Ji Çîrokeke Trajîk Helbesteke Tesewifê (Nimûneya Helbesta Şêxê Sen’anî Ya Feqîyê Teyran)

Öz

Helbestvanê tesewifê, ji bo ramana tesewifê ragihînin serî li çîrokên trajîk xistine ku yek ji wan Şêxê Sen’an e. Di çîrokê da Şêxek dibe dildarê keçikeke mesîhî di navbera bawerîya xwe ya Îslamê û evîna xwe da evînê hildibijêre û ji dînê xwe dibe. Ev çîrok wek helbesteke tesewifê pêşîyê ji alîyê Ferîduddînê Ettar va tê nivîsîn, piştra helbestvan di bin bandora vê çîrokê û helbesta Ettar da dimînin û wê ji nû va dinivîsin ku yek ji wan Feqîyê Teyran e. Ev xebat bi bergeha trajîk û tesewifê li ser helbesta Şêxê Sen’anîyan ya Feqîyê Teyran radiweste. Tesewif û trajîk li ser wateya jîyanê û ya meriv li hev nakin. Ev xebat vê dide nîşan ku wek nûnerê kevneşopa tesewifê Feqîyê Teyran, mîna pêşengên xwe, çîroka trajîk ya navdar ya cîhana Îslamê, diguherîne û teza trajîkê ya ku “meriv heyîneke trajîk e” berevajî dike. Ew, di vê menzûmeyê da li piştî mirinê hêvî, vejîn, bi Xwedê ra yekbûn û şadîyê dadîne holê û li dijî wêranî û mirina trajik, serkevtinek bi dest dixe. Bi vî awayî, tesewifê wek rêya ji trajîkê xelasbûn û berevajîkirina wê, bi kar tîne. Bi vê jî çareserîyek ji mirina xofdar ra pêşkeş dike.

A Sufi Poem from a Tragic Story (Example of Feqîyê Teyran's Şêxê Sen’ani Poem)

Öz

Sufi poets have resorted to tragic stories to convey Sufi ideas, and one of these stories is Sheikh Sen'an. In the story, a sheikh falls in love with a Christian girl, makes a choice between his Islamic faith and his love, and renounces his religion. This story was first written as a Sufi poem by Ferîdüddin Attâr and later rewritten by poets who were influenced by this story and Attâr's poem, one of them being Fakî-yi Teyrân. This study focuses on Feqîyê Teyran's poem Şêxê Sen'anî from a Sufi and tragic perspective. Sufism and tragedy cannot agree on the meaning of life and human beings. This study shows that Feqîyê Teyran a representative of the Sufi tradition, like his predecessors, transformed the famous tragic story of the Islamic world and reversed the tragic thesis that ‘man is a tragic being’. In this poem, Feqîyê Teyran triumphs over the destruction and tragic death of man by presenting hope, resurrection, union with God and happiness after death. Thus, he uses Sufism as a way out of the tragic and a way to reverse it. In this way, it offers a solution against the terrible death.

Anahtar Kelimeler

• Feqiyê Teyran
• Sheikh Sen’ani
• poetry
• Sufism
• tragic

Trajik Bir Hikâyeden Tasavvufi Bir Şiir (Fakî-yi Teyrân’ın Şêxê Sen’anî Şiiri Örneği)

Öz

Tasavvuf şairleri, tasavvufî düşünceleri aktarmak için trajik hikâyelere başvurmuşlardır ki bu hikayelerden biri de Şeyh Sen'an'dır. Hikâyede bir şeyhin Hıristiyan bir kıza aşık olması, İslam inancı ile aşkı arasında bir tercih yapması ve dininden vazgeçmesi anlatılıyor. Bu hikâye ilkin Ferîdüddin Attâr tarafından bir tasavvuf şiiri olarak yazılmış, daha sonra bu hikâyeden ve Attâr 'ın şiirinden etkilenen şairler tarafından yeniden yazılmış ki bunlardan biri de Fakî-yi Teyrân 'dır. Bu çalışma tasavvuf ve trajik bakış açısı ile Fakî-yi Teyrân’ın Şêxê Sen’anî adlı şiiri üzerine eğilir. Tasavvuf ve trajedi, hayatın ve insanın anlamı konusunda uzlaşamazlar. Bu çalışma, tasavvuf geleneğinin bir temsilcisi olan Fakî-yi Teyrân, selefleri gibi, İslam dünyasının meşhur trajik öyküsünü dönüştürdüğünü ve "insanın trajik bir varlık olduğu" şeklindeki trajik tezi tersine çevirdiğini göstermektedir. Fakî-yi Teyrân, bu şiirde, ölümden sonra; umut, diriliş, Allah ile birlik olma ve mutluluğu ortaya koyarak, insanın yıkımına ve trajik ölümüne karşı bir zafer elde eder. Böylece tasavvufu, trajikten çıkış ve onu tersine çevirmenin bir yolu olarak kullanır. Bununla da korkunç ölüme karşı bir çözüm ortaya koyar.

Kaynakça

1. Abdullayeva, Ş. A. (2015). Azərbaycan ədəbiyyatinda “Şeyx Sənan” mövzusu ("Sheykh-i Senan" subject in Azerbaijan literature). Bakı: Elmvə Təhsil. https://www.academia.edu/37477999/ Shaikh_Sanan_Theme_in Azerbaijani_Literature.
2. Adak, A. (2013). Destpêka edebîyata Kurdî ya klasîk (The beginning of classical Kurdish literature). Nûbihar.
3. Akgül, A. (2017). “Osmanlı-Türk romanında trajik olay örgüsü ve bir prototip olarak Taaşşuk-ı Talât Ve Fitnat” (Tragic plot in the Ottoman-Turkish novel and the Taashshuk-i Talat and Fitnat as a prototype). Osmanlı Araştırmaları / The Journal Of Ottoman Studies, 153-174. https://doi.org/10.18589/oa.591631
4. Akyüz, A. (1988). Abdurrezzak es-San’ani (Abdurrezzak al-San'ani). TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 1, 298- 299.
5. Aristoteles. (2017). Poetika. Can.
6. Asgerzade, L. (2018). “Şeyh-i Senan-i efsanesinin yayılma trayektorisi (XX-XXI)” (The dissemination trajectory of the legend of Sheikh Senan (XX-XXI). Kardeşlik Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 345-346-347.
7. Aykaç, Y. (2022). “Tewsîf û danasîna keşkûla Kurdî ya li pirtûkxaneya meclîsê şûrayê Îslamî” (Description and analysis of the Kurdish Kashkūl in the Library of the Islamic Consultative Assembly). Kurdiyat, (5), 31-47, https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1118723
8. Cebecioğlu, E. (2004). Tasavvuf terimleri ve deyimleri sözlüğü (Dictionary of sufi terms and idioms). Anka.

9. Dêreşî, S. (2011). Dîwana Feqiyê Teyran (Feqiyê Teyran poetry book). Lîs.
10. Eagleton, T. (2012). Tatlı şiddet trajik kavramı (Sweet Violence: The idea of the tragic). Ayrıntı.
11. Feqîyê Teyran. (2023). Faki-yî Teyran, divan – dîwan, Feqîyê Teyran. (Kadri Yıldırım, Werger û Şîkar), Kültür and Sanat.
12. Feqîyê Teyran. (2019). Şêxê Sen‘anîyan, nezîre: xemgîn (Sheikh of the San'anis, nezira: xemgin). (Amadekar: Celîlê Celîl). Weşanên Wardozê.
13. Frye, N. (2008). “Sonbahar mitosu: tragedya” (Autumn myth: tragedy). Cogito, 54, 113-126.
14. Gemi, A. (2016). “Feriduddin Attar’ın etkisinde gelişen Gülşehrî Ve Feqiyê Teyran’ın Şeyh San‘an hikâyelerinin mukayesesi” (Comparison of Sheikh San‘an stories of Gülşehrî and Feqiyê Teyran, which developed under the influence of Feriduddin Attar). Journal of International Social Research, 9(45), 107-115.
15. Gemi, A. & Jankıri A. (2022). Dîwana Şêxê Sen’anî bi xezela Feqhê Teyran û Xemgînê Xanî (The Court of Sheikh Sen'ani with the Fiqh of the Feqi Teyran and the Xemgînê Xanî). Peywend.
16. George, N. (2018). Tragic romances as a manifestation of Fanaa, The Creative Launcher. vol. 2(6), 91-99. Perception Publishing.
17. Glicksberg, C. I. (2004). Avrupa edebiyatında trajik görünüm (Tragic appearance in European literature). Hece.
18. Gülen, F. N. (2016). “Feridüddin Attar’ın mantıku’t-tayr mesnevisinde metinlerarasılık” ( Intertextuality in Feridüddin Attar’s mantıku’t-tayr masnavi). The Journal of Academic Social Science Studies, 49, 515-531. http://dx.doi.org/10.9761/JASSS3642
19. Hêzil, S. (2015). Kurte wêjeya Kurdî (Summary of Kurdish literature). Sîtav.
20. Kemikli, B. (2011). Sufi şairin izinde şiir ve irfan (Poetry and wisdom in the footsteps of a sufi poet). Kitabevi Publishing.
21. Kuçuradi, İ. (2009). Sanata felsefeyle bakmak (Looking at art with philosophy). Turkish Philosophy Association.
22. Kurdo, Q. (2010). Tarîxa edebîyata kurdî (History of Kurdish literature). Lîs.
23. Orr, J. (2005). Trajik gerçeklik ve modern toplum (Tragic reality and modern society). Hece.
24. Öz, R. (2022). "Eqîdeya Feqîyê Teyran di derbarê mijarên ilahiyatê de" (The doctrine of the Faqih Teyran regarding theological matters). Feqînasî: Mîrasa Feqîyê Teyran. ed. Abdulhadi Timurtaş. 107-122. Peywend. Öz, Ruhullah. (2022). Şarkın bilgesi Melayê Cizîrî (Melayê Cizîrî, the wise of the east). ed. Hüsnü Turgut. Peywend. Özdenören, R. (2014). “Trajik durum ve din” (Tragic situation and religion). https://www.yenisafak.com/, Gihîn: 12/05/2022. Poole, A. (2013). Trajedi (Tragedy). (H. Gür, Çev.). Dost. Rasche, V. M. (2014). “Das phänomen des tragischen und die tragische dimension des Christentums”. (Ed. Maria Haines, Frankfurt am Main), Theologie Und Philosophie, 89(4), 514-533. Sağniç, F. H. (2002). Dîroka wêjeya Kurdî (History of Kurdish literature). Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê. Saunders, T. (1944). Religion and tragedy. Dalhousie Review, 24(3), 283-297.
25. Scheler, M. (1919). Vom umsturz der werte der abhandlungen und aufsätze zweite durchgesehene auflage. Leipzig: Der Neue Geist, https://archive.org/details/vomumsturzderwe00schegoog/page/n2/m de/2p
26. Scheler, M. (2008). “Trajik Görüngüsü Üzerine” (On the tragic appearance). Cogito, (54), 237-245.
27. Sofokles. (2009). Eski Yunan tragedyaları 3: Kral Oidipus (Ancient Greek tragedies 3: Oedipus the King). Mitos Boyut.
28. Steiner, G. (2011). Tragedyanın ölümü (The death of tragedy). (B. İdem Dinçel, Çev.). İş Bankası Cultural Publications.
29. Tenik, A. (2015). Tarihsel süreçte Kürt coğrafyasında tasavvuf ve tarîkatlar (Sufism and sufi orders in the Kurdish region in the historical process). Nûbihar.
30. Turan, A. (2005). Melayê Cizîrî dîvani ve şerhî (Melayê Cizîrî divan and commentary). Nûbihar.
31. Türer, O. (2013). Ana hatlarıyla tasavvuf tarihi (History of sufism in main lines). Ataç.
32. Ulaş, S. E. û yd. (2002). Felsefe sözlüğü (Dictionary of philosophy). Science and Art Publications.
33. Uludağ, S. (1997). “Hallâc-ı Mansûr” (Hallaj-i Mansur). TDV İslam Ansiklopedisi, 15, 377-381.
34. Williams, R. (2018). Modern trajedi (Modern tragedy). İletişim.
35. Yavuzer, M. N. (2024). Nasname û rewşa trajîk: berawirdkirinek li ser romanên Mehmed Uzun, Yaşar Kemal û Îbrahîm Yûnisî (Identity and tragic situation: a comparison of the novels of Mehmed Uzun, Yaşar Kemal, and Ibrahim Yunusi). Teza Doktorayê, Zanîngeha Bîngolê Enstîtûya Zimanên Zindî. Şaxa Makezanista Ziman û Edebîyata Kurdî, Bingöl, https://tez.yok.gov.tr/
36. Yıldız, A. (2023). The Place of Feqîyê Teyran in Sufi Literature. Kurdiyat, 8, 7 – 30. https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1329084