ORYANTALİSTLERİN ŞAM EMEVİYYE CÂMİİ İLE DİYARBAKIR ULU CÂMİİ HAKKINDAKİ İDDİALARI VE BU İDDİALARA K.A.C. CRESWELL’İN CEVAPLARI ÜZERİNE YENİDEN DÜŞÜNME

Son asırlarda, oryantalist yaklaşıma sahip Avrupalı araştırmacıların çoğu ‘Müslümanların erken devirde Hıristiyanlardan fetih yoluyla aldığı bazı şehirlerdeki, halen transeptli plana sahip, önemli cami yapılarının önceden kilise oldukları ve sonradan tamamen camiye tahvil edilinceye kadar Hıristiyanlarla paylaşılarak ortak kullanıldıkları’ türden iddiaları yayınlarında sürekli tekrar ederek gündemde tutmuşlardır. Bu iddialarına delil olarak da ‘Şam Emeviyye Câmii’nin önceden Temenos yapısı olarak bilinen Roma/Pagan Jüpiter Tapınağının avlusundaki Vaftizci Yahya (St. John The Baptist) Kilisesi olduğu’ şeklinde erken devir Müslüman müelliflerin kitaplarında da yazılı olduğu söylenen rivayetleri göstermişlerdir[1].

Bu iddia daha sonra Diyarbakır Ulucâmii ilavesiyle C.Warzinger ve K. Wulzinger tarafından 1921’de yayınlanan ‘Damascus I’ isimli kitapta ciddi bir şekilde tekrar dile getirilerek, gerçeğe en yakın ihtimal olarak yerleştirilmeye çalışılmıştır. Gerçekte tarihî bir belgesi olmayan bu görüşler 1940’ların sonunda Avrupalı yayınlardan yapılmış olan özet tercümeler yoluyla Türkçe literatüre de girip ‘alternatifi olmayan/gerçeğe en yakın rivayetler’ olarak yerleşmiş ve sonraki yayınlarda tekrar edilmiştir. İngiliz araştırmacı K.A.C. Creswell (1876-1974), dünya çapında meşhur olan 1932 ve1969 tarihli ‘Erken İslâm Mimarisi’ isimli kitaplarında bunları ele alıp tutarsızlıklarını tarihî ve mimarî delillerle ortaya koymuştur. Ancak, Creswell’in cevapları ve bu konuda yazdığı çok önemli bilgiler, söz konusu iddiaların alternatifi olarak henüz Türkçe yayınlara girmemiştir.

Bu makalede, oryantalistlerin propagandasını yaptığı tutarsız iddialarla, bunlara alternatif olarak K.A.C. Creswell’in cevapları ve aktardığı bazı önemli bilgiler, sanat tarihi ve İslâm mimarisi eğitimi müzakerelerinde, yardımcı kaynaklarında ve bundan sonra yapılacak yayınlarda yerini alması ümidiyle araştırmacıların dikkatine sunulmuştur.

During the last few centuries, majority of European (orientalist) researchers

have been (and still) claiming through their publicaitons and repeated

at every opportunity that many of the mosques (with basilical plans) had been

Christian churhes before the cities they were in conquered by Muslims in early

years and these church buildings had been co-used with Christians till they were

converted to mosques at later stages. This claim has been supported with an

example that the very building of the Umayyad Mosque of Damascus was the

Church of St. John the Baptist, which was in courtyard of the Roman / Pagan

Temple of Jupiter (so called Temenos building) in the center of Damascus. This

legend about ‘Umayyad Mosque of Damascus, was carried on and repeated

quite seriously with an addition of the Great Mosque of Diyarbakir by the co-authors

C. Warzinger and K. Wulzinger in their book titled ‘Damascus I’, published

in 1921, was also tried to establish it as “the legend, nearest to the truth”

behind the history of these buildings.

These views with no trustworthy historic or architectural evidences, were

transphered via the summarised translation works from the European books in

late 1940’s, acquired the top place in Türkish literatures and were repeated in

all later publications as the truest “legend” without an alternative. Against these

claims, English researcher Keppel Archibald Cameron Creswell (1879-1974),

in his famous books titled ‘Early Muslim Architecture’ published in 1932 (updated

and re-printed in 1969), put forward few historic and architectural evidences

which invalidated these claims. Unfoutunately his replies and the valuable information

he put forward, have not been given the space and voice they deserved

in Turkish publications as yet.

In this article, these orientalist claims, and Mr. Creswell’s replies have

been put forward with hope and intentions that these alternative informations

may find their way into study materials, future publications and discussion circles

of Islamic architecture as well as History of Arts education at all levels in

Turkey.