Geçmişin İnşası ve İdeoloji: Avrupa'nın Etnosentrik Arkeolojisi ve Atatürk Dönemi Türk Arkeoloji Politikaları

Öz

Bu makale, 19. yüzyıl ve 20. yüzyılın ilk yarısında arkeoloji disiplininin Avrupa'da ulus-devlet inşası, emperyalist yayılmacılık ve ırksal hiyerarşilerin meşrulaştırılmasında nasıl ideolojik bir siyasi araca dönüştüğünü incelemektedir. Gustaf Kossinna'nın yerleşim arkeolojisi ve emperyalist Kutsal Kitap arkeolojisi gibi akımlar üzerinden şekillenen Avrupa merkezli tarih yazımı, Türkleri medeniyet kurma kabiliyetinden yoksun "sarı ırk" olarak ötekileştirmiş ve Anadolu üzerindeki Batılı işgal iddialarını haklı çıkarmaya çalışmıştır. Çalışma, bu dışlayıcı ve etnosentrik söylemlere karşı genç Türkiye Cumhuriyeti'nin, Atatürk'ün önderliğinde "Türk Tarih Tezi"ni geliştirerek arkeoloji ile antropolojiyi nasıl bir "entelektüel meşru müdafaa" kalkanı olarak kullandığını analiz etmektedir. Gerçekleştirilen devasa antropometrik anketler ve Alacahöyük gibi ilk milli arkeolojik kazılarla, Türklerin brakisefal (geniş kafataslı) Alp ırkına mensup olduğu ve Anadolu uygarlıklarının otokton kurucuları olduğu tezi bilimsel verilerle dünya akademisine sunulmuştur. Sonuç olarak makale, Avrupa'nın dışlayıcı arkeoloji geleneğine karşılık; Türkiye Cumhuriyeti'nin dönemin bilimsel yöntemlerini (antropolojik sınıflandırmalar vb.) bir entelektüel meşru müdafaa aracı olarak kullanmasını ele almaktadır. Batı'nın aksine Anadolu'nun çok katmanlı geçmişini kapsayıcı bir şekilde sahiplenen Atatürk dönemi arkeoloji politikalarının salt ideolojik bir kurgu olarak değil; egemenlik mücadelesi veren genç bir devletin hayatta kalma kaygısı ve dönemin tarihsel kısıtlılıkları bağlamında değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arkeoloji
• Milliyetçilik
• Avrupa Arkeolojisi
• Atatürk
• Türk Arkeolojisi

The Construction of the Past and Ideology: Europe's Ethnocentric Archaeology and Turkish Archaeological Policies in the Atatürk Era

Öz

This article examines how archaeology became an ideological tool for nation-state building, imperialist expansion, and legitimizing racial hierarchies in 19th and 20th-century Europe. Eurocentric historiography, influenced by Gustaf Kossinna’s settlement archaeology and imperialist Biblical archaeology, marginalized Turks as a "yellow race" incapable of civilization, justifying Western occupation claims in Anatolia. In response to these exclusionary discourses, the young Republic of Turkey, led by Atatürk, developed the "Turkish History Thesis," using archaeology and anthropology for "intellectual self-defense." Through extensive anthropometric surveys and national excavations like Alacahöyük, scientific data was presented to global academia, demonstrating that Turks were the brachycephalic Alpine race and the autochthonous founders of Anatolian civilizations. Consequently, this study discusses how Turkey employed contemporary scientific methods as a defensive shield against Europe’s exclusionary tradition. Unlike the West, the Atatürk era inclusively embraced Anatolia's multi-layered past. The article emphasizes that these archaeological policies must be evaluated not merely as ideological constructs, but within the context of the historical constraints and survival anxieties of a newly sovereign state.

Anahtar Kelimeler

• Archaeology
• Nationalism
• European Archaeology
• Atatürk
• Turkish Archaeology

Kaynakça

1. Anthony, D. W. (1996). Nazi and eco-feminist prehistories: ideology and empiricism in Indo-European archaeology. İçinde P. L. Kohl & C. Fawcett (Eds.), Nationalism, politics and the practice of archaeology (ss. 82–96). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511558214.006
2. Ardıç, N. (1937). Antakya-İskenderun etrafındaki Türk davasının tarihî esasları: Şimalî Suriyenin en eski tarihi, etnolojyası ve kültürü hakkında. Tecelli Basımevi.
3. Arık, R. O. (1937). Alaca Höyük hafriyatının ilk neticeleri. Belleten, 1(1), 210–221. https://izlik.org/JA26PN26ZB
4. Arnold, B. (2008). The Past as Propaganda: Totalitarian Archaeology in Nazi Germany. İçinde T. Murray & C. Evans (Ed.), Histories of Archaeology: A Reader in the History of Archaeology (ss. 120–144). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780199550074.003.0010
5. Arnold, B., & Hassmann, H. (1996). Archaeology in Nazi Germany: the legacy of the Faustian bargain. İçinde P. L. Kohl & C. Fawcett (Ed.), Nationalism, Politics and the Practice of Archaeology (ss. 70–81). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511558214.005
6. Avcıoğlu, D. (1978). Türklerin Tarihi: Birinci Kitap. Tekin Yayınevi.
7. Babaoğlu, R. (2024). Amerikalı bir arkeoloğun merceğinden Atatürk Dönemi Türkiye’sinde Türk Tarih Tezi, arkeoloji ve ulus inşasına bakışlar. İçinde XIX. Türk Tarih Kongresi: Kongreye sunulan bildiriler (Cilt VI, ss. 309–340). Türk Tarih Kurumu.
8. Ballantyne, T. (2002). Orientalism and Race: Aryanism in the British Empire. Palgrave Macmillan.

9. Başgelen, N. (2011). Atatürk’ün Yurt Dışına Öğrenci Gönderme Projesi ve Eskiçağ Bilimleri Alanında İlk Yetişenler. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
10. Cengiz, R. (2001a). Atatürk’ün okuduğu kitaplar: Cilt 10. Anıtkabir Derneği Yayınları.
11. Cengiz, R. (2001b). Atatürk’ün okuduğu kitaplar: Cilt 11. Anıtkabir Derneği Yayınları.
12. Cengiz, R. (2001c). Atatürk’ün okuduğu kitaplar: Cilt 12. Anıtkabir Derneği Yayınları.
13. Childe, V. G. (1925). The dawn of european civilization. Routledge & K. Paul.
14. Childe, V. G. (1929). The Danube in Prehistory. Clarendon Press.
15. Çığ, M. İ. (1996). Mustafa Kemal Atatürk ve Türkiye’de arkeoloji. Erdem Atatürk Kültür Merkezi Dergisi, 9(26), 621–627. https://izlik.org/JA58SK38MZ
16. Çınaroğlu, A., & Çelik, D. (2010). Atatürk & Alaca Höyük. Ekici Form Ofset.
17. Combs, W. L. (1986). The voice of the SS a history of the SS journal “Das Schwarze Korps”. Peter Lang.
18. Danckers, J. (2017). Marx, Sherlock Holmes, and Late Italian Prehistory. İçinde L. R. Lozny (Ed.), Archaeology of the Communist Era: A Political History of Archaeology of the 20th Century (ss. 295–322). Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-319- 45108-4_12
19. Demircioğlu, H. (1948). Antropoloji ve Tarih. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 6(1-2), 49–67. https://doi.org/10.1501/Dtcfder_0000000304
20. Demirel, Ö. F. (2024). Alman Arkeologlar ve Atatürk. İçinde E. Ünlen (Ed.), 10. Uluslararası Atatürk Kongresi Bildiriler Cilt III (ss. 2049–2067). Atatürk Araştırma Merkezi.
21. Diaz-Andreu, M. (2007). A world history of nNineteenth-century archaeology: Nationalism, colonialism, and the past. Oxford University Press.
22. Ekmen, G. (2023). Türkiye’de arkeolojinin 100 yılı. İçinde Y. Namal (Ed.), Millî Mücadele’den 21. yüzyıla Türkiye Cumhuriyeti (ss. 197–230). Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi Yayınları.
23. Fowler, D. D. (2008). Uses of the past: Archaeology in the service of the state. İçinde T. Murray & C. Evans (Eds.), Histories of archaeology: A Reader in the history of archaeology (ss. 93–119). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780199550074.003.0009
24. Grant, M. (1916). The passing of the great race: Or, the racial basis of European History. Charles Scribner. https://books.google.com.tr/books?id=xNgKAAAAIAAJ
25. Günaltay, Ş. (1938). Türk Tarih Tezi hakkındaki intikatların Mahiyeti ve Tezin Kat’i Zaferi. Belleten, 2(7–8), 337–366. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1428457
26. İnan, A. (1939). Atatürk ve Tarih Tezi. Belleten, 3(10), 243–246. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1418546
27. İnan, A. (1941). L’Anatolie le pays de la race Turque : recherches sur les caractères anthropologiques des populations de la Turquie : enquête sur 64.000 individus. Georg & Cie.
28. İnan, A. (2009). Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler. Türkiye İşbankası Kültür Yayınları
29. Işın, G. (2024). Aratürk ve arkeoloji. Aktüel Arkeoloji, 100, 8–25.
30. Kaiser, T. (1996). Archaeology and ideology in southeast Europe. İçinde P. L. Kohl & C. Fawcett (Ed.), Nationalism, Politics and the Practice of Archaeology (ss. 99–119). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511558214.007
31. Kansu, Ş. A. (1932). Türklerin antropolojisi. İçinde Birinci Türk Tarih Kongresi: Konferanslar müzakere zabıtları (ss. 271–278). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
32. Klejn, L. (2008). Gustaf Kossinna (1858–1931). İçinde T. Murray & C. Evans (Ed.), Histories of Archaeology: A Reader in the history of Archaeology (ss. 312–327). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780199550074.003.0017
33. Klejn, L. (2017). Archaeology in Soviet Russia. İçinde L. R. Lozny (Ed.), Archaeology of the Communist Era: A Political history of archaeology of the 20th Century (ss. 59–99). Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-319-45108-4_3
34. Kohl, P. L., & Fawcett, C. (1996). Archaeology in the service of the state: theoretical considerations. İçinde P. L. Kohl & C. Fawcett (Ed.), Nationalism, Politics and the practice of archaeology (ss. 3–18). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511558214.001
35. Kossinna, G. (1911). Die Herkunft der Germanen: zur Methode der Siedlungsarchäologie. Kabitzsch.
36. Koşay, H. Z. (1943). Türk Tarih Kurumu tarafından Alacahöyük’te yaptırılan hafriyatta elde edilen neticler. İçinde II. Türk Tarih Kongresi (ss. 21–32). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
37. Krosigk, H. S. von. (2004). Heinz Grünert, Gustaf Kossinna (1858–1931). Vom Germanisten zum prähistoriker. Germania, 82(2), 565–569. https://doi.org/10.11588/ger.2004.60770
38. Kühl, S. (1994). The Nazi Connection: Eugenics, American racism, and German national socialism. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780195082609.001.0001
39. Lifton, R. J. (2000). The Nazi Doctors : Medical killing and the psychology of genocide : With a new preface by the Author. Basic Books.
40. Lozny, L. R. (2017). Sickle, hammer, and trowel: Theory and practice of archaeology under Communism. İçinde L. R. Lozny (Ed.), Archaeology of the Communist Era: A political history of archaeology of the 20th Century (ss. 9–58). Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-319-45108-4_2
41. Mallory, J. P. (1989). In Search of the Indo-Europeans: Language, archaeology and myth. Thames and Hudson.
42. Marchand, S. L. (2008). Kultur and the World War. İçinde T. Murray & C. Evans (Ed.), Histories of Archaeology: A Reader in the history of archaeology (ss. 238–278). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780199550074.003.0015
43. Müller, F. M. (1861). Lectures on the science of language. Longman, Green, Longman, and Roberts.
44. Oral, A. (2011). Atatürk’ün sansürlenen mektubu: 80 yıl sonra ilk kez kendi el yazısıyla, sansürsüz. Demkar Yayınevi
45. Özdoğan, M. (2003). Türkiye’de arkeoloji. İçinde Bilim konuşmaları (ss. 169–197). TÜBİTAK Yayınları.
46. Özdoğan, M. (2006). Türkiye arkeolojisine tarihsel süreç içinde bir bakış. İçinde Ü. Yalçın, C. Pulak, & R. Slott (Ed.), Uluburun Gemisi 3000 yıl önce dünya ticareti (ss. 29–43). Deutshes Bergbau-Museum.
47. Özdoğan, M. (2011). Arkeolojik kazılar Bilimsel çalışma mı? Toprak hafriyatı mı? Arkeoloj ve Sanat Yayınları.
48. Özgünel, C. (1986). Cumhuriyet Dönemi Türk Arkeolojisi. Belleten, 50(198), 895–914. https://izlik.org/JA69WU67NU
49. Özkul, Y. E. (2019). Akademik literatürde Türk Tarih Tezi sorunsalı. İzmir Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 38–50. https://izlik.org/JA47BM95BT
50. Özlü, H. (2011). Afet İnan’ın Cenevre günleri ve tarih çalışmaları. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 10(22), 165–187. https://izlik.org/JA84WL78ES
51. Petrie, W. M. F. (1891). Tell el Hesy (Lachish). Palestine Exploration Fund.
52. Pittard, E. (1924). Les races et l’histoire: introduction ethnologique à l’histoire. La Renaissance du Livre.
53. Pittard, E. (1937). Neolitik devirde Küçük Asya ile Avrupa arasında antropolojik münasebetler. İçinde II. Türk Tarih Kongresi (ss. 5–84). Devlet Basımevi.
54. Polat, E. (2024). Cumhuriyet Dönemi arkeoloji politikaları ve bir Cumhuriyet aydını Ekrem Akurgal. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 40(109), 113–134. https://doi.org/10.33419/aamd.1480114
55. Satia, P. (2008). Spies in Arabia: The Great War and the cultural foundations of britain’s covert empire in the Middle East. Oxford University Press.
56. Shnirelman, V. A. (1996). From internationalism to nationalism: forgotten pages of Soviet archaeology in the 1930s and 1940s. İçinde P. L. Kohl & C. Fawcett (Ed.), Nationalism, Politics and the Practice of Archaeology (ss. 120–138). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511558214.008
57. Silberman, N. A. (1996). Promised lands and chosen peoples: the politics and poetics of archaeological narrative. İçinde P. L. Kohl & C. Fawcett (Ed.), Nationalism, politics and the practice of archaeology (ss. 249–262). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511558214.015
58. Silberman, N. A. (1999). Petrie’s head: Eugenics and Near Eastern Archaeology. İçinde A. B. Kehoe & M. B. Emmerichs (Ed.), assembling the past: Studies in the professionalization of archaeology (ss. 69–79). University of New Mexico Press.
59. Todorova, H. (1978). The Eneolithic period in Bulgaria in the fifth Millennium B.C. British Archaeological Reports.
60. Tuna, N. (2019). Fotoğraflarla Atatürk. Genelkurmay Basımevi.
61. Ünal, A. (2002). Eski Çağda Kafkasya ve Anadolu. İçinde Kuban-Maykop kültürleri ile eski Anadolu kültürlerinin ilişkileri (ss. 3–33). Kafkasya Derneği Yayınları.
62. Uzmay, A. (1940). Türkiye Halkının antropolojik karakterleri üzerinde büyük anket ve umumi neticeleri. Belleten, 4(13), 39–51. https://doi.org/10.37879/ttkbelleten.1416965
63. Woolf, S. (1996). Nationalism in Europe: From 1815 to the present. Routledge. Yaşar, H., & Sinin, S. (2024). Erken Cumhuriyet Türkiyesi’nde antropoloji ve öjeni. Atatürk Yolu Dergisi, (75), 89–104. https://doi.org/10.46955/ankuayd.1551337