HEKİMBAŞI SALİH BİN NASRULLAH’IN (IBN SELLÛM) SOSYAL ÇEVRESİ (1660-1669)

Yıl 2025, Cilt: 6 Sayı: 2, 337 - 367, 30.12.2025

Mahmut Halef Cevrioglu

https://doi.org/10.53838/ankarad.1842141

Öz

XVII. yüzyıl Osmanlı kültür dünyasının önemli figürlerinden
Hekimbaşı Salih bin Nasrullah’ın (İbn Sellûm, ö. 1669) hayatı ve
eserleri gördüğü yoğun ilgiye rağmen hala pek çok gölgede kalmış
nokta barındırmaktadır. Çalış ma, Osmanlı entelektüel
kozmopolitliğini güçlendiren tercüme faaliyetlerini ve bu süreçte rol
oynayan kültürel aracıları görünür kılmayı amaçlamaktadır.
Müşahere-horan defterleri kullanılarak Salih bin Nasrullah’ın ailesi,
arkadaş çevresi ve hassa tabipleri arasındaki ilişkiler analiz
edilmektedir. Müşahere-horan defterleri, Salih’in hekimbaşılığı
döneminde hassa tabibi olan insanlar üzerinden mesleki dünyasında
kimleri tanıdığını tespit için kullanılmıştır. Bu sayede literatürde
varlığı tespit edilmiş tabip Nikolaos ve Salih’ten sonra hekimbaşı olan
Hayatizade’ye ilişkin yeni bulgulara ulaşılmıştır. Çalışma Salih bin
Nasrullah’ın kozmopolit bir çevresi olduğunu öne sürüp, Salih’in
kendi çalışmaları dışında dönemin sair entelektüellerle temas halinde
olduğuna da dikkat çekmektedir. Son olarak, Hayatizade ve Salih bin
Nasrullah arasındaki muhtemel bir rekabete rağmen, literatürde iddia
edildiği üzere XVII. yüzyıl ortasında Yahudi hekimlere karşı bir
önyargı olmadığını savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Salih bin Nasrullah (İbn Sellûm) , Hayatizade Mustafa Feyzi (ö. 1692) , müşaherehoran defterleri , hekimbaşı , hassa tabipleri , kültürel aracılar , Sultan IV. Mehmed (h. 1648-1687)

Teşekkür

Bu çalışma 5 Aralık 2025 tarihinde Tarihçiler Derneği’nde (TAD) sözlü olarak sunulmuştur. Öncelikle sunum için emek harcayan Nursel Doğan’a, Burak Karakuş’a ve Göksel Baş’a teşekkür ederim. Sunuma dinlemeye gelen herkese keza şükranlarımı sunarım. Ayrıca, kaynak temini konusunda yardımlarını esirgemeyen Cumhur Bekar’a ve Ömer Gezer’e; son zamanlarda ilgimi Osmanlı doktorlarını çalışmaya yönlendiren Gökhan Kağnıcı’ya; ve tabi çalışmanın taslak halini sabırla dinlemek zorunda kalan Ebru Şengül-Cevrioğlu’na müteşekkirim.

CHIEF IMPERIAL PHYSICIAN SALIH BIN NASRULLAH’S (IBN SALLÛM) SOCIAL MILIEU (1660-1669)

Öz

Through the case of the Ottoman chief physician Salih b.
Nasrullah, this study seeks to highlight Ottoman intellectual
cosmopolitanism and the cultural intermediaries who played a role in
this process. Using müşaḥere-horan registers in particularly, the
article analyzes the relationships between Salih b. Nasrullah’s family,
his circle of acquaintances, and the community of court physicians
(etıbbâ-yı hassa). These registers help identify whom Salih knew
within his professional milieu through individuals who served as court
physicians during his tenure as chief physician. Thereby, the study
presents new findings concerning the formerly discovered translator-
physician Nikolaos, and Hayatizade, Salih’s successor as chief physician. It argues that Salih operated within a cosmopolitan
environment and draws attention to his interactions with other
contemporary intellectuals beyond his own works. And despite a
possible rivalry between Hayatizade and Salih, there was no prejudice
against Jewish physicians in the mid-seventeenth century, contrary to
claims in the existing literature.

Anahtar Kelimeler

Salih bin Nasrullah (Ibn Sallûm) , Hayatizade Mustafa Feyzi (d. 1692) , müşaherehoran registers , chief imperial physician , imperial court physicians , cultural intermediaries , Sultan Mehmed IV (r. 1648-1687)

Kaynakça

• Bab-ı Asafi, Ruûs Kalemi Defterleri (A.RSK.d) 1537.
• Kamil Kepeci Defterleri (KK.d) 3405, 3406, 3407, 3408, 3409, 3410, 3411, 3412, 3417, 3424.
• Maliyeden Müdevver Defterler (MAD.d) 1083, 3772, 5967, 6010.
• Rumeli Sadaret Mahkemesi 127. c. 55. (www.kadisicilleri.org)
• ADIVAR A. Adnan, Osmanlı Türklerinde İlim, Remzi Kitabevi, İstanbul 1982.
• AFYONCU Erhan, “Osmanlı Hekimbaşıları ve Hassa Hekimleri,” Coşkun Yılmaz ve Necdet Yılmaz (ed.), Osmanlılarda Sağlık (Health in the Ottomans) I, Biforma, İstanbul 2006, ss. 85-97.