Measuring Teaching Merit in Ottoman Education: Geography Examinations of Rüşdiye Muallim-i Sânî Candidates (1887–1908)

Öz

Rüşdiye schools emerged as a significant tier of instruction within the Ottoman educational system, which was restructured during the Tanzimat era. As the number of these schools increased, the training and employment of adequately qualified teachers became one of the principal concerns of the educational administration. Since the graduates of the Dârülmuallimîn, established in 1848, proved insufficient to meet the demands of the expanding school network, individuals deemed to possess the requisite competence continued to be admitted to the teaching profession by means of examination. Muallim-i sânîs, who ranked second to the muallim-i evvel, deputized for the latter when required and, in certain schools, assumed actual administrative responsibility, were likewise obliged to demonstrate proficiency in the core subjects of the rüşdiye curriculum. Among the subjects examined was geography. The present study examines 24 examination records pertaining to muallim-i sânî candidates, identified within the Ministry of Education classifications of the Ottoman Archives of the Presidency of the Republic of Türkiye. The questions have been classified under the headings of the definition of geography, mathematical geography and cartographic knowledge, physical geography, world political geography, Ottoman and local geography, and demographic and economic geography. The findings reveal that, although the examinations rested upon a common body of knowledge, they varied across local commissions with respect to the number of questions, level of difficulty and grading practices, and that geography served in the assessment of teaching merit as knowledge not only of the subject itself but also of the state and the country.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman educational history
• rüşdiye schools
• muallim-i sânî
• geography education
• examination

Osmanlı Maarifinde Muallimlik Liyakatinin Ölçülmesi: Rüşdiye Muallim-i Sânî Namzetlerinin Coğrafya İmtihanları (1887-1908)

Öz

Tanzimat döneminde yeniden teşkilatlandırılan Osmanlı maarif sistemi içinde rüşdiye mektepleri önemli bir eğitim kademesi olarak ortaya çıkmıştır. Bu mekteplerin sayısının artmasıyla birlikte yeterli bilgiye sahip muallimlerin yetiştirilmesi ve istihdamı maarif idaresinin başlıca meselelerinden biri hâline gelmiştir. 1848’de açılan Dârülmuallimîn’in mezunları genişleyen mektep ağının ihtiyacını karşılayamadığından, gerekli ehliyete sahip olduğu düşünülen kişiler imtihan yoluyla muallimliğe kabul edilmiştir. Muallim-i evvelden sonra gelen ve gerektiğinde ona vekâlet eden, hatta bazı mekteplerin fiilî idaresini üstlenen muallim-i sânîlerin de rüşdiye programındaki temel derslerden imtihana tabi tutulması gerekmiştir. Bu imtihanlarda sorulan derslerden biri de coğrafyadır. Bu çalışmada Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi’nin Maarif Nezareti tasniflerinde tespit edilen ve muallim-i sânî namzetlerine ait 24 imtihan kaydı üzerinde inceleme yapılmıştır. Sorular; coğrafyanın tanımı, matematiksel coğrafya ve harita bilgisi, fiziki coğrafya, dünya siyasî coğrafyası, Osmanlı ve mahallî coğrafya ile nüfus ve iktisadî coğrafya başlıkları altında sınıflandırılmıştır. İmtihanların ortak bir bilgi birikimine dayanmakla birlikte soru sayısı, güçlük seviyesi ve puanlama bakımından mahallî komisyonlara göre farklılaştığı; coğrafyanın muallimlik liyakatinin belirlenmesinde hem ders hem de devlet ve memleket bilgisi olarak işlev gördüğü ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı eğitim tarihi
• rüşdiye mektepleri
• muallim-i sânî
• coğrafya eğitimi
• imtihan.

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. BOA, Maârif Nezâreti, Tedrîsât-ı İbtidâiye Kalemi (MF.İBT): 21/14, 21/76, 21/85, 21/87, 21/104, 21/113, 22/7, 22/49, 22/103, 24/82, 26/51, 26/61, 29/63, 48/25, 49/14, 167/25, 173/35, 200/29.
3. BOA, Maârif Nezâreti, Mektubî Kalemi (MF.MKT): 107/97, 201/58, 874/30, 881/16, 881/47, 1056/47.
4. Resmi Yayınlar ve Gazeteler
5. Düstûr. (1289). Umûm Mekâtib-i Rüşdiyenin Nizamnâme-i Dâhilîsidir. Düstûr (Birinci Tertip, C. 2, ss. 249–251). Matbaa-i Âmire.
6. Takvîm-i Vekāyi‘. (1871, 16 Nisan). Def‘a 1346 (25 Muharrem 1288).
7. Araştırma-İnceleme Eserler
8. Demirel, M. (2002). Türk eğitiminin modernleşmesinde rüşdiye mektepleri. İçinde H. C. Güzel, K. Çiçek, & S. Koca (Ed.), Türkler (C. 15, ss. 44–63). Yeni Türkiye Yayınları.

9. Kaya Doğanay, F., & Ersoy, S. (2025). II. Abdülhamid Dönemi’nde Darülmuallimin haricinde muallim istihdamı ve muallimliğe giriş imtihanında adaylara yöneltilen Tarih-i Osmanî ile Kısas-ı Enbiya soruları. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 27, 185–217. https://doi.org/10.21021/osmed.1660858
10. Menekşe, M. (2022). 1889-1890 yıllarında Osmanlı Devleti’nde mevcut olan rüşdiye mekteplerine dair tespit edilen bir istatistiğin incelenmesi. Tarih ve Gelecek Dergisi, 8(3), 673–713. https://doi.org/10.21551/jhf.1167749
11. Öner, D. (2015). Öğretmenin bilgisi özel bir bilgi midir? Öğretmek için gereken bilgiye kuramsal bir bakış. Bogazici University Journal of Education, 27(2), 23–32.
12. Öztürk, C. (2008). Rüşdiye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 35, ss. 300–303). TDV Yayınları.
13. Sarıay, E. (2022). Son dönem Osmanlı taşra okullarında eğitim ve öğretimin önemli bir figürü: Muallim-i sânîler. İçinde O. Z. Çifçi, M. S. Küçüktoka ve M. Çetinkaya (Ed.), İnsanı nasıl bir gelecek bekliyor? (ss. 230–263). TİMAV Yayınları.
14. Türk, İ. C. (2009). II. Meşrutiyet Dönemi Eğitimcisi Satı Bey ve Coğrafya Öğretimi. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. 16/40, 423-438.
15. Türk, İ. C. (2010). Osmanlı Devleti İlköğretim Okulları Coğrafya Müfredat Programları–Coğrafya Öğretim Usulleri. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 9/1, 201-212.
16. Türk, İ. C., & Aytürk, E. (2020). II. Meşrutiyet döneminde coğrafya eğitimi ve İsmail Hakkı Baltacıoğlu’nun coğrafyaya katkıları. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 7(4), 2155–2176. https://doi.org/10.46868/atdd.57
17. Uyanık, E. (2009). Tanzimat döneminde modern eğitimin yaygınlaştırılması yolunda pratik bir çözüm: Yarı(m) rüştiyeler. Tarih Dergisi, (49), 91–111.
18. Yıldız, H. (2014). Osmanlı Devleti’nde mülki (sivil) erkek rüşdiye muallimlerinin nitelikleri, hakları ve sorumlulukları. Journal of History Studies, 6(3), 369–382. https://doi.org/10.9737/historys1286