1843 Tarihli Nüfus Defterine Göre Harput Kazası’nda Gayrimüslim Reayanın Demografik Yapısı”: Osmanlı Taşrasında Mikro-Demografik Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Osmanlı taşrasında gayrimüslim nüfusun demografik, sosyal ve ekonomik yapısını mikro ölçekte değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın birincil kaynağını Osmanlı Arşivi’nde yer alan BOA, ML.CRD.d.658 numaralı 1258/1843 tarihli Harput Kazası Gayrimüslim Reaya Nüfus Defteri teşkil etmektedir.. Söz konusu defter, nüfusun şehir ve kırsal yerleşimler arasındaki dağılımı, ekonomik faaliyetlerin coğrafi ve toplumsal farklılaşmasını yansıtmaktadır. Ayrıca, kayıtlar arasında yer alan yaş, meslek, ölüm ve göç bilgileri, XIX. yüzyıl ortasında Harput’un sosyal yapısının çeşitliliğini ve Osmanlı taşrasındaki dönüşüm sürecini ortaya koymaktadır. Bu defter, Tanzimat reformlarının taşra düzeyinde uygulanmasından hemen önce tutulmuş ve Harput kazasına bağlı mahalle, köy ile mezralardaki gayrimüslim erkek nüfusunu düzenli bir biçimde kayıt altına almıştır. Mikro-tarihsel bir yöntemle hazırlanan söz konusu çalışma, Harput örneğinden hareketle Osmanlı taşrasında gayrimüslim cemaatlerin demografik yapısı, mesleki profilleri ve göç dinamiklerinin anlaşılması anlamında bilgi vermektedir. Bunun yanında dönüşüm sürecinden geçen Osmanlı’nın taşradaki yansımalarını da göstermektedir. Dahası 1843 tarihli bu defterde yer alan düzenli kayıtlar, Osmanlı’nın klasik tahrir geleneğinden modern nüfus istatistiklerine geçiş sürecinin taşra ölçeğindeki yansımalarını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Nüfus Sayımları
• Gayrimüslim Reaya
• Mikro Demografi
• Tanzimat Dönemi
• Harput

The Demographic Structure of Non-Muslim Subjects in Harput District According to the 1843 Population Register: A Micro-Demographic Study in the Ottoman Provinces

Öz

This study aims to analyze the demographic, social, and economic structure of the non-Muslim population in the Ottoman provinces at a micro scale. The primary source of the research is the Non-Muslim Reaya Population Register of Harput District dted 1258/1843, registered as BOA, ML.CRD.d.658 in the Ottoman Archives. This register reflects the distribution of the population between urban and rural settlements, as well as the geographical and social differentiation of economic activities. Moreover, the information contained in the records—such as age, occupation, death, and migration—reveals the diversity of Harput’s social structure in the mid-nineteenth century and illustrates the transformation process within the Ottoman provinces. The register was compiled immediately before the implementation of the Tanzimat reforms and systematically recorded the non-Muslim male population residing in the neighborhoods, villages, and hamlets of the Harput district. Using a micro-historical method, this study contributes to an understanding of the demographic structure, occupational profiles, and migration dynamics of non-Muslim communities in the Ottoman provinces through a case study of Harput. In addition, it demonstrates the provincial manifestations of the transformation experienced by the Ottoman Empire. Furthermore, the regular entries in this 1843 register provide a clear example of provincial-level manifestations of the transition from the classical tahrir (land and population survey) tradition to modern population statistics in the Ottoman Empire.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Population Censuses
• Period of Tanzimat
• Harput
• Non-Muslims
• microdemography

Kaynakça

1. Archive sources
2. Presidency of the Republic of Türkiye State Archives Directorate Ottoman Archives (BOA) / Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), ML.CRD.d. 658, 29 Muharrem 1259 / 1 Mart 1843 (29 Muharram 1259 AH / 1 March 1843).
3. Books and Articles
4. Aksın, A. (1998). Tanzimat’ın Harput Eyaleti’nde Uygulanması ve Karşılaşılan Güçlükler. (The Implementation of the Tanzimat in the Province of Harput and the Difficulties Encountered). Belleten, LXII, 851–861.
5. Aksın, A. (1999). 19. Yüzyılda Harput. (Harput in the 19th Century). Ceren Matbaası.
6. Aksın, A. (2019). Osmanlı Döneminde Harput’un (Ma’muratü’l-aziz) İdari Yapısı. (The Administrative Structure of Harput (Ma‘mûrat al-‘Azîz) during the Ottoman Period). In A. Aksın, Y. Haykır, & F. Yıldırım (Eds.), A Lifetime on the Path of History: Festschrift in Honor of Ergün Öz Akçora I (pp. 397–407). Hiper Yayın.
7. Akyel, S. (2013). 19. Yüzyılın İlk Yarısında Harput Şehrinin Nüfus ve Toplum Yapısı. (The Population and Social Structure of the City of Harput in the First Half of the 19th Century). (Unpublished master’s thesis). Fırat University, Institute of Social Sciences.
8. Akyel, S. (2015). (XIX. Yüzyılda Harput Sancağının Demografik Yapısı Üzerine Bir Değerlendirme. (An Assessment of the Demographic Structure of the Harput Sanjak in the 19th Century). Tarih Araştırmaları Dergisi, 34(57), 199–220.

9. Akyel, S., & Sertel, S. (2015). Osmanlı Nüfus Defterlerinin Tarih Yazımındaki Yeri: 1840 Tarihli Çarsancak Kazası Gayrimüslim Nüfus Defteri Örneği. (The Place of Ottoman Population Registers in Historiography: The Case of the 1840 Non-Muslim Population Register of the Çarsancak District). Tarih ve Gelecek Dergisi, 1(1), 78–98. Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi. (Prime Ministry Ottoman Archives Guide). (2010). General Directorate of State Archives, Department of Ottoman Archives, Publication No. 108.
10. Bilgi, N. (1999–2000). Osmanlı Dönemi Nüfus Sayımları Hakkında. (On Population Censuses in the Ottoman Period). Türk Yurdu Dergisi, Special Issue on the Ottoman Empire in Its 700th Anniversary, 19–20(148–149), 117–124.
11. Behar, C. (1996). Osmanlı İmparatorluğu’nun ve Türkiye’nin Nüfusu 1500-1927. (The Population of the Ottoman Empire and Turkey, 1500–1927). State Institute of Statistics Publications.
12. Çadırcı, M. (1980). 1830 Genel Sayımına Göre Ankara Şehir Merkezi Nüfusu Üzerine Bir Araştırma. (A Study on the Population of the City Center of Ankara According to the 1830 General Census). Osmanlı Araştırmaları, I, 109–132.
13. Çelik, Ş. (2014). 1261/1845 Tarihli Harput Kefalet Defteri ve Bu Deftere Göre XIX. Yüzyılın Ortalarında Harput Şehri. (The Harput Guarantee Register Dated 1261/1845 and the City of Harput in the Mid-19th Century According to This Register). Fırat Üniversitesi Harput Araştırmaları Dergisi, 1(1), 21–47.
14. Çelikdemir, M. (2019). Harput’un Elazığ’a Nakli. (The Relocation of Harput to Elazığ). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(2), 425–430.
15. Eroğlu, İ. (1994). Harput’ta Gayrimüslimler. (Non-Muslims in Harput). (Unpublished master’s thesis). Hacettepe University, Department of History, Institute of Social Sciences.
16. Güler, A. (1998). Osmanlı Devleti’nde Gayrimüslimlerin Din – İbadet, Eğitim-Öğretim Hürriyetleri ve Bu Bakımdan “Kilise Defterleri”nin Kaynak Olarak Önemi ( 4 Numaralı Kilise Defteri’nden Örnek Fermanlar. (Religious and Worship, Educational, and Instructional Freedoms of Non-Muslims in the Ottoman Empire and the Importance of “Church Registers” as Sources in This Regard (Sample Imperial Edicts from Church Register No. 4)). Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM), 9(9), 155–175.
17. Güneş, M. (2014). Osmanlı Dönemi Nüfus Sayımları ve Bu Sayımları İçeren Kayıtların Tahlili. (Ottoman Population Censuses and an Analysis of the Records Containing These Censuses). Gazi Akademik Bakış, 8(15), 221–240.
18. Karal, E. Z. (1988). Osmanlı Tarihi V. (Ottoman history V), Türk Tarih Kurumu.
19. Karsandık, Ö. (2012). Çağdaşlaşma Sürecinde Adana(1839-1876). (Adana in the Process of Modernization (1839–1876)). (Unpublished doctoral dissertation). Ankara University, Institute of Social Sciences.
20. Kütükoğlu, M. S. (1995). Osmanlı Sosyal ve İktisâdî Tarihi Kaynaklarından Temettü Defterleri . (Temettü Registers as Sources for Ottoman Social and Economic History). Belleten, 59(225), 395–412.
21. Öz, M. (2010). Tahrir. In İslâm Ansiklopedisi (Vol. 39). Istanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
22. Özel, O. (2001). Osmanlı Demografi Tarihi Açısından Avarız ve Cizye Defterleri. (Avarız and Jizya Registers in the Context of Ottoman Demographic History). Revised version of the article originally published in H. İnalcık & Ş. Pamuk (Eds.), Knowledge and Statistics in the Ottoman Empire (pp. 35–50), submitted to E. Radushev (Ed.) for Balkan Identities. pp. 1–31.Uzun, C. (2016). 17. Yüzyılda Harput, (unpublished master thesis). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
23. Ünal, M. A. (1989). XVI. Yüzyılda Harput Sancağı. (The Harput Sanjak in the 16th Century). Turkish Historical Society.
24. Ünlü, E. (2022). 1796 Tarihli Kefalet Defterine Göre Tatarpazarı Kazası. (The Tatarpazarı District According to the Guarantee Register Dated 1796). Balkan Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 11(2), 583–610.
25. Yıldırım, B. (2011). Osmanlı Devleti’nde Yapılan İlk Modern Nüfus Sayımına (1881/1882-1893) Göre Edirne’deki Ermeni Nüfusu. (The Armenian Population in Edirne According to the First Modern Population Census Conducted in the Ottoman Empire (1881/1882–1893)). Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 1(2), 85–101.
26. Yıldırım, İ. (2001). 19. Yüzyıl Osmanlı Ekonomisi Üzerine Bir Değerlendirme (1838-1918). (An Assessment of the 19th-Century Ottoman Economy (1838–1918)). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(2), 313–326.