Sovyetler Birliği’nin Afganistan’ı İşgalini Vekalet Savaşları, Yabancı Savaşçı Olgusu ve Mücahit Kavramı Üzerinden Okumak

Öz

Bu çalışma, Sovyetler Birliği’nin Afganistan’ı işgalini vekalet savaşları, yabancı savaşçı olgusu ve mücahit kavramı üzerinden incelemektedir. Çalışmada, 1979-1989 yılları arası dönemi kapsayan Sovyet-Afgan Savaşı dahil yabancı savaşçıların katılım sağladığı geçmiş çatışmalar analiz edilmiş, ulusötesi mücahit gönüllülerin siyasal, dinsel ve sosyolojik motivasyonları araştırılmıştır. Çalışmanın temel amacı, Afganistan Savaşı ve mücahitlerinin yabancı savaşçı hareketine kazandırdığı yeni nitelikleri ve sonraki çatışmalara olan etkisini ortaya koymaktır. Bu yönüyle araştırma hem tarihsel sürekliliği hem de modern dönemdeki dönüşümü birlikte değerlendirmesi bakımından önem taşımaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş, karşılaştırmalı analiz teknikleri ile doküman ve vaka analizi yöntemi kullanılmıştır. Elde edilen bulgular, Afganistan Savaşı’nın transnasyonel cihatçı ağların oluşumunda kritik bir rol oynadığını ve sonraki savaşlarda ideolojik, örgütsel ve lojistik açıdan model teşkil ettiğini göstermektedir. Afganistan, dünyanın birçok ülkesinden gelen radikal görüşlere sahip “mücahitler” için bir birleşme noktası olmuş ve El Kaide oluşumunun zeminini hazırlamıştır. Ayrıca bu dönemin Sovyetler Birliği ve ABD arasında gerçekleşen soğuk bir “vekalet savaşı” üzerinden de okunması gerektiği ortaya konmuştur. Sonuç olarak, Afgan mücahitlerle büyük bir dönüşüme uğrayan yabancı savaşçı olgusu yalnızca güvenlik politikalarıyla açıklanamayacak kadar çok boyutlu bir nitelik taşımakta; sosyo-politik, ekonomik ve dini unsurların kesişiminde şekillenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Uluslararası Güvenlik ve Terörizm
• Uluslararası Hukuk
• Vekalet Savaşları
• Sovyet-Afgan Savaşı
• Yabancı Savaşçı ve Mücahit Olgusu.

Reading the Afghanistan War (1978-1992) through the Phenomenon of Foreign Fighters

Öz

This study examines the Soviet Union’s invasion of Afghanistan through the lens of proxy wars, the phenomenon of foreign fighters, and the concept of mujahideen. The study analysed past conflicts involving foreign fighters, including the Soviet-Afghan War from 1979 to 1989, and investigated the political, religious, and sociological motivations of transnational mujahideen volunteers. The principal aim of the study is to reveal the new characteristics introduced by the Afghanistan War and its mujahideen into the foreign fighter movement, and to examine their impact on subsequent conflicts. In this respect, the research is notable for its combined evaluation of historical continuity and modern transformation. The qualitative research method was adopted in the study; comparative analysis techniques and document and case analysis methods were used. The findings demonstrate that the Afghanistan War played a crucial role in the formation of transnational jihadist networks and served as a model for subsequent wars in ideological, organizational, and logistical terms. Afghanistan became a meeting point for radical “mujahideen” from many countries around the world, and laid the groundwork for the formation of al-Qaeda. It has also been shown that this period should be interpreted through the lens of a cold “proxy war” between the Soviet Union and the United States. In conclusion, the phenomenon of foreign fighters, which has undergone a major transformation with Afghan mujahideen, is multidimensional and cannot be explained solely by security policies; it is shaped at the intersection of socio-political, economic, and religious elements.

Anahtar Kelimeler

• International Security and Terrorism
• International Law
• Proxy Wars
• the Soviet-Afghan War
• the Phenomenon of Foreign Fighters and Mujahideen.

Kaynakça

1. Alpha1media (2012). Rambo Holy War, https://alpha1media.com/wp-content/uploads/2012/05/Rambo-Holy-War-Treatment-Archive.pdf (Erişim: 9.10.2025).
2. Arasli, J.E. (2015). Archipelago Syraq: Jihadist Foreign Fighters from A to Z. 200 - Essential Facts You Need to Know about Jihadist Expeditionary Warfare in the Middle East. Baku: Teknur Publishing.
3. Arıcı, S. (2021). “İslam’da Cihat ve Gayr-i Müslim Toplumlardaki Anlayışı”, Genç Atebe Dergisi, 2(1), 32-39.
4. Arslan, H. (2020). “Vekâlet Savaşları Bağlamında Suudi Arabistan-Husi Çatışmasının ve Aramco Saldırısının Bölgesel ve Küresel Güvenliğe Etkileri”, Anadolu Strateji Dergisi, 2(1), 19-32.
5. Aydınlı, E. (2008). “Before Jihadists There Were Anarchists: A Failed Case of Transnational Violence”, Studies in Conflict and Terrorism Journal, 31(10), 903-923.
6. Azinovic, V. and Jusic, M. (2015). The Lure of the Syrian War: The Foreign Fighters’ Bosnian Contingent. Sarajevo: The Atlantic Initiative Publishing.
7. Azinovic, V. and Neumann, P.R. (2017). Between Salvation and Terror: Radicalization and the Foreign Fighter Phenomenon in the Western Balkans. Sarajevo: The Atlantic Initiative Publishing.
8. Barrett, R. (2014). Beyond the Caliphate: Foreign Fighters and the Threat of Returnees, New York: The Soufan Center Publishing.

9. BM Güvenlik Konseyi (2014). 2178 (2014) sayılı karar, 24 Eylül 2014.
10. Cartwright, M. (2019). Haşhaşiler (Çev. Batuhan Aksu), https://www.worldhistory.org/trans/tr/1-18523/hashasiler/ (Erişim: 9.10.2025).
11. Coolsaet, R. and Renard, T. (2018). Returnees – Who are they, why are they (not) coming back and how should we deal with them? Assessing Policies on Returning Foreign Terrorist Fighters in Belgium, Germany and the Netherlands, Brussels: EGMONT Publishing.
12. Dashti, Z. (2022). “Afghan External Migration Movements in the Historical Process”, Asya Studies-Academic Social Studies, 6(20), 301-314.
13. Demir, H. (2015). Yabancı Savaşçılar ve Homegrown Teröristler. Ankara: Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı Yayınları.
14. Demirci, Y. (2021). ABD, 11 Eylül saldırılarını, 20. yılında “"en uzun savaşını” bitirmiş olarak anacak, 10.9.2021. https://www.aa.com.tr/tr/info/infografik/24831 (Erişim: 14.10.2025).
15. Donnelly, M.G. and others (2017). Foreign Fighters in History. Washington: The Center for Strategic and International Studies Publishing.
16. Erman, K. (2019). Sovyetler Birliği’nin Afganistan’ı İşgali ve Türkler, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 1(44), 303-320.
17. European Parliamentary Research Service (2016). Foreign fighters – Member State responses and EU action. Strasbourg: European Parliamentary Research Service Publishing.
18. Fletcher, H. (2008). Egyptian Islamic Jihad. Council on Foreign Relations, 29.5.2008 https://www.cfr.org/backgrounder/egyptian-islamic-jihad (Erişim: 9.10.2025).
19. Fund for Peace (2025). Analytics: Fragile States Index. Washington: Fund for Peace Publishing.
20. Guttry, D. and others (2016). Foreign Fighters under International Law and Beyond. Hague: Asser Publishing.
21. Güven, İ.F. (2017). Sosyal İnşacılık Bağlamında Bosna Hersek’te Yabancı Savaşçılar ve Güvenlik Tartışmaları. Yüksek Lisans Tezi, Yalova: Yalova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
22. Hegghammer, T. (2010). “The Rise of Muslim Foreign Fighters: Islam and the Globalization of Jihad”, Quarterly International Security Journal, 35(3), 53-91.
23. Koruth, S.T. (2016). Radicalisation in Southeast Asia: A Selected Case Study of DAESH in Indonesia, Malaysia and the Philippines. Kuala Lumpur: The Southeast Asia Regional Centre for Counter-Terrorism Publishing.
24. Kraehenmann, S. (2014). Briefing no 7: Foreign Fighters Under International Law. Geneva: Geneva Academy of International Humanitarian Law and Human Rights Publishing.
25. Kraszkiewicz, N. (2012). Operation Cyclone (1979-1989): A Brief Analysis of the U.S. Involvement in the Soviet-Afghan War. Oklahoma: The University of Oklahoma Publishing.
26. Kurum, M. (2023). “Teori ve Pratikte Terörist Örgütlerin Şehir Eylem Yönelimleri ve Stratejileri”, SAVSAD Savunma ve Savaş Araştırmaları Dergisi, 33(1), 101-144.
27. Malet, D. (2010). “Why Foreign Fighters?: Historical Perspectives and Solutions Author links open overlay panel”, Orbis, 54(1), 97-114.
28. Malet, D. (2015). “Foreign Fighter Mobilization and Persistence in a Global Context”, Terrorism and Political Violence, 27(3), 454-473.
29. Malet, D. (2015). What does the evidence tell us about the impact of foreign fighters on home-grown radicalization?, Melbourne: Radicalisation Research Briefing Publishing.
30. Martin, G. (2017). Terörizm: Kavramlar ve Kuramlar, (Çev: İhsan Çapcıoğlu ve Bahadır Metin), Ankara: Adres Yayınları.
31. Okalan, E. (2018). “Kahraman Mücahit Mi, Yeni Nesil Terörist Mi? Suriye ve Irak’ta Savaşan Yabancı Savaşçılar”, Uluslararası X. Uludağ Uluslararası İlişkiler Kongresi.
32. Özdemir, A.Y. (2021). Afganistan yeniden yabancı savaşçı potası olur mu?, 1.9.2021. https://fikirturu.com/jeo-politika/afganistan-yeniden-yabanci-savasci-potasi-olur-mu/ (Erişim: 12.10.2025).
33. Özdemir, A.Y., Aksu, F. (2021), “Sovyetler Birliği’nin Afganistan Müdahalesi: Türkiye’de Ulusaşırı Dayanışma ve Savaş Gönüllülüğü”, Ortadoğu Etütleri, 13(3), 363-394.
34. Özel, A. “Cihad”. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.
35. Özer, A. (2016). “Yabancı Savaşçılar Sorunu ve Suriye Krizi”, Suriye, Çatışma ve Uluslararası Hukuk, Fatma Taşdemir (Ed.), Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
36. Parsadanishvili, B. and others. (2022). Foreign Fighting in Ukraine: Kremlin’s Way of Toying with Concepts, Georgia: Georgian Center for Strategy and Development Publishing.
37. Pisoiu D. and Renard, T. (2022). Manual for Responses to returning foreign terrorist fighters and their families 2nd Edition, Brussels: RAN Publishing.
38. Rabasa, A., Peters J.E. (2010). Understanding Lack of Governance, Santa Monica: RAND Corperation Publishing.
39. Reuveny, R. and Prakash, A. (1999). “The Afghanistan war and the breakdown of the Soviet Union”, Review of International Studies, 25(4), 693-708.
40. Roggio B. and Weiss C. (2024). Al Qaeda leader calls foreign fighters to Afghanistan, 8.7.2024, https://www.longwarjournal.org/archives/2024/06/al-qaeda-leader-calls-foreign-fighters-to-afghanistan.php (Erişim: 13.10.2025).
41. Sageman, M. (2004). Understanding Terror Networks. Pennsylvania: University of Pennsylvania Press.
42. Sandıklı, A. (2016). Vekâlet Savaşları: Ortadoğu ve Türkiye. İstanbul: Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi Yayınları.
43. Schmid, A.P. and Tinnes, J. (2015). Foreign (Terrorist) Fighters with IS: A European Perspective, Hague: International Centre for Counter-Terrorism Publishing.
44. Stone, G. D. (2010). Proxy war: A Critical Examination of Superpower Indirect Conflict in Africa, Manitoba: A Thesis Submitted to the Faculty of Graduate Studies In Partial Fulfillment of the Requirements for the Degree of Master of Arts.
45. Şahin, B. (2013). Somali’de Devletsizlik Deneyimi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
46. Şenyıldız, Ö. (2017). “Savaşa Katılan Yabancı Yazarların Gözünden İspanyol İç Savaşı”, Folklor ve Edebiyat Dergisi, 23(92), 141-154.
47. TDV, (t.y.). İslam Ansiklopedisi, İstanbul: TDV Yayınları.
48. Türker, T.A. (2013). “Kuzey Kafkasya’da Aşırı İslamcılığın Yükselişi: Kafkasya Emirliği’nin Analizi”, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 68(3), 141-164.
49. Yalçınkaya, H. (2017). “IŞİD’in Yabancı Savaşçıları ve Yarattığı Tehdit: Türkiye’nin Tecrübesi (2014-2016)”, Uluslararası İlişkiler Dergisi, 14(53), 23-43.
50. Yazar, E. (2021). İnsan Hakları Bağlamında Avrupa’da Yabancı Terörist Savaşçılar, Ankara: Adalet Yayınevi.
51. Yazar, E. (2023). Yabancı Savaşçılar ve Rusya-Ukrayna Savaşı, Rusya-Ukrayna Savaşı’nın Uluslararası Hukuk Veçhesi (Ed. Özdemir ve Özer), Ankara: Adalet Yayınevi.
52. Yazıcı, O. (2010). “Afganistan’daki Otorite Boşluğunun Tarihi Temelleri ve Bölge Güvenliği Üzerindeki Etkileri”, History Studies, 2(1), 219-237.
53. Yıldız, Ş. (2016). Radicalization in Europe, European Foreign Fighters in Syria, Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Ortadoğu Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Zuijdewijn, J.D.R.V. (2014). “The Foreign Fighters’ Threat: What History Can (not) Tell Us”, Perspectives on Terrorism Journal, 8(5), 59-73.