Hazar Kağanlığı’nın Tarihi Mirasının Konstruktuvist Yaklaşımla Yeniden Değerlendirilmesi, Hazar Stratejisi’nin İnşası ve Hazar Strateji Doktrininin Oluşturulması

Öz

Bu çalışma, 7–10. yüzyıllar arasında Karadeniz’in kuzeyi, Kuzey Kafkasya ve Aşağı Volga havzasında hüküm süren Hazar Kağanlığı’nın tarihsel mirasını günümüz uluslararası ilişkileri bağlamında yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Makalenin temel argümanı, Hazar Kağanlığı’nın çok dinli ve çok etnisiteli yapısına dayanan diplomatik denge siyasetinin günümüz Avrasya jeopolitiğinde “Hazar Stratejisi” olarak kavramsallaştırılabileceğidir. Tarihsel olarak Bizans ile İslam dünyası arasında jeopolitik bir tampon güç olan Hazar Kağanlığı, yöneticilerinin Museviliği benimsemesiyle özgün bir siyasal kimlik geliştirmiş ve bu tercih diplomatik özerklik sağlamıştır. Yahudi göçleriyle güçlenen ticaret ağları ve bürokratik kapasite, devletin kurumsal ve entelektüel sermaye üzerinden güç üretmesine katkıda bulunmuştur. Çalışma, konstrüktivist uluslararası ilişkiler yaklaşımını kullanarak Hazar tarihsel deneyimini kimlik ve strateji perspektifinden analiz etmekte ve bu mirasın Türkiye-Azerbaycan-İsrail ekseninde stratejik bir doktrine dönüştürülebileceğini ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hazar Kağanlığı
• Hazar Stratejisi
• Hazar Strateji Doktrini
• Türkiye-Azerbaycan-İsrail İlişkileri
• Türk Dünyası

A Constructivist Reassessment of the Historical Legacy of the Khazar Khaganate: Constructing the Khazar Strategy and the Khazar Strategic Doctrine

Öz

This study aims to reassess the historical legacy of the Khazar Khaganate, which ruled the northern Black Sea region, the North Caucasus, and the Lower Volga basin between the 7th and 10th centuries, within the context of contemporary international relations. The main argument of the article is that the Khazar Khaganate’s diplomatic balance, based on a multi-religious and multi-ethnic political structure, can be conceptualized in contemporary Eurasian geopolitics as a “Khazar Strategy.” Historically acting as a geopolitical buffer between Byzantium and the Islamic world, the Khazar Khaganate developed a unique political identity through the ruling elite’s adoption of Judaism, which also provided diplomatic autonomy. Jewish migration contributed to the development of trade networks and bureaucratic capacity, enabling the state to generate power through institutional and intellectual capital rather than demographic size. Using a constructivist international relations perspective, the study analyzes the Khazar experience as a strategic framework with potential relevance for the contemporary Turkey-Azerbaijan-Israel axis.

Anahtar Kelimeler

• Khazar Khaganate
• Khazar Strategy
• Khazar Strategic Doctrine
• Türkiye-Azerbayjon-Israel Relations
• Turkic World

Kaynakça

1. Adler, E. (1997). Seizing the Middle Ground: Constructivism in World Politics. European Journal of International Relations, 3, (3), pp. 319–363.
2. Aras, F. Ç. (2023). Türkiye’de Yeni Sınır Güvenliği Paradigması: Göç, Güvenlik ve Göç Yönetimi. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 61, 469-487. https://doi.org/10.53568/yyusbed.1347595
3. Aras, F.Ç. & Kandemir, E. (2023). Enerji Güvenliği Bağlaminda Ab Enerji Politikalari ve AB-Orta Asya İlişkileri. Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi, 7(2), 107-126. https://izlik.org/JA89HZ39PR
4. Artamonov, M. I. (1962). Istoriya Khazar [History of the Khazars]. Leningrad: Gosudarstvennoye Izdatel’stvo Ermitazha (State Hermitage Publishing).
5. Brook, K. A. (2018). The Jews of Khazaria (3rd ed.). Rowman & Littlefield Publishers.
6. Can, T. (2023). Hazarya’da Çiçekler Kızıl Açar, Himalaya Yayınları.
7. Chlenov, M. (Ed.) (2014). From the History and Culture of Georgian Jews (in the Footsteps of the Expedition-2013). Moskova: Sefer Center.
8. Çaylı, Ş. (2025). Güvenlikleştirme Teorisi Kapsamında Abd Başkanlık Doktrinlerinin Uluslararası Güvenliğe Etkisinin Analizi: Bush Doktrini Örneği. Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, (48), 337-352.

9. Demir, T. (2016). Yakın Çevre Doktrini Ve Orta Asya Cumhuriyetlerindeki Rus Azınlıklar. Ufuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(10), 55-72. https://izlik.org/JA27AT82BL
10. Dunlop, D. M. (1954). The History of the Jewish Khazars. Princeton University Press.
11. Ercan, M., Abbasov, S., & Gemici, E. (2023). Yakın Çevre Doktrini Bağlamında Dağlık Karabağ Sorununun Rusya Federasyonu Ulusal Güvenlik Politikasına Etkisi. Türkiye Siyaset Bilimi Dergisi, 6(2), 155-166.
12. Golden, P. B. (1992). An Introduction to the History of the Turkic Peoples. Otto Harrassowitz.
13. Golden, P. B. (2007). Khazar Studies: Achievements and Perspectives. In P. B. Golden, H. Ben-Shammai & A. Róna-Tas (Eds.), The World of the Khazars: New Perspectives (pp. 7–57). Leiden: Brill.
14. Goitein, S. D. (1967). A Mediterranean Society. University of California Press.
15. Golb, N., & Pritsak, O. (1982). Khazarian Hebrew documents of the tenth century. Cornell University Press.
16. Gömeç, S. (2019). Hazarlar ve Avrasya Tarihindeki Rolleri. Türk Tarih Kurumu.
17. Güzel, M. V. (2021). Eisenhower Doktrininin Demokrat Parti Dönemi Türk Diş Politikasina Etkileri. Atatürk Yolu Dergisi, (69), 471-494.
18. [Halevi] Lâvî, Ebü’l-Hasan Yehûdâ b. Semev’el (2012). el-Kitâbü’l-Hazerî: er-Red ve’d-delîl fi’ddîni’z-zelîl, nşr. Nebîh Beşîr, Beyrut/Köln: Menşûratü’l-cemel.
19. Halidov, İ. (2022). “Yakın Çevre” doktİrİnİ ve Kırgızİstan’da Askerî Üs Mücadelesİnİn Sonu. Düşünce Dünyasında Türkiz, 5(26), 115-130. https://izlik.org/JA63AU89RJ
20. Hamzaoğlu, H. (2020). Rus Dış Politikasında Realist Yaklaşım: Primakov Doktrini Ve Yakın Çevre Kavramı. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 8(24), 281-299.
21. İbn Fadlan. (922/1965). Rihla (Various editions; Arabic text and translations).
22. İstahri. (ca. 951/1927). Kitab al-Masalik wa’l-Mamalik. Leiden: Brill.
23. İbn Havkal. (ca. 977/1938). Surat al-Ard. Leiden: Brill.
24. İlhan, Ş. K. (2022). Rusya’nın güvenlik stratejisi çift sınır ve Rusya-Ukrayna savaşı örneği. Novus Orbis: Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Dergisi, 4(2), 180-203.
25. Kalyon, L. (2010). Truman doktrini üzerine bir analiz. Güvenlik Stratejileri Dergisi, 6(11), 7-26.
26. Kapucu, D. (2021). Abd’nin Ortadoğu Politikasına Kendi Ulusal Güvenlik Doktrinleri Ekseninde Bir Bakış. Anadolu Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 220-234.
27. Keohane, R. O. (2005). After hegemony: Cooperation and discord in the world political economy. Princeton university press.
28. Keohane, R.O. (1988). International Institutions: Two Approaches, International Studies Quarterly, Vol. 32, No. 4
29. Keskin, M. (2016). Yakin Çevre Doktrini Bağlaminda Rus Diş Politikasi: Ukrayna Müdahalesi. Barış Araştırmaları ve Çatışma Çözümleri Dergisi, 3(2), 45-62. https://doi.org/10.16954/bacad.15518
30. Kıllıoğlu, M. E. (2024). İsrail’in Çevresel Strateji Doktrini. ASSAM Uluslararası Hakemli Dergi, (25), 70-81. Kiev Letter (Geniza Document). (10. yüzyıl). Various critical editions.
31. Koestler, A. (1976). The Thirteenth Tribe: The Khazar Origin of the Jews. Hutchinson.
32. Kuzgun, Ş. (1993/2015). Hazar ve Karay Türkleri: Türklerde Yahûdilik ve Doğu Avrupa Yahûdilerinin menşei meselesi. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
33. Makdisî (al-Muqaddasî). (985/1963). Ahsan al-Taqasim fi Ma’rifat al-Aqalim. Leiden: Brill.
34. Mes’udi (al-Mas’udi). (943/1965). Murūj al-Dhahab wa Ma’ādin al-Jawhar. Beirut: Dar al-Andalus.
35. Mızrak, E. Ç. (2023). The Judaıc Codes of The Khazar Qaganate’s Sacred-Dıarchy. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 11(34), 325-336. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1219956
36. Morgenthau, H. J. (1970). Uluslararası Politika Güç ve Barış Mücadelesi I. Cilt, çev. Baskın Oran, Ünal Oskay, Ankara: Türk Siyasal İlimler Derneği.
37. Noonan, T. (1992). “The Economy of the Khazar Khaganate.” Archivum Eurasiae Medii Aevi, 7.
38. Özden Cankara, P., & Cankara, Y. (2022). İran Ve Ermenistan Gölgesinde İsrail’in Azerbaycan İle Stratejik İlişkileri. Uluslararası Afro-Avrasya Araştırmaları Dergisi, 7(13), 1-21. https://izlik.org/JA86XE87CB
39. Pritsak, O. (2007). Hazar Hakanlığı’nın Museviliğe Geçişi. Karadeniz Araştırmaları, 13(13), 15-34. https://izlik.org/JA48GN26CM
40. Porphyrogennetos, C. (950/1967). De Administrando Imperio. Harvard University Press.
41. Rahman, R. (2024). Balkanlarda göç ve diaspora: Balkan devletlerinin ulusal kimlik inşası ve yumuşak güç stratejileri (ss. 629–654). Sosyal Bilimlerde Güncel Çalışmalar–6 içinde. Ankara: İKSAD Yayınevi.
42. Slezkine, Y. (2004). The Jewish Century. Princeton University Press.
43. Soylu, E. (2024). İsrail’in Azerbaycan’ı Destekleme Nedenlerinin Stratejik Analizi. Journal of International Economic and Administrative Studies, 2(1), 20-35. https://izlik.org/JA38FC56SB
44. Sönmez, G. (2015). Avrasya Enerji Satrancında Türkiye’nin Yeniden Gündeme Gelen Rolü. Türkiye Politika ve Araştırma Merkezi, 4(3), 22-31.
45. Toprak, M. K., & İsmayıl, T. (2025). Rusya Federasyonu’nun Büyük Güç Olma Politikasında Yakın Çevre Doktrini. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(1), 614-630.
46. Türkdoğan, O. (1970). Molokanların Tarihçesi ve Türk Kültürü İçinde Molokanlar. Atatürk Üniversitesi, İşletme Fakültesi Yayınları, Erzurum.
47. Waltz, K. N. (1979). Theory of international politics. Random House.
48. Wendt, A. (1995). Constructing International Politics, International Security, 20(1): 71-80.
49. Wendt, A. (1999). Social Theory of International Politics, Cambridge: Cambridge University Press.
50. Wendt, A. (1992). Anarchy is what states make of it: the social construction of power politics. International organization, 46(2), 391-425.
51. Wexler, P. (1993). The Ashkenazic Jews: A Slavo-Turkic People in Search of a Jewish Identity. Columbus, OH: Slavica Publishers.
52. Yaka, M. A. (2025). Türk Dış Politikasında Sert Güç ve Zorlayıcı Diplomasi: Doğu Akdeniz’de Mavi Vatan Doktrini’nin İzdüşümü. Telakki Sosyal Bilimler Dergisi, 4(7), 42-57.
53. Zajaczkowskı, A. (1963). Hazar Kültürü ve Varisleri (Ç. Bediî, çev.). Belleten, 27(107), 477-482. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1212445