Bakü-1501 Romanında Alevi Dervişlerin Temsili: Beden, Ritüel ve Politik Konum

Öz

Romancı, tarihî olayları yorumlayarak roman kurgusu içinde yeniden sunma gücüne sahiptir. Bu, kurgunun romana verdiği bir imkân olarak türün her zaman güncele hitap etmesini sağlamıştır. Osmanlı ve Safevî arasındaki siyasi rekabet ve mezhepsel çatışma günümüze dek etkisini sürdürmüştür. Özellikle tarihi romanlarda işlenen bu ilişkide iki devlet arasındaki olay ve sorunlar yeniden kurgulanmış, tarihî gerçeklik temel alınarak çeşitli perspektiflerle sunulmaya çalışılmıştır. Aynı milletin iki devlet üzerinden yaşadığı bu sorunlar hem Türk hem de Azerbaycan romanında yankı bulmuş, farklı yazarlar ve romanlar aracılığıyla ele alınmıştır. Bu çalışmada Azerbaycan edebiyatının önemli yazarlarından biri olan Azize Caferzade’nin Bakü-1501 romanındaki Alevi dervişler incelenmektedir. Romanda Şah İsmail’in iktidar mücadelesi ekseninde Safevî, Şirvanşah ve Osmanlı topraklarındaki sosyal ve siyasi ilişkilere odaklanılırken Şah İsmail’in halifeleri olan Alevi dervişler de konu edilmiştir. Bu dervişler tüm yönleriyle tanıtılmaya çalışılmıştır. Onların Şah İsmail’in Anadolu’daki casusları olduklarına dikkat çekilmiş ve Anadolu’dan Tebriz’e yapılan yolculuklarına yer verilmiştir. Böylelikle tarihî bir gerçeklik roman kurgusu aracılığıyla tekrar okurun dikkatine sunulmuştur. Çalışmanın nesnesi olan roman nitel araştırma yöntemlerinden doküman inceleme ve tarama yöntemiyle incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Roman
• Şah İsmail
• Alevilik
• derviş
• tarihi roman

REPRESENTATION OF ALEVI DERVISHES IN THE NOVEL BAKU-1501: BODY, RITUAL, AND POLITICAL POSITION

Öz

The novelist has the power to reinterpret historical events and re-present them within the fiction of the novel. As an opportunity that fiction affords the novel, this has ensured that the genre always speaks to the present. The political rivalry and sectarian conflict between the Ottomans and the Safavids has continued to exert its influence to the present day. In this relationship, which is treated especially in historical novels, the events and problems between the two states have been reconstructed in fiction and, taking historical reality as a basis, presented from various perspectives. These problems, experienced by the same nation through two states, have found resonance in both the Turkish and the Azerbaijani novel and have been addressed through different authors and novels. This study examines the Alevi dervishes in Baku-1501, a novel by Aziza Jafarzade, one of the important writers of Azerbaijani literature. While the novel focuses on the social and political relations in Safavid, Shirvanshah, and Ottoman lands around Shah Ismail's struggle for power, it also takes up the Alevi dervishes who were Shah Ismail's khalifas. An attempt has been made to introduce these dervishes in all their aspects. Attention is drawn to the fact that they were Shah Ismail's spies in Anatolia, and their journeys from Anatolia to Tabriz are included. Thus, a historical reality has once again been brought to the reader's attention through the fiction of the novel. The novel, which is the object of the study, has been examined using document analysis and survey (screening) methods, among the qualitative research methods.

Anahtar Kelimeler

• Novel
• Shah Ismail I
• Alevism
• dervish
• historical novel

Kaynakça

1. Adıgüzel, S. (2006). Bakı-1501 romanının tarihsel boyutu üzerine bir inceleme. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 15, 1-17.
2. Akın, B. (2021). Melamet hırkası giyenler: 17. yüzyıl öncesinde heterodoks Türk derviş topluluklarının adlandırılması ve Alevilik ile ilişkileri. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, 24, 141-170, DOI: 10.24082/2021.abked.340.
3. Althusser, L. (2015). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları (A. Tümertekin, Çev.). İthaki Yayınları.
4. Arslan, H. Ç. (2018, 31 Aralık). Azize Cafer-zâde. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/azize-caferzade.
5. Aslanoğlu, İ. (2000). Pir Sultan Abdallar. (3. Basım). Can Yayınları.
6. Barkan, Ö. L. (2021). İstilâ devirlerinin kolonizatör Türk dervişleri (nüfuz ve iskân meselelerine dair toplu çalışmalar). Haz. Y. K. Taştan. Ötüken.
7. Bayram, P. (2013). Azize Caferzade hayatı edebi şahsiyeti hikayelerinin incelenmesi. Akçağ.
8. Cəfərzadə, Ə. (2023). Bakı-1501. Xan Nəşriyyatı.

9. Celâlzâde Mustafa (1997). Selim-nâme. Haz. A. Uğur ve Mustafa Çuhadar. Milli Eğitim Basımevi.
10. Çetinkaya, N. (2014). Kızılbaş Türkler tarihi, oluşumu ve gelişimi, (14. Baskı). Kripto.
11. Efendiyev, O. (2018). Azerbaycan Safevî devleti, (A. Asker, Çev.). TEAS Press.
12. Emecen, F. (2019). Yavuz Sultan Selim, (4. Baskı). Kapı Yayınları.
13. Eyuboğlu, S. (1977). Pir Sultan Abdal. İstanbul: Cem Yayınevi.
14. Gölpınarlı, A. (1953). Pir Sultan Abdal hayatı, sanatı, eserleri. Varlık Yayınevi.
15. Gulusoy, K. (2024). Azerbaycan edebiyatında tarihi roman. Kültür Ajans Yayınları.
16. Gut, E. (2026, 21–22 Şubat). Pir Sultan Abdal’ın şiirlerinde başkaldırı. Yayımlanmış bildiri. 8th International Black Sea Modern Scientific Research Congress (S. Földvari, Ed.), Giresun, Türkiye, s. 265-278.
17. Gülten, S. (2016). Osmanlı Devleti’nde Alevî sözcüğünün kullanımına dair bazı değerlendirmeler. Alevilik Araştırmaları Dergisi, 6 (11), 27–41.
18. Gündüz, T. (2009). Bozkırın efendileri -Türkmenler üzerine makaleler. Yeditepe Yayınevi.
19. Gündüz, T. (2010). Son kızılbaş Şah İsmail, (3. Baskı). Yeditepe Yayınları.
20. Hinz, W. (1992). Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd xv. yüzyılda İran’ın millî bir devlet haline yükselişi, (T. Bıyıklıoğlu, Çev.). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
21. Karamustafa, A. T. (2019). Tanrının kuraltanımaz kulları, (R. Sezer, Çev). YKY.
22. Kayaoğlu, İ. (1989). Mevlana’nın çağdaşı derviş tarikatları, babalar, kalenderiler ve diğerleri. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 31, 147–155.
23. Macit, M. (2017). Hâtayî dîvânı. Türk Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
24. Melikoff, I. (1993). Uyur idik uyardılar (T. Alptekin, Çev.). Cem Yayınevi.
25. Memet Fuat (1977). Pir Sultan Abdal (yaşamı, sanatçı kişiliği, yapıtları). De Yayınevi.
26. Meydan, Y. (2025). Azerbaycan ve Türkiye tarihi romanlarında Şah İsmail karakteri. TURAN-SAM Uluslararası Bilimsel Hakemli Dergisi, Mart, 17 (65), 389-400.
27. Morkoç, A. (2017, 11-14 Mayıs). Ezize Ceferzade ve şirvan üçlemesi”. Yayımlanmış bildiri, AL-FARABİ 1 International Congress on Social Sciences (Zhakipbek Altaev, Zharkynbike Suleimenova, Omer Okan Fettahlıoglı, Ed.). 181-187, İksad Publications.
28. Morkoç, A. (2024). 1980’li yıllarda Azerbaycan edebiyatında roman. DBY Yayınları.
29. Musalı, V. (2026). Azerbaycan romanında Şah İsmail: tarihî gerçeklik ile edebî kurmaca arasında. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12 (2) 385-411, https://doi.org/10.34086/rteusbe.1794262.
30. Ocak, A. Y. (2009). Babaîler isyanından Kızılbaşlığa: Anadolu’da İslam heterodoksisinin doğuşuna kısa bir bakış, (A. Y. Ocak, Ed.), Geçmişten Günümüze Alevî- Bektaşî Kültürü içinde (s. 38-57), Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
31. Ocak, A. Y. (2011). Babaîler isyanı Aleviliğin tarihsel altyapısı, (5. Basım). İstanbul: Dergâh Yayınları.
32. Savory, R. (2021). Safevîler Devrinde İran, çev. Ö. Kolçak. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
33. Sever, M. (2021). Türk Tasavvuf edebiyatı. Ö. Emiroğlu, Ed. Türk Edebiyatı Tarihi içinde (s. 223-288). İdeal Kültür Yayıncılık.
34. Shukurov, R. (2010). Şeyh Cüneyd Safevî’nin Trabzon seferi. (M. Keçiş, Çev.). Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 9, 145-156.
35. Sümer, F. (2018). Safevî Devleti’nin kuruluşu ve gelişmesinde anadolu Türklerinin rolü, (3. Baskı). Türk Tarih Kurumu.
36. Türk Dil Kurumu (t.y.). Halife. Güncel Türkçe Sözlük, Erişim tarihi: 06.05.2026, https://sozluk.gov.tr/.
37. Tellioğlu, İ. (2007). Osmanlı hakimiyetine kadar Doğu Karadeniz’de Türkler, (2. Baskı). Serander Yayınları.
38. Togan, Z. V. (1981). Umumi Türk tarihine giriş, (3. Baskı). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
39. Türkmen, F. (2004). Şah İsmail Hatayî’nin Anadolu Alevî-Bektaşîliği ve Alevî-Bektaşî edebiyatı üzerindeki etkileri. G. Öz, Haz. Birinci Uluslararası Şah İsmail Hatai Sempozyum Bildirileri, 9-10-11 Ekim 2003, s. 317-328. Hüseyin Gazi Derneği Yol Bilim Kültür Araştırma Yayınları.
40. Uzunçarşılı, İ. H. (2006). Osmanlı tarihi, II. Cilt. Türk Tarih Kurumu.
41. Yazıcı, T. (1993). Cüneyd-i Safevî. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 8, ss. 123–124). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/cuneyd-i-safevi.
42. Yıldız, H. (2023). Anadolu Aleviliğinin tarihsel gelişimine bakış. M. E. Harmancı (Ed.), Melamet kitabı içinde (ss. 153–177). Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü.