Zazaca Deyimlerin Yapısal, Anlamsal ve Kültürel Boyutları: İşlev Temelli Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Zazaki deyimlerin yapısal, anlamsal ve kültürel boyutlarını işlev temelli bir çözümleme aracılığıyla incelemektedir. Nitel bir araştırma olarak tasarlanan çalışmada betimsel analiz ve içerik analizi yöntemleri kullanılmıştır. Veri seti, Zazaca üzerine hazırlanmış sözlükler, tezler ve akademik çalışmalardan ölçüt örnekleme yoluyla seçilen 56 deyimden oluşmaktadır. Yapısal analiz, deyimlerin %69,6’sının fiil merkezli, %30,4’ünün ise isim ya da cümle temelli olduğunu göstermektedir. Anlamsal bulgular, deyimlerin %94,6’sının mecaz anlam taşıdığını ortaya koymaktadır. Tematik dağılım ise deyimlerin ağırlıklı olarak kolektif belleği ve değer aktarımını (%37,5), toplumsal olarak onaylanmayan davranışları (%26,8), sosyal sorumluluk ve dayanışmayı (%23,2), bölgeye özgü kültürel unsurları (%12,5) ve dinî göndermeleri (%8,9) yansıttığını göstermektedir. Bulgular, Zazaca deyimlerin yalnızca sözcüksel birimler olmadığını, aynı zamanda kültürel belleğin ve toplumsal normların önemli taşıyıcıları olduğunu göstermektedir. Çalışma, Zazaca deyimlerin sınıflandırılmasına yönelik işlev temelli bir çerçeve önererek salt betimleyici yaklaşımların ötesine geçmekte ve alanyazına analitik bir katkı sunmaktadır. Sonuçlar, deyimlerin kültürel aktarım, dil öğretimi ve kültürlerarası çeviri çalışmaları açısından önemini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Zazaca
• deyimler
• kültürel aktarım
• mecaz
• işlev temelli analiz

Structural, Semantic, and Cultural Dimensions of Zazaki Idioms: A Function-Based Analysis

Öz

This study investigates the structural, semantic, and cultural dimensions of Zazaki idioms through a function-based analytical framework. Designed as a qualitative study, this study employed descriptive and content analysis. The dataset consisted of 56 idioms selected through criterion sampling from dictionaries, theses, and academic studies on Zazaki. Structural analysis showed that 69.6% of the idioms were verb-centered, whereas 30.4% were noun- or sentence-based. Semantic analysis indicated that 94.6% of the idioms are figurative. The thematic distribution showed that the idioms predominantly reflected collective memory and value transmission (37.5%), socially disapproved behaviors (26.8%), social responsibility and solidarity (23.2%), region-specific cultural elements (12.5%), and religious references (8.9%). The findings demonstrated that Zazaki idioms were not merely lexical units but also important carriers of cultural memory and social norms. By proposing a function-based framework for classifying Zazaki idioms, this study moved beyond purely descriptive approaches and made an analytical contribution to the literature. The results underscored the importance of idioms for cultural transmission, language teaching, and intercultural translation studies.

Anahtar Kelimeler

• Zazaki
• idioms
• cultural transmission
• figurative meaning
• function-based analysis

Kaynakça

1. Aça, M.Ö., Ekici M. & Yılmaz, A. (2016). In Turkish folk literature handbook. M.Öcal Oğuz (Ed.). Grafiker Publications.
2. Aksan, D. (2018). The Vocabulary of Turkish. (2nd Edition). Bilgi Publishing House.
3. Aksan, D. (2020). Language in all its aspects: Linguistics in its main outlines, Volumes I, 2, 3. (7th Edition). Turkish Language Association Publications.
4. Aksoy, Ö.A. (2020). Dictionary of proverbs and idioms. İnkılap Bookstore.
5. Akyalçın, N. (2012). The semantic richness of our Turkish language: Our idioms. Eğiten Book.
6. Alay, O. (2024). The rhythm of speech: Kirdkî (Zazaki) and Kirdaskî (Kurmanji) idiomatic expressions in the oral culture of the Bingöl region. Journal of Oriental Studies Research, 16, 312-324. https://doi.org/10.26791/sarkiat.1447399
7. Aldatmaz, N.G. (2014). Folklorê Kirmancan Ser o (On the Folklore of the Zazas). Roşna Publications.
8. Artun, E. (2014). Encyclopedic dictionary of folklore/folk literature (Terms-motifs-concepts). Karahan Bookstore.

9. Aykaç, Y. (2022). Kêşeya wergera biwêj û gotinên pêşiyan di navbera Tirkî û Kurdî. Bingöl University Living Languages Institute Journal, 7(14), 69-83. https://izlik.org/JA58SG32ET
10. Ayyıldız, Z. (2013). Vatenên verênandê ma (Zazaki proverbs and idioms). Elif Printing House.
11. Baker, M. (2011). In Other Words a coursebook on translation. Taylor & Francis group. Routledge (PDF)
12. Balaban Salı, J. (2018). Research methods in social sciences. Anadolu University Publications.
13. Batur, S. (2021). Idioms in Turkish through stories. Altın Kitaplar Publishing House.
14. Bukan, İ. (2015). Zazakî qalê vêrinu o qala rêber/ Zaza proverbs and sayings. Fam Publications.
15. Cengiz Arslan, Ş. (2025). The transfer of cultural elements in translation from Arabic to Turkish: An examination through the Turkish translation of Tayyib Sâlih's work, "Mavsemi'l-Hijra ile'ş-şimâl". International Journal of Language, Literature and Culture Studies (UDEKAD), 8 (2), 800-814.https://doi.org/10.37999/udekad.1674752
16. Çiçekler, A. N., & Aydın, T. (2019). Conceptual metaphor theory and rhetoric: a comparative study. RumeliDE Journal of Language and Literature Studies, 16, 14-26. https://doi.org/10.29000/rumelide.616880
17. Çiftçi, M. (2023). Zazaki idiomatic expressions in the context of the ethnography theory of speech (Bingöl example). Bingöl University Institute of Living Languages, Unpublished Doctoral Thesis.
18. Doğru, E. (2011). The deep state of language: idioms. Fecr Publications.
19. Elçin, Ş. (1986). Introduction to folk literature. Ministry of Culture and Tourism Publications.
20. Gündüz, D. (Ed.). (2009). Sanikê Vateyî. Vatê Publications.
21. Lezgîn, R. (2005). Ferhengê îdyomanê Kurdkî (Kirmanckî/Zazakî). Vatê Publications.
22. Özdemir, E. (2000). Annotated and Illustrated Dictionary of Idioms. (8th Edition). Bilgi Publishing House.
23. Özdemir, M. (2019). Digital culture (transformation of culture or digitalization). Arı Sanat Publishing House.
24. Püsküllüoğlu, A. (2024). Dictionary of proverbs and idioms. (14th Edition). Arkadaş Publications.
25. Redhouse. (t.y.). https://www.redhouse.com.tr/arama?q=deyim%20kartlar%C4%B1.
26. Saldamlı, A. (2016). Scientific research and presentation techniques. Detay Publications.
27. Salmazzem, M., & Bingöl, A. (2017). A study on the translations of Quranic idioms in Kurdish translations. e-Journal of Oriental Studies, 9 (1), 251-272. https://izlik.org/JA97MZ35CW
28. Samuk, H. (2017). A compilation study on idiomatic expressions belonging to the Zaza dialect of the Servi region. Bingöl Research Journal, 4 (1), 41-56. https://izlik.org/JA54RD77HR
29. Seçilmek, K. (2018). Edebîyatê fekkî yê Kirmanckî (Zazakî) yê Mintiqaya Sêwregi. Mardin Artuklu University, Institute of Living Languages, Unpublished Master's Thesis.
30. Selcan, Z. (2013). Qese u qesê vırênu leksikon. Data Publications.
31. Sinan, A.T. (2019). Short stories of idioms. (2nd Edition). Kesit Publications.
32. Yıldızlı, M. E. (2017). Classification of directional metaphorical expressions. Hitit University Journal of Social Sciences Institute, 10 (2), 1489-1498. doi: 10.17218/hititsosbil.342561
33. Zeraq, D. (2016). Deyimler sözlüğü/Ferhenga biwêjan.(Türkçe-Kürtçe-Tirkî-Kurdî). Lis Publications.