5. ve 6. Sınıf Sosyal Bilgiler Ders Kitaplarında Göç ve Mülteci Temsilinin İncelenmesi

Bu araştırmada, 2024 Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı’na uygun olarak hazırlanan 5. ve 6. sınıf sosyal bilgiler ders kitaplarında göç ve mülteci temsili incelenmiştir. Çalışma, nitel araştırma yaklaşımına dayalı olarak doküman incelemesi deseniyle yürütülmüştür. Araştırmanın veri kaynağını, Millî Eğitim Bakanlığı tarafından onaylanarak okutulan 5. ve 6. sınıf sosyal bilgiler ders kitapları oluşturmaktadır. Veriler, göç ve mülteci olgusuna ilişkin 15 temadan oluşan bir ölçüt tablosu çerçevesinde betimsel analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Çalışma kapsamında elde edilen bulgular; göç ve mülteciliğin ders kitaplarında görünmezliği, temsillerin çoğunlukla yardımseverlik, misafirperverlik, dayanışma, mağduriyet/merhamet söylemi ve kültürel zenginleşme ekseninde kurulduğunu göstermektedir. “Birlikte Yaşamak”, “Evimiz Dünya”, “Ortak Mirasımız”, “Yaşayan Demokrasimiz” ve “Teknoloji ve Sosyal Bilimler” öğrenme alanlarında göç ve mülteci temsiline yer verilirken “Hayatımızdaki Ekonomi” öğrenme alanında göçün ekonomik ve sınıfsal boyutlarına ilişkin herhangi bir temsile rastlanmamıştır. Temsillerin genel olarak insancıl ve değer merkezli bir çerçeve sunduğu; buna karşın hak temelli yaklaşım, vatandaşlık/kamusal katılım ve yapısal eşitsizlikler gibi boyutların sınırlı düzeyde ele alındığı sonucuna ulaşılmıştır. Elde edilen bu sonuçlar, ders kitaplarında göç ve mülteciliğin daha eleştirel, hak odaklı ve çoğulcu bir bakış açısıyla yeniden yapılandırılması gerektiğine işaret etmektedir.

This study examines the representation of migration and refugees in 5th- and 6th-grade Social Studies coursebooks prepared in line with the 2024 Social Studies Curriculum. The research adopts a qualitative approach and employs a document analysis design. The data source consists of the 5th- and 6th-grade Social Studies coursebooks approved for use in public schools by the Turkish Ministry of National Education. Data were analyzed through descriptive analysis based on a 15-theme evaluation matrix concerning the phenomenon of migration and refugeehood. The findings indicate that migration and refugeehood are not invisible in the coursebooks; rather, representations are predominantly framed around benevolence, hospitality, solidarity, discourses of victimhood/compassion, and cultural enrichment. While representations of migration and refugees appear in the learning areas “Living Together,” “Our Home: The World,” “Our Common Heritage,” “Our Living Democracy,” and “Technology and the Social Sciences,” no representations addressing the economic or class dimensions of migration were identified in the learning area “Economy in Our Lives.” Overall, the representations offer a humanistic and values-oriented framework; however, rights-based perspectives, citizenship/public participation, and structural inequalities are addressed only to a limited extent.