Ceza Muhakemesinde Olması Gereken Teşhis İşlemi: Adli Psikolojinin Verileri Bağlamında Bir Değerlendirme

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: 1, 269 - 299, 13.02.2026

Ozan Selek

https://doi.org/10.54699/andhd.1797377

https://izlik.org/JA67YY46BW

Öz

Ceza muhakemesinde soruşturma evresinde gerçekleştirilen teşhis işlemi ile şüphelinin fail olup olmadığı tespit edilmeye çalışılır. Muhakeme ile ispatlanmak istenen olayı, duyu organları vasıtasıyla algılayan tanığın ve mağdurun beyanlarına dayanan teşhis işleminin hatalı olduğuna sıklıkla rastlanmaktadır. Teşhisi yürüten görevlilerin, tanık üzerinde yönlendirici etkide bulunması, bu hatalı sonuçların ortaya çıkmasında ciddi rol oynar. Bu çalışmanın temel amacı, teşhis sürecinde yaşanan, işlemin sağlıklı bir şekilde tezahür etmesini engelleyen ve teşhisi yürüten görevlilerin davranışlarından kaynaklanan sorunları açıklamak, bu sorunların giderilmesi için çözüm yolları sunmaktır. Bu suretle maddi gerçeğin araştırılmasında ideal bir teşhis işleminin nasıl olması gerektiğine ilişkin bir çerçeve çizerek uygulamaya katkı sağlamak hedeflenmiştir. Aynı amaç doğrultusunda teşhis türlerinin ispat kuvveti ve güvenilirliği meselesi de ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Teşhis , Adli Psikoloji , Çift-Kör Uygulama , Tanık Beyanı , İspat Kuvveti

The Ideal Procedure of Police Lineup in Criminal Procedure Law: An Evaluation Based on Data from Forensic Psychology

https://izlik.org/JA67YY46BW

Öz

In criminal procedure law, the police lineup process carried out during the investigation phase aims to determine whether the suspect is the perpetrator or not. It is quite common for police lineup, based on the statements of witnesses and victims who have perceived the fact through their senses, to be inaccurate. The fact that officers managing the identification process can have leading impacts on witnesses plays a significant role in the occurrence of such inaccurate outcomes. The main goal of this study is to explain the issues that arise in the process of police lineup, which hinder its accurate conduct and stem from the behaviours of officers managing the procedure, as well as to suggest solutions to deal with them. In this respect, it is aimed to contribute to relevant practice by providing a framework on how an ideal procedure should be carried out while investigating the factual truth. In line with this purpose, the study also examines the probative value and reliability of different types of police lineups.

Anahtar Kelimeler

Police Lineup , Forensic Psychology , Double-Blind Administration , Witness Statement , Probative Value

Kaynakça

• AKAR, İbrahim: Ceza Muhakemesinde Teşhis, Yetkin Yayınları, Ankara, 2020.
• AYDIN, Murat: Ceza Muhakemesi Hukukunda Kendini İtham Etmeme Hakkı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2016.
• BACAKSIZ, Pınar: “Kişinin Kendisini ve Yakınlarını Suçlamaya Zorlanamaması (Nemo Tenetur Se Ipsum Accusare) İlkesi”, Ceza Hukuku Dergisi, 2024, Sayı 55, s. 215-250.
• BALCI, Murat: “Ceza Muhakemesi Hukukunda Teşhis ve Yüzleştirme”, Ceza Hukuku Dergisi, 2010, Cilt 5, Sayı 12, s. 187-202.
• BARTHE, Christoph / GERICKE, Jan (Hrsg.): Karlsruher Kommentar zur Strafprozessordnung mit GVG, EGGVG und EMRK, 9. Baskı, C.H. Beck, München, 2023 (Yazar, KK-StPO, § 58).
• BECKER, Jörg-Peter / ERB, Volker / ESSER, Robert / GRAALMANN-SCHEERER, Kirsten / HİLGER, Hans / IGNOR, Alexander (Hrsg.): Löwe-Rosenberg Die Strafprozeßordnung und das Gerichtsverfassungsgesetz: Großkommentare der Praxis, 27. Baskı, Walter de Gruyter, Berlin/Boston, 2018 (Yazar, Löwe-Rosenberg Großkommentar, § 58).
• BORNSTEIN, Brian H. / DEFFENBACHER, Kenneth A. / PENROD, Steven D. / McGORTY, E. Kiernan: “Effects of Exposure Time and Cognitive Operations on Facial Identification Accuracy: A Meta-Analysis of Two Variables Associated with Initial Memory Strengths”, Psychology, Crime & Law, 2012, Cilt 18, Sayı 5, s. 473-490.
• BOZALAN, M. Nureddin: Ceza Muhakemesi Hukukunda Tanık ve Beyanının Güvenilirliği, Yetkin Yayınları, Ankara, 2020.
• BRODAG, Wolf-Dietrich: Kriminalistik: Grundlagen der Verbrechensbekämpfung, 8. Baskı, Richard Boorberg, Geislingen/Steige, 2001.
• CANPOLAT, Can: “Adli Psikoloji Nazarında Ceza Muhakemesinde Gerçeğe Aykırı Tanık Beyanı”, Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2021, Cilt 20, Sayı 1, s. 267-313.
• CARLSON, Curt A. / GRONLUND, Scott D. / CLARK, Steven E.: “Lineup Composition, Suspect Position, and the Sequential Lineup Advantage”, Journal of Experimental Psychology: Applied, 2008, Cilt 14, Sayı 2, s. 118-128.
• CEBECİ BİNGÖL, Şeyma: Ceza Muhakemesi Hukukunda Tanık Beyanının Güvenilirliği, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
• CENTEL, Nur / ZAFER, Hamide: Ceza Muhakemesi Hukuku, 21. Baskı, Beta Yayıncılık, İstanbul, 2022.
• CLARK, Steven E. / TUNNICLIFF, Jennifer L.: “Selecting Lineup Foils in Eyewitness Identification Experiments: Experimental Control and Real-World Simulation”, Law and Human Behavior, 2001, Cilt 25, Sayı 3, s. 199-216.
• CLARK, Steven E.: “Costs and Benefits of Eyewitness Identification Reform: Psychological Science and Public Policy”, Perspectives on Psychological Science, 2012, Cilt 7, Sayı 3, s. 238-259.
• DEMİREL, Muhammed: “Alman Hukukuyla Karşılaştırmalı Olarak Muhakemeye Katılan Süjelerin Tanık Olup Olamayacakları Sorunu”, Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2022, Cilt 8, Sayı 1, s. 1-35.
• DOBOLYI, David G. / DODSON, Chad S.: “Eyewitness Confidence in Simultaneous and Sequential Lineups: A Criterion Shift Account for Sequential Mistaken Identification Overconfidence”, Journal of Experimental Psychology: Applied, 2013, Cilt 19, Sayı 4, s. 345-357.
• DÜLGER, Murat Volkan / TAŞKIN, Şaban Cankat: Ceza Muhakemesi Hukuku, 2. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
• DUNN, John C. / KAESLER, Matthew / SEMMLER, Carolyn: “A Model of Position Effects in the Sequential Lineup”, Journal of Memory and Language, 2022, Sayı 122, Makale Numarası 104297, s. 1-13.
• EISENBERG, Ulrich: Beweisrecht der StPO: Spezialkommentar, 10. Baskı, C.H. Beck, München, 2017.
• EREM, Faruk: Ceza Usulü Hukuku, 5. Baskı, Sevinç Matbaası, Ankara, 1978.
• ERYILDIZ, Hüsnü Sefa / ŞAHİN AKDEMİR, Merve: “AİHM ve Yargıtay Kararları Doğrultusunda Ceza Muhakemesi Hukukunda Bir Soruşturma Yöntemi Olarak Teşhis”, Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2024, Cilt 32, Sayı 3, s. 1689-1730.
• FEYZİOĞLU, Metin: Ceza Muhakemesi Hukukunda Tanıklık, US-A Yayıncılık, Ankara, 1996.
• FINLEY, Jason R. / WIXTED, John T. / ROEDIGER III, Henry L.: “Identifying the Guilty Word: Simultaneous versus Sequential Lineups for DRM Word Lists”, Memory & Cognition, 2020, Cilt 48, Sayı 6, s. 903-919.
• GÖKCEN, Ahmet / BALCI, Murat / ALŞAHİN, M. Emin / ÇAKIR, Kerim: Ceza Muhakemesi Hukuku, 7. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2023.
• GOLDKAMP, Tobias: “Wahllichtbildvorlage und Wahlgegenüberstellung im Verkehrsrecht”, Neue Zeitschrift für Verkehrsrecht (NZV), 2019, Sayı 5, s. 217-223.
• GRAF, Jürgen (Hrsg.): Beck’scher Online-Kommentar (BeckOK) StPO mit RiStBV und MiStra, 56. Baskı, C.H. Beck, München, 2025 (Yazar, BeckOK StPO, § 58).
• GRÜNWALD, Gerald: “Probleme der Gegenüberstellung zum Zwecke der Wiedererkennung”, Juristen Zeitung, 1981, Cilt 36, Sayı 13, s. 423-429.
• HARRIS, Monica J. / ROSENTHAL, Robert: “Mediation of Interpersonal Expectancy Effects: 31 Meta-Analyses”, Psychological Bulletin, 1985, Cilt 97, Sayı 3, s. 363-386.
• HOFMANN, Anja: Personenidentifizierung durch Zeugen im Strafverfahren, Schriften zum Strafrecht: Heft 236, Duncker & Humblot, Berlin, 2013.
• İNCİ, Z. Özen: “Ceza Muhakemesi Hukukunda Teşhis”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, 2009, Sayı 85, s. 105-136 (Teşhis).
• İNCİ, Z. Özen: “Şüpheli ve Sanığa Rağmen Bir Ceza Muhakemesi Hukuku Mu? Şüpheli ve Sanığın Ceza Muhakemesi İşlemlerine Katlanma Yükümlülüğü ve Bu Yükümlülüğün Sınırları Hakkında Düşünceler”, Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi, 2017, Cilt 7, Sayı 2, s. 119-168 (Katlanma Yükümlülüğü).
• İTİŞGEN, Rezzan: Kişinin Kendini Suçlamaya Zorlanamaması İlkesi (Nemo Tenetur İlkesi) ve Susma Hakkı, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2013.
• JUSLIN, Peter / OLSSON, Nils / WINMAN, Anders: “Calibration and Diagnosticity of Confidence in Eyewitness Identification: Comments on What Can Be Inferred from the Low Confidence-Accuracy Correlation”, Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 1996, Cilt 22, Sayı 5, s. 1304-1316.
• KARAKEHYA, Hakan: Ceza Muhakemesi Hukuku, 6. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
• KOVERA, Margaret Bull / EVELO, Andrew J.: “Improving Eyewitness-Identification Evidence through Double-Blind Lineup Administration”, Current Directions in Psychological Science, 2020, Cilt 29, Sayı 6, s. 563-568 (Improving Eyewitness-Identification).
• KOVERA, Margaret Bull / EVELO, Andrew J.: “The Case for Double-Blind Lineup Administration”, Psychology, Public Policy, and Law, 2017, Cilt 23, Sayı 4, s. 421-437 (Double-Blind Lineup).
• KUDLICH, Hans (Hrsg.): Münchener Kommentar zur Strafprozessordnung, Band 1: §§ 1-150 StPO, 2. Baskı, C.H. Beck, München, 2023 (Yazar, MüKoStPO, § 58).
• KUHN, Sascha: “Die Wahllichtbildvorlage”, Juristische Arbeitsblätter (JA), 2005, Sayı 2, s. 141-143.
• LANE, Sean M. / HOUSTON, Kate A.: Understanding Eyewitness Memory: Theory and Applications, New York University Press, New York, 2021.
• LINDSAY, R. C. L. / WELLS, Gary L.: “Improving Eyewitness Identifications from Lineups: Simultaneous Versus Sequential Lineup Presentation”, Journal of Applied Psychology, 1985, Cilt 70, Sayı 3, s. 556-564 (Improving Eyewitness Identifications).
• LINDSAY, R. C. L. / WELLS, Gary L.: “What Price Justice? Exploring the Relationship of Lineup Fairness to Identification Accuracy”, Law and Human Behavior, 1980, Cilt 4, Sayı 4, s. 303-313.
• LOFTUS, Elizabeth F.: “Eyewitness Testimony”, Applied Cognitive Psychology, 2019, Cilt 33, Sayı 4, s. 498-503.
• LUUS, C. A. Elizabeth / WELLS, Gary L.: “Eyewitness Identification and the Selection of Distracters for Lineups”, Law and Human Behavior, 1991, Cilt 15, Sayı 1, s. 43-57.
• MACLIN, M. Kimberly / HERRERA, Vivian: “The Criminal Stereotype”, North American Journal of Psychology, 2006, Cilt 8, Sayı 2, s. 197-208.
• MALPASS, Roy S. / DEVINE, Patricia G.: “Eyewitness Identification: Lineup Instructions and the Absence of the Offender”, Journal of Applied Psychology, 1981, Cilt 66, Sayı 4, s. 482-489.
• MEISTERS, Julia / DIEDENHOFEN, Birk / MUSCH, Jochen: “Eyewitness Identification in Simultaneous and Sequential Lineups: An Investigation of Position Effects Using Receiver Operating Characteristics”, Memory, 2018, Cilt 26, Sayı 9, s. 1297-1309.
• MICKES, Laura / FLOWE, Heather D. / WIXTED, John T.: “Receiver Operating Characteristic Analysis of Eyewitness Memory: Comparing the Diagnostic Accuracy of Simultaneous Versus Sequential Lineups”, Journal of Experimental Psychology: Applied, 2012, Cilt 18, Sayı 4, s. 361-376.
• NATIONAL RESEARCH COUNCIL (NRC) REPORT: Identifying the Culprit: Assessing Eyewitness Identification, The National Academies Press, Washington, 2014 (Identifying the Culprit).
• NAVON, David: “Selection of Lineup Foils by Similarity to the Suspect is Likely to Misfire”, Law and Human Behavior, 1992, Cilt 16, Sayı 5, s. 575-593.
• NEUHAUS, Ralf / ARTKÄMPER, Heiko / WEISE, Grit: Kriminaltechnik und Beweisführung im Strafverfahren, 2. Baskı, C.H. Beck, München, 2024.
• NÖLDEKE, Werner: “Zum Wiedererkennen des Tatverdächtigen bei Gegenüberstellung und Bildvorlage”, Neue Zeitschrift für Strafrecht (NStZ), 1982, Sayı 5, s. 193-195.
• NYMAN, Thomas J. / LAMPINEN, James Michael / ANTFOLK, Jan / KORKMAN, Julia / SANTTILA, Pekka: “The Distance Threshold of Reliable Eyewitness Identification”, Law and Human Behavior, 2019, Cilt 43, Sayı 6, s. 527-541.
• ODENTHAL, Hans-Jörg: “Die Gegenüberstellung zum Zwecke des Wiedererkennens”, Neue Zeitschrift für Strafrecht (NStZ), 1985, Sayı 10, s. 433-438.
• ÖNDER, Ayhan: Ceza Muhakemesi Hukuku, Ünyay Yayıncılık, Muğla, 1997.
• ÖZBEK, Veli Özer / DOĞAN, Koray / BACAKSIZ, Pınar: Ceza Muhakemesi Hukuku, 17. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
• ÖZTÜRK, Bahri / TEZCAN, Durmuş / ERDEM, Mustafa Ruhan / ALAN, Esra / SIRMA GEZER, Özge / SAYGILAR, Yasemin F. / ÖZAYDIN, Özdem / ERDEN TÜTÜNCÜ, Efser / TOK, Mehmet Can: Nazari ve Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku, 18. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
• PHILIPP, Erich: Die Gegenüberstellung, Kriminalistik, Heidelberg, 1981.
• POZZULO, Joanna D. / LINDSAY, R. C. L.: “Identification Accuracy of Children versus Adults: A Meta-Analysis”, Law and Human Behavior, 1998, Cilt 22, Sayı 5, s. 549-570.
• READ, J. Don / CONNOLLY, Deborah / TURTLE, John W., “Memory in Legal Contexts: Remembering Events, Circumstances, and People”, (Ed.) SCHULLER, Regina A. / OGLOFF, James R. P.: Introduction to Psychology and Law Canadian Perspectives, University of Toronto Press, Canada, 2001 (Introduction to Psychology).
• ROXIN, Claus / SCHÜNEMANN, Bernd: Strafverfahrensrecht: Ein Studienbuch, 30. Baskı, C.H. Beck, München, 2022.
• ŞAHİN, Cumhur / GÖKTÜRK, Neslihan: Ceza Muhakemesi Hukuku, 15. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
• SAMMONS, Aidan / PUTWAIN, David: Psychology and Crime, 2. Baskı, Routledge, New York, 2019.
• SAUERLAND, Melanie / TUPPER, Nina / SAGANA, Anna: “Gegenüberstellungen und Lichtbildvorlagen durchführen und beurteilen: Ein Leitfaden”, Recht und Psychiatrie, 2021, Cilt 39, Sayı 2, s. 91-100.
• SCHMITT, Bertram / KÖHLER, Marcus (Hrsg.): Meyer-Goßner/Schmitt Strafprozessordnung: Gerichtsverfassungsgesetz, Nebengesetze und ergänzende Bestimmungen (Beck'sche Kurz-Kommentare), Band 6, 65. Baskı, C.H. Beck, München, 2022 (Yazar, Meyer-Goßner/Schmitt StPO Kommentare, § 58).
• SCHWARZ, Volker, “Personenidentifizierung”, BENDER, Rolf / HÄCKER, Robert / SCHWARZ, Volker (Hrsg.): Tatsachenfeststellung vor Gericht: Glaubhaftigkeits-und Beweislehre Vernehmungslehre, 5. Baskı, C.H. Beck, München, 2021.
• ŞEN, Ersan / BAYRAKLI, Tamer Berk / ASLAN, Furkan: Usule Aykırı Teşhis İşleminin Delil Değeri ve Sonuçları, 2025 (https://sen.av.tr/en/makale/usule-aykiri-teshis-isleminin-delil-degeri-ve-sonuclari, ET: 27.09.2025).
• SERT, Şeyma: “Ceza Muhakemesi Hukukunda Teşhis”, Terazi Hukuk Dergisi, 2024, Sayı 215, s. 76-86.
• SEVDİREN, Öznur: “Çelişmeli Yargılama ve Silahların Eşitliği İlkeleri Bağlamında Teşhis İşlemi ve Bu İşlemde Müdafiin Hazır Bulunma Yetkisi”, Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2019, Cilt 18, Sayı 1, s. 15-55.
• SORBY, Mariah / KEHN, Andre: “Juror Perceptions of the Stereotypical Violent Crime Defendant”, Psychiatry, Psychology and Law, 2021, Cilt 28, Sayı 5, s. 645-664.
• SPORER, Siegfried Ludwig: “Verbal and Visual Processes in Person Identification”, (Ed.) WEGENER, Hermann / LÖSEL, Friedrich / HAISCH, Jochen: Criminal Behavior and the Justice System Psychological Perspectives, Springer, New York, 1989.
• STEBLAY, Nancy / DYSART, Jennifer / FULERO, Solomon / LINDSAY, R. C. L.: “Eyewitness Accuracy Rates in Sequential and Simultaneous Lineup Presentations: A Meta-Analytic Comparison”, Law and Human Behavior, 2001, Cilt 25, Sayı 5, s. 459-473.
• TOROSLU, Nevzat / FEYZİOĞLU, Metin: Ceza Muhakemesi Hukuku, 22. Baskı, Savaş Yayınları, Ankara, 2023.
• TURHAN, Faruk: Ceza Muhakemesi Hukuku, Asil Yayın Dağıtım, Ankara, 2006.
• ÜNVER, Yener / HAKERİ, Hakan: Ceza Muhakemesi Hukuku, Cilt II, 22. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
• WEINBERGER, Evan: Recognition vs. Recall, (https://saotg.com/recognition-vs-recall/, ET: 16.09.2025).
• WELLS, Gary L. / OLSON, Elizabeth A.: “Eyewitness Testimony”, Annual Review of Psychology, 2003, Cilt 54, Sayı 1, s. 277-295.
• WELLS, Gary L. / RYDELL, Sheila M. / SEELAU, Eric P.: “The Selection of Distractors for Eyewitness Lineups”, Journal of Applied Psychology, 1993, Cilt 78, Sayı 5, s. 835-844.
• WELLS, Gary L. / SMALL, Mark / PENROD, Steven / MALPASS, Roy S. / FULERO, Solomon M. / BRIMACOMBE, C. A. E.: “Eyewitness Identification Procedures: Recommendations for Lineups and Photospreads”, Law and Human Behavior, 1998, Cilt 22, Sayı 6, s. 603-647.
• WELLS, Gary L. / STEBLAY, Nancy K. / DYSART, Jennifer E.: “Eyewitness Identification Reforms: Are Suggestiveness-Induced Hits and Guesses True Hits?”, Perspectives on Psychological Science, 2012, Cilt 7, Sayı 3, s. 264-271.
• WILSON, John Paul / HUGENBERG, Kurt / BERNSTEIN, Michael J.: “The Cross-Race Effect and Eyewitness Identification: How to Improve Recognition and Reduce Decision Errors in Eyewitness Situations”, Social Issues and Policy Review, 2013, Cilt 7, Sayı 1, s. 83-113.
• YENİSEY, Feridun / NUHOĞLU, Ayşe: Ceza Muhakemesi Hukuku, 12. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
• YENİSEY, Feridun: Uygulanan ve Olması Gereken Ceza Muhakemesi Hukuku: Hazırlık Soruşturması ve Polis, 2. Baskı, Beta Yayıncılık, İstanbul, 1991.
• YURTLU, Fatih: Maddi ve Şekli Ceza Hukuku Boyutuyla Nemo Tenetur İlkesi: Kişinin Kendisini ve Kanuni Yakınlarını Suçlamaya Zorlanamaması, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2025.
• ZAFER, Hamide: “Ceza Muhakemesinde Duruşmada Teşhis”, (Ed.) YENİSEY, Feridun / SIEBER, Ulrich: Criminal Law in the Global Risk Society, Max Planck Institute for Foreign and International Criminal Law and Bahçeşehir University Joint Research Group Yayınları, Kitap No. T 1, İstanbul, 2011.