hâfızlık eğitimi, örgün eğitimle birlikte hâfızlık projesi kapsamında diğer uygulama okullarında olduğu gibi Diyanet İşleri Başkanlığı’na bağlı Kur’ân kursu öğreticileri tarafından yürütülmekte; Millî Eğitim Bakanlığı ise öğrencilerin akademik devamlılığını sağlamak amacıyla ek destek programları ve LGS odaklı kurslar düzenlemektedir. Elde edilen sonuçlar, bu modelin hem dinî hem de akademik yönleri dengeli biçimde bir araya getiren bir eğitim yapısı sunduğunu göstermektedir. Öğrencilerin Kur’ân-ı Kerim’i Güzel Okuma ve Hâfızlık yarışmalarında elde ettikleri başarılar, modelin işleyişine dair olumlu göstergeler sunmaktadır. Sonuç olarak çalışma, hâfızlık geleneğinin tarihsel temellerini günümüz eğitim yaklaşımlarıyla ilişkilendirerek Türkiye’de din eğitimi alanındaki uygulamalara yönelik özgün bir örnek ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kur’ân-ı Kerim Okuma ve Kıraat İlmi
• Hâfızlık Eğitimi
• Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık
• İmam Hatip Ortaokulu
• Şehit Haki Aras Kız İmam Hatip Ortaokulu.

Kaynakça

1. Alemdar, Yusuf. Müslüman Toplumlarda Tesis Edilen Eğitim Kurumları ve Bunlar İçerisinde Kur’ân Öğretimini Amaçlayan Müesseseler. Konya: Eğitim Yayınevi, 2018.
2. Alemdar, Yusuf. “Başlangıç Düzeyinden Uzmanlık Seviyesine Kadar Bütüncül Bir Kur’ân Eğitim(i) Kurumu: Dâru’l- Kurrâ Müessesesi”. Çeşitli Yönleriyle Hâfızlık Eğitimi. Ed. Hatice Şahin Aynur. 342-352. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2021.
3. Aşlamacı, İbrahim – Kaymakcan, Recep. “Türkiye’den İslami Eğitim İçin Bir Model: İmam-Hatip Okulları”. British Journal of Religious Education 39/3 (2017), 279–292. https://doi.org/10.1080/01416200.2015.1128390.
4. Aybey, Salih. “Hafızlık Eğitiminde Yeni Bir Tecrübe: Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık – Önemi, Problemleri ve Beklentiler”. Ekev Akademi Dergisi (2020), ss. https://doi.org/10.17753/ekev1434.
5. Balkan, Meryem. İmam Hatip Ortaokullarında Hafızlık Eğitimi ve Problemleri: Diyarbakır Şehit Halit Gülser Kız İmam Hatip Ortaokulu Örneği. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
6. Baltacı, Cahit. “Türk Eğitim Sisteminde Kur’ân Kurslarının Yeri”. Kur’ân Kurslarında Eğitim, Öğretim ve Verimlilik Sempozyumu. 16-17. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2000.
7. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: TDV Yayınları, 2015.
8. Cingöz, Abdüssamet. Örgün Eğitimle Birlikte Hâfızlık Projesinin Veli Görüşlerine Göre Değerlendirilmesi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.

9. Çimen, Abdullah Emin. Hâfızlık Tarihi ve Türkiye’deki Hâfızlık Kurumunun İşlevselliği. İstanbul: Sayfa Dijital Baskı, 2010.
10. Diyanet İşleri Başkanlığı. Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an Kursları ile Öğrenci Yurt ve Pansiyonları Yönetmeliği. Resmî Gazete, 3 Mart 2000, Sayı: 23982. https://hukukmusavirligi.diyanet.gov.tr/Documents/Diyanet%20İşleri%20Başkanlığı%20Kur'an%20Kursları%20ile%20 Öğrenci%20Yurt%20ve%20Pansiyonları%20Yönetmeliği%20(2000).pdf.
11. Doğruel, Aslı. İlahiyat Fakültesi ile Eş Zamanlı Hafızlık Eğitimi Projesi Kapsamında Yer Alan Öğrencilerin Kaygı Düzeylerinin İncelenmesi: ZBEÜ İlahiyat Fakültesi Örneği. Zonguldak: Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
12. Gökdemir, Ahmet. Evliya Çelebi’nin Gözüyle Osmanlı’da Kur’ân Kültürü. İstanbul: Kitâbî Yayınları, 2018.
13. Güneş, Adem. “Hafızlık Eğitiminin Öğrencilerin Sosyal ve Özgüven Gelişimlerine Etkisi: Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Yapan İHO Öğrencileri Üzerine Bir Araştırma”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi (İLTED) (2020), 263–286. https://doi.org/10.29288/ilted.699576.
14. Hicr Sûresi 9. Âyet Tefsiri. Kur’an Yolu Tefsiri. Diyanet İşleri Başkanlığı. Erişim 23 Şubat 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Hicr-suresi/1811/9-ayet-tefsiri
15. İbn Manzûr. Lisânü’l-ʿArab. thk. Abdullah el-Kebîr, Muhammed Ahmed Hasbullah, Hâşim Muhammed eş-Şâzelî. Kahire: Dâru’l-Maʿârif, 1951.
16. Kazıcı, Ziya. İslâm Medeniyeti ve Müesseseleri Tarihi. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1999.
17. Kozakoğlu, Ekrem. Örgün Eğitimle Birlikte Hâfızlık Projesi ve Kur’an Eğitimine Katkısı (Konya Selçuklu Mustafa Büyükkaplan Hâfız İmam Hatip Ortaokulu Örneği). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
18. Köksal, M. Asım. “Dârülerkam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. cilt/sayfa aralığı. Şehir: TDV Yayınları, 1993. https://islamansiklopedisi.org.tr/darulerkam
19. Marega, Abdou Wadoud. Türkiye ve Senegal’de Takip Edilen Hafızlık Programının Karşılaştırılması. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
20. MEB Din Öğretimi Genel Müdürlüğü. Örgün Eğitimle Birlikte Hâfızlık Projesi. PDF rehber. Millî Eğitim Bakanlığı.
21. Millî Eğitim Bakanlığı ve Diyanet İşleri Başkanlığı. Örgün Eğitimle Birlikte Hâfızlık Projesi Protokolü. 01 Eylül 2016.
22. Okuyan, Mehmet. “Kur’ân-ı Kerîm’i Korumanın Kadîm Usûlü Olarak ‘Hâfızlık’”. Çeşitli Yönleriyle Hâfızlık Eğitimi. ed. Hatice Şahin Aynur. 49-53. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2021.
23. Saltık, Gülbahar. Öğrenci Görüşlerine Göre Örgün Eğitimle Birlikte Hafızlık Projesi. Tokat: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
24. Şakar, Zübeyde Meryem. Hâfızlığın Tarihçesi ve Usûlü. İstanbul: Işık Yayınları, 2015.
25. Şalgamcı, Ayşenur. “Hâfızlığın Öğrencinin Gelişimine Katkıları”. Hâfızlık Eğitimi Üzerine Araştırmalar. ed. Cemil Osmanoğlu - Ömer Özbek. 309-313. Kayseri: Kimlik Yayınevi, 2019.
26. Şehit Haki Aras Kız Anadolu İmam Hatip Lisesi. “Öğrencimiz Saliha İbrahimoğlu LGS Türkiye Birincisi”. Erişim 03 Aralık 2025. https://sehithakiaraskaihl.meb.k12.tr/icerikler/ogrencimiz-saliha-ibrahimoglu-lgs-turkiye- birincisi_14144060.html
27. Şehit Haki Aras Kız Anadolu İmam Hatip Lisesi. “LGS 2024 Gurur Tablomuz”. Erişim 03 Aralık 2025. https://sehithakiaraskaihl.meb.k12.tr/icerikler/lgs-2024-gurur-tablomuz_15329788.html
28. Şehit Haki Aras Kız Anadolu İmam Hatip Lisesi. “5. Sınıf Kabul Sınavı Başvuruları Başlamıştır”. Erişim 02 Aralık 2025. https://sehithakiaraskaihl.meb.k12.tr/icerikler/5-sinif-kabul-sinavi-basvurulari-baslamistir_16875100.html
29. Şen, Ziya. “Vahiy Kâtipliği Müessesesi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30/30 (2011): 185-210. https://doi.org/10.17120/omuifd.12834
30. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Din Öğretimi Genel Müdürlüğü. Örgün Eğitimle Birlikte Hâfızlık Projesi Uygulama Usûl ve Esasları. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı, 2018. https://hâfız.meb.gov.tr/pdf/usul%20esaslar/ örgün%20eğitimle%20birlikte%20hâfızlık%20projesi%20aşamaları_%20usul_esaslar.pdf
31. Turan, Mustafa. Bir Sevdadır Hâfız Olmak. İstanbul: Kutup Yıldızı Yayınları, 2017.
32. Zengin, Mahmut – Hendek, Abdurrahman. “Türkiye’de İslami Eğitim Modeli Olarak İmam Hatip Okullarının Geleceği”. Religions 14/3 (2023). https://doi.org/10.3390/rel14030375.