Varolanı Bilmenin Sınırı: Viyana Çevresi’nde Fizikte Tekabüliyet Meselesi Üzerine

Öz

Bu makale, varolanı bilmenin imkanını ve bilme faaliyetinin sınırını Viyana Çevresi’nin fizik merkezli yaklaşımı çerçevesinde incelemektedir. İnceleme, Viyana Çevresi’nin tüm üyelerini değil, Mach, Schlick, Neurath, Reichenbach ve Carnap gibi önde gelen temsilcilerinin görüşlerini kapsar. Viyana Çevresi’nin üyeleri arasında aynı konuda farklı görüşler olsa da; onlar, varolanı bilmek için onun sınırının olması ve bu sınırın da fizikte tekabüliyetle belirlenmesi gerektiği; gözlem ve deney yoluyla doğrulanabilir önermelerin anlamlı olduğu konusunda genellikle hem fikirdir. Bu çerçevede varolanı bilmenin sınırı, epistemolojik çerçevede tarif edilirken epistemoloji de fiziksellikle özdeşleştirilir. Fizik ise bir taraftan sınırları olan bir evrene karşılık gelirken diğer taraftan yalnızca tabiat bilimlerinden bir disiplin değil, aynı zamanda bilimlerin birliğinin bir tür üst bilimidir. Bu da fiziği varolanın nesnesi, kaynağı ve doğruluk kıstası olduğu fikrine kapı aralar. Viyana Çevresi’nce öne çıkarılan bu yaklaşım, “bilimsel dünya anlayışı” manifestosu ile sistemleştirilerek, tüm bilimlerin birliği fikri etrafında kurumsallaştırılır. Bunun dışında kalan teşebbüsler ise doğrulanamaz olduğu gerekçesiyle metafizik iddialar şeklinde nitelendirilerek bilgi-bilimin dışında tutulur ve dışlanır. Bu doğrultuda makalenin temel meselesi, fizikteki tekabüliyetin varolana tayin ettiği sınır tasarımının ve bilgi-bilimin sınırının doğrulanabilirlik ilkesiyle özdeşleştirilmesinin ontolojik, epistemolojik ve metodolojik yapısını ele alıp tahlil etmektir.

Anahtar Kelimeler

• Viyana Çevresi
• Varolan
• Sınır
• Fizik
• Tekabüliyet

Proje Numarası

Yoktur.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulmuştur. Araştırmada kullanılan tüm veriler etik kurallar çerçevesinde elde edilmiş; intihal, çarpıtma ve uydurma gibi bilimsel etik ihlallerine başvurulmamıştır. Çalışma kapsamında kullanılan kaynaklar eksiksiz ve doğru biçimde atıflandırılmıştır.

The Limits of Knowing What Exists: On the Issue of Correspondence in Physics within the Vienna Circle

Öz

This article examines the possibility of knowing what exists and the limits of epistemology within the Vienna Circle’s physics-centered approach. Rather than addressing all members of the Circle, the study focuses on the views of prominent representatives, including Mach, Schlick, Neurath, Reichenbach, and Carnap. Although these thinkers differed on particular issues, they broadly agreed that knowledge of what exists requires definable limits, that these limits are established through correspondence with physics, and that only propositions verifiable through observation and experiment are meaningful. Within this framework, the limits of knowledge are defined epistemologically and are closely identified with physical reality. Physics thus corresponds both to a bounded universe and, more broadly, to an overarching conception of the unity of the sciences. This position opens the way to treating physics as the object, source, and criterion of truth concerning what exists. This approach, championed by the Vienna Circle, was systematized through “the scientific world-outlook” manifesto and institutionalized around the ideal of unified science. The central concern of this article is therefore to examine the ontological, epistemological, and methodological structure underlying the identification of limits imposed by correspondence in physics with the limits of epistemology through the principle of verifiability.

Anahtar Kelimeler

• Vienna Circle
• Existing
• Boundary
• Physics
• Correspondence

Proje Numarası

Yoktur.

Etik Beyan

This study was conducted in accordance with scientific and ethical principles. All data used in the research were obtained in compliance with ethical guidelines; no violations of scientific ethics, such as plagiarism, fabrication, or falsification, were committed. All sources used in this study have been cited completely and accurately.

Kaynakça

1. Aldemir, U. B. (2019). Sonsöz: Mantıksal pozitivizmi aşmak (Afterword: Moving beyond logical positivism. In H. T. Erkıpçak (Ed), Viyana Çevresi: Program yazıları (The Vienna Circle: Programmatic writings) (pp. 93-107). Pinhan Yayıncılık (Pinhan Publishing).
2. Aristoteles (Aristotle). (2005). Metafizik (Metaphysics) (Y. G. Sev, Trans.). Pinhan Yayıncılık (Pinhan Publishing).
3. Arisoteles (Aristotle). (1966). Metafizik (Metaphysics) (A. Arslan, Trans.). Sosyal Yayınları (Sosyal Publications).
4. Arslan, H. (2007). Epistemik cemaat: Bir bilim sosyolojisi denemesi (Epistemic community: An essay in the sociology of science). Paradigma Yayıncılık (Paradigma Publishing).
5. Carnap, R. (1966). The Elimination of metaphysics through logical analysis of language. In A. J. Ayer (Ed.), Logical positivism (A. Rap, Trans.; pp. 60-81). The Free Press.
6. Carnap, R. (1969). The logical structure of the world & pseudoproblems in philosophy (R. A. George, Trans.). University of California Press.
7. Cassirer, E. (2005). Sembolik formlar felsefesi I: Dil (The philosophy of symbolic forms-I: Language) (M. Köktürk, Trans.). Hece Yayınları (Hece Publications).
8. Erkıpçak, H. T. (2019). Giriş (Introduction). In H. T. Erkıpçak (Ed), Viyana Çevresi: Program yazıları (The Vienna Circle: Programmatic writings) (pp. 13-26). Pinhan Yayıncılık (Pinhan Publishing).

9. Feyerabend, P. (1999). Özgür bir toplumda bilim (Science in a free society) (A. Kardam, Trans.). Ayrıntı Yayınları (Ayrıntı Publications).
10. Hahn, H., Neurath, O. & Carnap, R. (2019). Bilimsel dünya anlayışı: Viyana Çevresi (The scientific world-outlook: The Vienna Circle). In H. T. Erkıpçak (Ed), Viyana Çevresi: Program yazıları (The Vienna Circle: Programmatic Writings) (H. T. Erkıpçak, Trans.) (pp. 27-55). Pinhan Yayıncılık (Pinhan Publishing)
11. Kar, E. (2024). Bilme yetisinin sınırı olması bakımından metafizik: Aristoteles ve Kant’ta metafiziğin bilimselliği üzerine (Metaphysics as the limit of the faculty of knowing: On the scientific status of metaphysics in Aristotle and Kant). In S. Aslan, & N. Ö. Özel (Eds.), Doğumunun 300. yılı anısına Kant ve epsitemoloji (Kant and epistemology: In commemoration of his 300th birthday) (pp. 57-76). Nobel Bilimsel Eserler (Nobel Academic Publishing).
12. Kuhn, T. (2017). Bilimsel devrimlerin yapısı (The Structure of scientific revolutions). (N. Kuyaş,Trans). Kırmızı Yayınları (Kırmızı Publications).
13. Laudan, L. (2023). İlerleme ve sorunları: Bir bilimsel gelişme kuramına doğru (Progress and its problems: Toward a theory of scientific growth) (T. Atmaca, & Z. Güncüm, Trans.). Küre Yayınları (Küre Publications).
14. Lucretius. (2011). Evrenin yapısı (On the nature of the universe) (T. Uyar, & T. Uyar, Trans.). Norgunk Yayıncılık (Norgunk Publishing).
15. Nagel, E. (2013). Bilimin yapısı: Bilimsel açıklama mantığında problemler (The Structure of science: Problems in the logic of scientific explanation) (A. Yardımlı, Trans.). İdea Yayınevi (Idea Publishing House).
16. Neurath, O. (1966). Protocol sentences. In A. J. Ayer (Ed.), Logical positivism (A. Rap, Trans.) (pp. 199-227). The Free Press.
17. Neurath, O. (1955). Unified science as encyclopedic ıntegratiom. In O. Neurath, R. Carnap, &M. Charles (Eds) International encyclopedia of unified science (pp. 1-75). The University of Chicago Press.
18. Özcan, Z. (2012). Viyana Çevresi üzerine (On the Vienna Circle). Birleşik Yayınevi (Birleşik Publishing House).
19. Popper, K. R. (2010). Bilimsel araştırmanın mantığı (The logic of scientific discovery) (İ. Aka, & İ. Turan, Trans.). Yapı Kredi Yayınları (Yapı Kredi Publications).
20. Reichenbach, H. (2013). Bilime yeni pozitivist bakış: İstanbul konferansları (The new positivist view of science: The Istanbul lectures) (N. Hızır, & H. V. Eralp, Trans.). Epos Yayınları (Epos Publications).
21. Reichenbach, H. (2019). Bilimsel felsefenin doğuşu (The emergence of scientific philosophy) (C. Yıldırım, Trans.). Fol Kitap (Fol Books).
22. Schlick, M. (1974). General theory of knowledge. (A. E. Blumberg, Trans.). Springer-Verlag Press.
23. Schlick, M. (2019). Felsefenin dönümü (A turning point in philosophy). In H. T. Erkıpçak (Ed), Viyana Çevresi: Program yazıları (The Vienna Circle: Programmatic Writings) (H. T. Erkıpçak, Trans.) (pp. 57-65). Pinhan Yayıncılık (Pinhan Publishing).
24. Schlick, M. (2023) Felsefenin doğası: Felsefi düşünmeye giriş (The nature of philosophy: An introduction to philosophical thinking) (Ö. F. Anlı, Trans.). Fol Kitap (Fol Books).
25. Serin, F. N. (2015). Tamamlanmamış bir proje olarak viyana çevresi felsefesi: Düşünsel-tarihsel bir arkaplan soruşturması (The philosophy of the Vienna Circle as an unfinished project: An intellectual-historical inquiry into its background). Kilikya Felsefe Dergisi (Kilikya Journal of Philosophy), 1, 45-60. https://izlik.org/JA83NN94JM.
26. Soykan, Ö. N. (2007). Bilgi ve betimleme: Pozitivizm ve Ernst Mach üzerine (Knowledge and description: On positivism and Ernst Mach). Bilge Kültür Sanat Yayınları (Bilge Culture and Arts Publications).
27. Toka, T. (2025). Cevher ve Tanrı: Aristoteles ve İbn Sînâ’da Metafizik İlminin Konusu (Substance and God: The subject matter of metaphysical science in Aristotle and Ibn Sīnā), Temaşa Felsefe Dergisi (Temasa Journal of Philosophy), 23, 157-176. https://doi.org/10.55256/temasa.1648413.
28. Toka, T. (2026). Geç Antik Çağ’dan Orta Çağ’a Yeni Platonculuk: Metafizik yapı, teürjik tratik ve felsefi mirasın dönüşümü (Neoplatonism from late antiquity to the middle ages: Metaphysical structure, theurgical practice and the transformation of philosophical heritage), Mavi Atlas (Mavi Atlas Journal), 14(1), 112-132. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1815046.
29. Toulmin, S. (2002). Kozmopolis: Modernite’nin gizli gündemi (Cosmopolis: The hidden agenda of modernity) (H. Arslan, Trans). Paradigma Yayıncılık (Paradigma Publishing).
30. Ural, Ş. (2006). Pozitivist felsefe (Positivist philosophy). Say Yayınları (Say Publications).
31. Wittgenstein, L. (2002). Tractatus logico-philosophicus (O. Aruoba, Trans.). Yapı Kredi Yayınları (Yapı Kredi Publications).