FROM VICTIMHOOD TO OBJECTION: AN EXAMINATION OF THE APPLICATIONS OF BURSA WOMEN TO THE IMPERIAL COUNCIL (DIVAN-I HUMAYUN) IN THE 18TH CENTURY

Öz

The justice system in the Ottoman Empire was considered one of the fundamental elements ensuring the continuity of the state, and various application mechanisms were established to facilitate the subjects' access to justice. Accordingly, individuals could appeal to local courts in their areas, as well as apply directly to the Imperial Council (Divan-ı Hümâyun), the highest judicial institution of the state. Women also utilized this right, regardless of religion or status, to demand the redress of grievances they suffered. Based on the Anatolian Records of Decrees (Anadolu Ahkâm Defterleri), this study examines the complaints submitted to the Imperial Council between 1742 and 1790 by women living in Bursa. There are a total of 94 registers within the specified reference period, and following the scanning of these registers, 763 decrees were identified in which women were the complainants in the district of Bursa. Without distinguishing between Muslim and non-Muslim, the study addresses the methods of application by women to the Imperial Council, the subjects of their complaints, and the decisions issued by the Imperial Council. To ensure a more systematic evaluation of the data, charts were utilized in the relevant sections. On the other hand, joint applications made by women together with men to the Imperial Council were excluded from the scope, as the core focus of the study is the litigation and right-seeking process of women. Thus, it is aimed to reveal the right-seeking practices of women within the Ottoman legal system more clearly.

Anahtar Kelimeler

• Bursa
• Right of Complaint
• Woman
• Imperial Council
• Anatolian Registers of Adjudication

Mağduriyetten İtiraza: 18. Yüzyılda Bursa Kadınlarının Dîvân-ı Hümâyun’a Başvuruları Üzerine Bir İnceleme

Öz

Osmanlı Devleti’nde adalet sistemi, devletin devamlılığını sağlayan temel unsurlardan biri olarak kabul edilmiş ve tebaanın adalete erişimini kolaylaştırmak amacıyla çeşitli başvuru mekanizmaları oluşturulmuştur. Bu doğrultuda bireyler, bulundukları yerdeki mahkemelere müracaat edebildikleri gibi, devletin en yüksek yargı kurumu olan Divan-ı Hümâyun’a da doğrudan başvurabilmiştir. Kadınlar da din ve statü farkı gözetilmeksizin bu haktan faydalanarak uğradıkları haksızların giderilmesini talep etmişlerdir. Çalışmada, Anadolu Ahkâm Defterleri esas alınarak Bursa’da yaşayan kadınların 1742-1790 yılları arasındaki Divan-ı Hümâyun’a şikâyetleri incelenmiştir. Söz konusu referans aralığında toplam 94 defter bulunmakta olup, defterlerin taranması sonrasında Bursa kazasında kadınların şikâyetçi konumunda olduğu 763 hüküm tespit edilmiştir. Çalışmada, Müslüman ve gayrimüslim ayrımı gözetilmeksizin kadınların Divan-ı Hümâyun’a başvuru şekilleri, şikâyet konuları ve Divan-ı Hümâyun tarafından verilen kararlar ele alınmıştır. Verilerin daha sistematik biçimde değerlendirilebilmesini sağlamak amacıyla ilgili bölümlerde grafiklerden faydalanılmıştır. Bununla birlikte, kadınların erkeklerle müşterek olarak Divan-ı Hümâyun’a yaptıkları başvurular, çalışmanın merkezinde kadınların hak arama süreci yer alması nedeniyle kapsam dışında bırakılmıştır. Böylece kadınların Osmanlı hukuk sistemi içerisindeki hak arama pratiklerinin daha açık biçimde ortaya konulması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Bursa
• Şikâyet Hakkı
• Kadın
• Divan-ı Hümâyun
• Anadolu Ahkâm Defterleri

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Dîvân-ı Hümâyun Sicilleri Anadolu Ahkâm Defterleri A.{DVNS.AHKA.d. nr. 1–95.
2. Abacı, N. (2001). Bursa şehrinde Osmanlı hukuku’nun uygulanması (17. yüzyıl). Kültür Bakanlığı Yayınları.
3. Akgündüz, A. (1988). İslâm ve Osmanlı hukukunda müruruzaman. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 1(1), 43–90.
4. Akman, M. (2004). Osmanlı Devleti’nde ceza yargılaması. Eren Yayıncılık.
5. Alkan Günay, N. (2009). Osmanlı taşrasında bir yetki alanı: Haremeyn-i Şerifeyn teftiş vekâleti görevi ve kapsamı. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 26, 29–39.
6. Aydın, M. A. (2020). Osmanlı aile hukuku. Klasik Yayınları.
7. Aydın, M. A. (2025). Türk hukuk tarihi. Beta Yayınları.
8. Bardakoğlu, A. (1996). Gabn. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 13, ss. 268–273). TDV Yayınları.

9. Bardakoğlu, A. (1998). Hidâne. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 17, ss. 467–471). TDV Yayınları.
10. Bardakoğlu, A. (2013). Vesâyet. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 43, ss. 66–70). TDV Yayınları.
11. Bayındır, A. (1992). Bey‘ bi’l-vefâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 6, ss. 20–22). TDV Yayınları.
12. Cin, H. (1985). Osmanlı toprak düzeni ve bu düzenin bozulması. Boğaziçi Yayınları.
13. Çağatay, N. (1971). Osmanlı İmparatorluğu’nda riba-faiz konusu para vakıfları ve bankacılık. Vakıflar Dergisi, 9, 39–66.
14. Çelik, B. (2025). Sivas eyaletindeki şehirli ve köylü kadınların sosyo-ekonomik yaşamları ve şikâyetleri (1752–1755). Vakanüvis – Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 10(Vakanüvis 10. Yıl Özel Sayısı), 260–300. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.1632353
15. Çetin, O. (1999). Sicillere göre Bursa’da ihtida hareketleri ve sosyal sonuçları (1742–1909). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
16. Demir, K. (2023). Osmanlı kadınının ceza hukukundaki yeri ve şikâyet hakkını kullanımı (1785–1810). Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 508–535. https://doi.org/10.30561/sinopusd.1255488
17. Devellioğlu, F. (2012). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lügat. Aydın Kitabevi Yayınları.
18. Ekinci, E. B. (2006). Osmanlı hukukunda izinnâme ile nikâh. Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, 2, 41–60.
19. Ekinci, E. B. (2023). İslâm hukuku umumi ve hususi hükümler. Arı Sanat Yayınevi.
20. Ercan, Y. (2001). Osmanlı yönetiminde gayrimüslimler kuruluştan günümüze kadar sosyal, ekonomik ve hukuki durumları. Turhan Kitabevi.
21. Gerber, H. (1998). Bir Osmanlı şehri olan Bursa’da kadının sosyo-ekonomik statüsü (1600–1700) (H. Erten, Çev.). Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(8), 327–343.
22. Gürhan, V. (2017). Kadınların Dîvân-ı Hümâyun’a şikâyet haklarını kullanmaları üzerine bazı değerlendirmeler (Diyarbekir eyaleti 1 numaralı Ahkâm Defterine göre). Tarih Okulu Dergisi, 32, 323–347.
23. Imber, C. (2022). Şeriat ile kanun arasında Ebussuud Efendi: Osmanlı’da İslâmî hukuk (M. Bedir, Çev.). Ketebe Yayınevi.
24. İnalcık, H. (1988). Şikâyet hakkı: Arz-ı hâl ve arz-ı mahzar’lar. Osmanlı Araştırmaları, 7–8, 33–54.
25. İnalcık, H. (2022). Devlet-i Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu üzerine araştırmalar II: tagayyür ve fesad (1603–1656): bozuluş ve kargaşa dönemi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
26. Karaaslan, M. A. (2025). Hanefi mezhebinde şüf‘a hakkı ve fıkıh öğretimi. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 9(1), 1–37. https://doi.org/10.32711/tiad.1570953
27. Karaman, H. (2023). Ana hatlarıyla İslâm hukuku (1.2.3. ciltler bir arada). Ensar Neşriyat.
28. Keleş, A. (2020). 1765–1768 yılları arası kadınların şikâyet hakkını kullanımı üzerine bir değerlendirme (3 numaralı Bosna Ahkâm Defterine göre). Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi, 3(6), 423–443.
29. Kenanoğlu, M. M. (2017). Osmanlı millet sistemi mit ve gerçek. Klasik Yayınları.
30. Kırpık, C. (1999). 1830 numaralı şer‘iyye siciline göre (1643–1664) Trabzon toplumunda kadın. Trabzon Tarihi İlmi Toplantısı (6–8 Kasım 1998) içinde (ss. 267–286). Trabzon Belediyesi Yayınları.
31. Kütükoğlu, M. S. (2018). Osmanlı belgelerinin dili (Diplomatik). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
32. Maydaer, S. (2010). XVI. yüzyılda Bursa kadınları. Emin Yayınları.
33. Mumcu, A. (2020). Divan-ı hümayun. Phoenix Yayınevi.
34. Ortaylı, İ. (2021). Hukuk ve idare adamı olarak Osmanlı Devleti’nde kadı. Kronik Yayınları.
35. Öksüz, M. (2022). XVI. asır Kudüs sancağında Hakkârililere ait vakıflar. Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, 4(4), 27–52.
36. Özkaya, Y. (2014). Osmanlı imparatorluğu’nda âyânlık. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
37. Pamuk, Ş. (2023). Osmanlı-Türkiye iktisadi tarihi. İletişim Yayınları.
38. Sakaoğlu, N. (1993). Arzuhalciler. Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi (C. 1, ss. 335–337). Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını.
39. Sami, Ş. (2015). Kâmûs-ı Türkî. Çağrı Yayınları.
40. Sarıyıldız, G. (2010). Sokak yazıcıları Osmanlılarda arzuhaller ve arzuhalciler. Derlem Yayınları.
41. Tuğ, B. (2023). Namus siyaseti 18. yüzyıl Osmanlı Anadolu’sunda ırz, şiddet, hukuk. İletişim Yayınları.
42. Yaman, A. (2024). İslâm aile hukuku. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları. Yediyıldız, B. (1986). Vakıf. İslâm Ansiklopedisi (C. 13, ss. 153–172). Millî Eğitim Basımevi.