Yapay Zekâ Uygulamalarının Toplumun Kültürel Mirası Koruma Bilincinin Gelişimine Potansiyel Katkıları

Öz

Çağımızın durdurulamaz ve kaçınılamaz teknolojisi haline gelen yapay zekâ, günümüzde bilgi edinmenin en pratik yolu haline gelmiştir. Kişiselleştirilmiş öğrenme imkânı sunan yapay zekânın genç yaşlı demeden toplumun her grubundan bireylerin elinin altında, öğrenme aracına dönüşmesi en önemli başarılarından biridir. Yapay zekânın son yıllarda en çok kullanılan uygulamalarından biri haline gelmesi de bunun bir kanıtıdır. Bu çalışma, yapay zekânın bu yönünü ön plana çıkararak, toplumun kültürel miras koruma bilincinin gelişimine potansiyel olarak katkı sunup sunmayacağını konu edinmektedir ve henüz çok yeni olan bu konunun önemine dikkat çekmeyi hedeflemektedir. Ayrıca, toplumun kültürel miras koruma bilincinin gelişiminde yapay zekanın kullanılabileceğine yönelik yol gösterici ve öncü olmak da amaçlanmaktadır. Bu çalışma kapsamında, yöntem olarak, küresel çapta en yaygın kullanılan yapay zekâ uygulamaları tespit edilmiş olup bu uygulamalara yönlendirilen soruların yanıtları, konuyla ilgili literatür taraması yapılarak bilginin doğruluğu ve yeterliliği açısından değerlendirilmiştir. Ayrıca yapay zekâ uygulamalarının güçlü yönleri, zayıf yönleri, fırsatları ve tehditleri belirlenerek kullanıcılar için yönlendirici olmak amaçlanmıştır. Sonuç olarak, yapay zekâ uygulamalarının toplumun kültürel mirası koruma bilincinin gelişimine potansiyel katkılarının olabileceği sonucuna varılmış olup yapay zekânın olumlu yönlerinin yanı sıra olumsuz yönlerine de dikkat çekilerek gerekli önlemlerinin alınması ve yapay zekâ çağına uyum sağlanmasının gerekliliğine değinilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Koruma bilinci
• Kültürel miras
• Yapay zekâ

Potential Contributions of Artificial Intelligence Applications to the Development of Societal Cultural Heritage Preservation Awareness

Öz

Artificial intelligence (AI), which has become the unstoppable and inevitable technology of our age, has emerged as the most practical method of knowledge acquisition today. One of its most significant achievements is transforming into a ubiquitous learning tool for individuals across all societal demographics, regardless of age, by offering personalized learning opportunities. The fact that AI has become one of the most widely utilized applications in recent years serves as a testament to this transition. This study highlights this particular aspect of AI, focusing on its potential contribution to the development of societal awareness regarding the preservation of cultural heritage, and aims to draw attention to the significance of this nascent field. Furthermore, it seeks to serve as a pioneering guide for the utilization of AI in fostering cultural heritage preservation awareness. Within the scope of this study, the most globally prevalent AI applications were identified as part of the methodology; the responses provided by these applications to specific inquiries were evaluated in terms of accuracy and adequacy through an extensive literature review. Additionally, a SWOT analysis was conducted to identify the strengths, weaknesses, opportunities, and threats of AI applications to provide guidance for users. Consequently, it was concluded that AI applications possess the potential to contribute to the advancement of societal cultural heritage preservation awareness. While highlighting the positive attributes of AI, the study also addresses its negative aspects, emphasizing the necessity of taking requisite precautions and adapting to the era of artificial intelligence.

Anahtar Kelimeler

• Artificial intelligence
• Cultural heritage
• Preservation awareness

Kaynakça

1. Abulibdeh, A., Zaidan, E., & Abulibdeh, R. (2024). Navigating the confluence of artificial intelligence and education for sustainable development in the era of industry 4.0: Challenges, opportunities, and ethical dimensions. Journal of Cleaner Production, 437, 140527.
2. Acar Ata, İ. (2025). Kültürel mirasın korunmasında dijital ikiz teknolojisi uygulamalarının irdelenmesi. İçinde M. E. Başar (Ed.), Kültürel mirasın korunmasında güncel uygulamalar (ss. 109–142). Nobel Yayınevi.
3. Adewale, D. M., Azeta, A., Abayomi-Alli, A., & Sambo-Magaji, A. (2024). Impact of artificial intelligence adoption on students' academic performance in open and distance learning: A systematic literature review. Heliyon, 10(22), e40025, https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e40025
4. Ahunbay, Z. (2009). Tarihi çevre koruma ve restorasyon. Yem Yayınevi.
5. Ahunbay, Z. (2019). Arkeolojik alanlarda koruma: Genel kavram ve yaklaşımlara giriş. İçinde E. Tümer Uluca (Ed.), Arkeolojik alanlarda koruma ve alan yönetimi (ss. 9–23). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
6. Akkuş, Z., & Efe, T. (2014). Tarihsel ve Kültürel Çevrenin Korunması Bakımından Türkiye ve İtalya'daki Kolluğun Görev ve Yetkileri. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 5(2), 313-366.
7. Alotaibi, N.S. (2024). The Impact of AI and LMS Integration on the Future of Higher Education: Opportunities, Challenges, and Strategies for Transformation. Sustainability, 16, 10357. https://doi.org/10.3390/su162310357
8. Amsterdam Bildirgesi (1975). https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0458320001536681780.pdf (16.10.2025).

9. Arf, C. (1959). Makine düşünebilir mi ve nasıl düşünebilir?, Atatürk Üniversitesi 1958- 1959 Eğitim-Öğretim Yılı Halk Konferansları. Üniversite Çalışmalarını Muhite Yayma ve Halk Eğitimi Yayınları.
10. Arslan, K. (2020). Eğitimde yapay zekâ ve uygulamaları. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 11(1), 71-88.
11. Asatekin, G. (2004). Kültür ve doğa varlıklarımız: Neyi, niçin, nasıl korumalıyız? T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
12. Aşkun, V. (2023). Sosyal bilimler araştırmaları için ChatGPT potansiyelinin açığa çıkarılması: uygulamalar, zorluklar ve gelecek yönelimler. Erciyes Akademi, 37(2), 622-656.
13. Bailyn, E. (2025). Top generative AI chatbots by market share – September 2025. First Page Sage, https://firstpagesage.com/reports/top-generative-ai-chatbots/ (07.10.2025)
14. Bayburt, B., & Eğin, F. (2021). Teknoloji ve sanayideki gelişmelerin yansıması olarak eğitim 4.0. Bilgi Ekonomisi ve Yönetimi Dergisi, 16(2), 137–154. https://doi.org/10.54860/beyder.1010372
15. Benzaghta, M. A., Elwalda, A., Mousa, M. M., Erkan, I., & Rahman, M. (2021). SWOT analysis applications: An integrative literature review. Journal of Global Business Insights, 6(1), 54-72.
16. Briskman, J. (2025). Tech giants drive rapid growth for generative AI apps in 2025. Sensor Tower, https://sensortower.com/blog/state-of-ai-apps-market-overview-2025 (01.10.2025)
17. Çeçener, B. H. (2004). SİT Geçiş Dönemi - Koruma Amaçlı Plan- Kısmi Plan Değişikliği Konusunda Yanlış Yorumlar. Mimarlık, 316 (Mart-Nisan), 12-13.
18. Cesur M. (2024). Yapay zekâ çağında milli tarih anlatıları: potansiyel tehlikeler ve “milli yapay zekâ” gerekliliği üzerine bir inceleme. Erciyes Akademi, 38(4), 840-862, https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1544216
19. Ceylan, K. E., & Eravcı, A. (2019). Kültürel mirasın ekonomik değer ve marka şehir pazar performansına etkisi. The Journal of International Scientific Researches, 3(4), 45-61.
20. Cevher, M. (2023). Arapça çeviride 5n1k yönteminin uygulanışı. Doğu Araştırmaları, 2(28), 37-58. https://izlik.org/JA64CK89XM
21. Chakma, K., & Das, A. (2018). A 5W1H based annotation scheme for semantic role labeling of english tweets, Computación y Sistemas, 22(3), 747–755.
22. Copeland, B. (2025, November 4). Artificial intelligence. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/technology/artificial-intelligence (5.11.2025).
23. Dennis, M. A. (2025, 5 Ağustos). Marvin Minsky. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Marvin-Minsky (5.11.2025).
24. Dinçer, F. İ., & Ertuğrul, S. M. (2000). Kültürel mirasın korunması ve İstanbul ilindeki tarihi yapıların turizm amaçlı kullanımı üzerine bir deneme. Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 11(2), 69-78.
25. Dölen, İ. (2025). Kolektif hafıza ve yapay zekâ küresel perspektifte hafıza mekânlarının anlamlandırılması. Türkisch-Deutsche Perspektiven / Türk-Alman Bakış Açıları, (2), 297-309, https://doi.org/10.60501/tdp.2025.2.110996
26. Duarte, F. (2025). Number of ChatGPT users (October 2025). Exploding Topics, https://explodingtopics.com/blog/chatgpt-users (07.10.2025)
27. EU, (2024). EU Policy for cultural heritage. https://culture.ec.europa.eu/cultural-heritage/eu-policy-for-cultural-heritage (31.10.2025).
28. Gattiglia, G. (2025). Managing artificial intelligence in archeology. An overview. Journal of Cultural Heritage, 71, 225-233, https://doi.org/10.1016/j.culher.2024.11.020.
29. Güler, P., Gülşenoğlu, S., & Sayılır, M. (2025). Akademik yazma da kullanılabilecek yapay zekâ araçlarının sınıflandırılması. Eğitim Bilimleri Tematik Araştırmalar Dergisi, 1(2), 76-97.
30. Huang, J., Saleh, S., & Liu, Y. (2021). A review on artificial intelligence in education. Academic Journal of Interdisciplinary Studies, 10(3), 206-217.
31. ICOM. (2025). International council of museums. https://icom.museum/en/ (31.10.2025)
32. ICOMOS. (1987). Tarihi kentlerin ve kentsel alanların korunması tüzüğü. https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0627604001536681570.pdf (16.10.2025)
33. ICOMOS. (1990). Arkeolojik mirasın korunması ve yönetimi tüzüğü. https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0574229001536913919.pdf (16.10.2025)
34. ICOMOS. (1994). Nara özgünlük belgesi. https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0756646001536913861.pdf (16.10.2025)
35. ICOMOS. (1999a). Geleneksel mimari miras tüzüğü. https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0464062001536913566.pdf (16.10.2025)
36. ICOMOS. (1999b). Uluslararası kültürel turizm tüzüğü. https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0300983001536913522.pdf (19.10.2025)
37. ICOMOS. (2013). ICOMOS Türkiye mimari mirası koruma bildirgesi – 2013. https://www.icomos.org.tr/?Sayfa=Icomostuzukleri&dil=tr (13.10.2025)
38. Jinks, T. (2019). The 5W1H method. Psychological Perspectives on Reality, Consciousness and Paranormal Experience. Springer International Publishing.
39. Kim, K., Yoon, S., Lee, D., Jang, J., Oh H. and Shin, D. (2022). Study on Prioritization of Actions by Classifying and Quantifying Cyber Operational Elements Using 5W1H Method, IEEE Access, 10, 74765-74778, doi: 10.1109/ACCESS.2022.3190530.
40. Leigh, D. (2009). SWOT analysis. In K. H. Silber, W. R. Foshay, R. Watkins, D. Leigh, J. L. Moseley, & J. C. Dessinger (Eds.), Handbook of improving performance in the workplace (pp. 115–140). Wiley. https://doi.org/10.1002/9780470592663.ch24
41. Madran, E., & Özgönül, N. (2011). Kültürel ve doğal değerlerin korunması. TMMOB Yayınları.
42. Madran, E., & Özgönül, N. (2005). Son yasal düzenlemelerde kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve yerel yönetimler el kitabı. Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
43. Malmström, H., Stöhr, C., & Ou, A. W. (2023). Chatbots and other AI for learning: A survey of use and views among university students in Sweden. (Chalmers Studies in Communication and Learning in Higher Education 2023:1) https://doi.org/10.17196/cls.csclhe/2023/01
44. Namugenyi, C., Nimmagadda, L. S., & Reiners, T. (2019). Design of a SWOT analysis model and its evaluation in diverse digital business ecosystem contexts. Procedia Computer Science, 159, 1145–1154.
45. Neufeld D. (2025). Ranked: AI chatbot market share in 2025. Visual Capitalist, https://www.visualcapitalist.com/ai-chatbot-market-share-in-2025/(07.10.2025)
46. Orbaşlı, A. (2019). Arkeolojik Alanlarda Yönetim Planlaması, E. Tümer Uluca (Ed.), Arkeolojik alanlarda koruma ve alan yönetimi (ss. 25–40). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
47. Orta, N. (2024). Somut olmayan kültürel mirasin korunmasında yapay zekâ, veri bilimi ve makine öğrenmesinden yararlanma. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (38), 748- 777. DOI: 10.29000/rumelide.1439731.).
48. Ouyang, F., & Jiao, P. (2021). Artificial intelligence in education: The three paradigms. Computers and Education: Artificial Intelligence, 2, 100020, https://doi.org/10.1016/j.caeai.2021.100020.
49. Dağıstan Özdemir, M. Z. (2005). Türkiye’de kültürel mirasın korunmasına kısa bir bakış, Planlama, 3(1), 20-25.
50. Özgöbek, H. R. (2025). Türkiye' de uzun süreli bakım hizmetleri nasıl sistemleşmeli? 5n1k sorularıyla çözüm arayışı. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 25(69), 962-987. DOI:10.21560/ spcd.vi1572110
51. Perez, S. (2016). Microsoft silences its new A.I. bot Tay, after Twitter users teach it racism, TechCrunch. 24 Mart 2016. https://techcrunch.com/2016/03/24/microsoft-silences-its-new-ai-bot-tay-after-twitter-users-teach-it-racism/(11.11.2025).
52. Phadermrod, B., Crowder, R. M., & Wills, G. B. (2019). Importance-performance analysis based SWOT analysis. International journal of information management, 44, 194-203.
53. Popenici, S. A. D., & Kerr, S. (2017). Exploring the impact of artificial intelligence on teaching and learning in higher education. RPTEL, 12, 22, https://doi.org/10.1186/s41039-017-0062-8
54. Puyt, R. W., Lie, F. B., & Wilderom, C. P. (2023). The origins of SWOT analysis. Long range planning, 56(3), 102304.
55. Şahin, D., Baysal, M., & Yılmaz, O. (2025). Eğitim-Öğretim Sürecinde Yapay Zekâ Kullanımına İlişkin Öğretmen Görüşleri. International Journal of Social and Humanities Sciences (IJSHS), 9(1), 133-144
56. Samala, A. D., Rawas, S., Wang, T., Reed, J. M., Kim, J., Howard, N. J., & Ertz, M. (2025). Unveiling the landscape of generative artificial intelligence in education: a comprehensive taxonomy of applications, challenges, and future prospects. Education and Information Technologies, 30(3), 3239-3278.
57. Sammut-Bonnici, T., & Galea, D. (2015). SWOT analysis. Wiley Encyclopedia of management, 12(1), 1-8.
58. Sarsby, A. (2016). SWOT analysis. Leadership Library
59. Tankut, G. (2005). Doğal ve tarihi çevrenin korunması: sorunlar ve olası çözümler Planlama, 31(1), 9-13.
60. TİKA. (2025). Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı, https://tika.gov.tr/kurumumuz/hakkimizda (31.10.2025).
61. Türkoğlu, İ. (2020). Sürdürülebilir kalkınmada kültür mirasının yeri ve önemi. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 10(20), 117-143. https://doi.org/10.33207/trkede.692194
62. UNESCO. (1976). Tarihi alanların korunması ve çağdaş rolleri hakkındaki tavsiyeler. https://kumid.net/euproject/admin/userfiles/dokumanlar/Recom.the-Safeguarding-and-Contemporary-Role-of-Historic-Areas.pdf (16.10.2025).
63. UNESCO. (2008). Operational guidelines for the implementation of the World Heritage Convention, UNESCO World Heritage Centre. https://whc.unesco.org/en/guidelines/ (13.10.2025)
64. UNESCO. (2015). Policy Document for the Integration of a Sustainable Development Perspective into the Processes of the World Heritage Convention. World Heritage Convention, 3-4 , https://whc.unesco.org/document/139747, (31.12.2025).
65. UNESCO. (2019). World Heritage, Sustainable Development, and Civil Society An Action Plan. https://blogs.kent.ac.uk/secl-news-events/files/2019/02/WH-SD-and-Civil-Society_action-plan-FINAL.pdf, (29.10.2025).
66. Vieriu, A. M., & Petrea, G. (2025). The impact of artificial intelligence (AI) on students’ academic development. Education Sciences, 15(3), 343. https://doi.org/10.3390/educsci15030343
67. Yi, X. & Xing, R. (2025). 54 application of 5w1h analysis method in university data literacy education: meeting the psychological needs of university students. Current Opinion in Psychiatry, 38, 19, DOI: 10.1097/01.yco.0001175904.15854.34
68. Younas, M., Ismayil, I., ElDakhs, D. A. S., & Anwar, B. (2025). Exploring the impact of artificial intelligence in advancing smart learning in education: a meta-analysis with statistical evidence. Open Praxis, 17(3), 594–610. https://doi.org/10.55982/ openpraxis.17.3.842