FIGHT AGAINST TYPHOS IN ISTANBUL (1931-1937)

Öz

Typhoid, which posed a major threat to public health and spread rapidly in poor hygiene conditions, was a disease seen in Istanbul in all seasons, usually in summer and autumn. Although some measures were taken to combat epidemic diseases observed in Istanbul during the period leading up to the Republic, a nationwide struggle based on legal principles began with the adoption of the Public Health Law in 1930. Between 1931 and 1937, there was an increase in typhoid cases in Istanbul compared to previous years. The study aims to identify the causes of typhoid fever seen in Istanbul during the specified years, the methods employed to prevent the disease, and the successes achieved in combating it. It has been observed that the city's inadequate infrastructure and poor hygiene conditions were the main causes of the disease. Therefore, it has been determined that completely eradicating typhoid in Istanbul depended primarily on improving sanitation and water services, that is, the development of infrastructure. Although steps have been taken to modernize water systems and sewerage networks and implement compulsory and free vaccinations to prevent typhoid, the complete prevention of typhoid in the city can only be achieved by completing all aspects of infrastructure services.

Anahtar Kelimeler

• Epidemic
• Epidemic Diseases
• Public Health
• Typhoid

İSTANBUL’DA TİFO İLE MÜCADELE (1931-1937)

Öz

Halk sağlığı için büyük bir tehdit oluşturan ve genellikle kötü hijyen koşullarında hızla yayılan tifo, İstanbul’da genelde yaz ve son baharda olmak üzere, her mevsimde görülen bir hastalıktı. Cumhuriyet’e kadar gelen süreçte, İstanbul’da görülen salgın hastalıklarla mücadele için bazı tedbirler alınmışsa da bütün ülkeyi kapsayacak ve kanuni esaslara dayanan mücadele, 1930 senesinde kabul edilen Umumi Hıfzıssıhha Kanunu ile başlamıştır. 1931 ile 1937 yılları arasında, İstanbul’da tifo vakalarında, önceki yıllara göre bir artış yaşanmıştır. Çalışmada, belirtilen yıllarda İstanbul’da görülen tifo hastalığının, nedenleri, hastalığı önlemek için başvurulan mücadele yöntemleri ve elde edilen sonuçları ortaya koymak amaçlanmıştır. Şehirdeki yetersiz altyapı ve kötü hijyen koşullarının hastalığın temel nedeni olduğu görülmüştür. Bundan dolayı İstanbul’da tifoyu tamamen ortadan kaldırmanın, her şeyden önce kanalizasyon ve su işlerinin yani alt yapı hizmetlerinin geliştirilmesine bağlı olduğu tespit edilmiştir. Tifonun önünü almak için, su sistemlerinin ve kanalizasyon şebekelerinin modernize edilmesine, zorunlu ve ücretsiz aşı uygulamalarına yönelik adımlar atılmışsa da şehirde görülen tifo hastalığının tamamen önünün alınması, alt yapı hizmetlerinin bütün yönleriyle tamamlanması ile gerçekleşebilecekti.

Anahtar Kelimeler

• Halk Sağlığı
• Karahumma
• Tifo
• Salgın
• Salgın Hastalıklar

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
2. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi (TBMMZC)
3. Cumhuriyet Halk Partisi On Beşinci Yıl Kitabı.
4. Şibh-i Tifoya Karşı İttihaz Olunacak Tedabir-i Tahaffuziye ve Mânia-ı İstilaiye’ye Dair Talimatname, Dâhiliye Nezareti Sıhhiye Müdüriyet-i Umumiyesi Neşriyatından, İstanbul: Hilal Matbaası, 1331.
5. Karahumma-Tifo, Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekâleti Neşriyatından, No 44, Ankara: Recep Ulusoğlu Basımevi, 1942.
6. İstanbul Şehri İstatistik Yıllığı 1930-1931, Cilt 1, Türkiye Cumhuriyeti İstanbul Belediyesi İstatistik Müdürlüğü.
7. İstanbul Şehri İstatistik Yıllığı 1931-1932, Cilt 2, Türkiye Cumhuriyeti İstanbul Belediyesi İstatistik Müdürlüğü.
8. İstanbul Şehri İstatistik Yıllığı 1932-1933, Cilt 3, Türkiye Cumhuriyeti İstanbul Belediyesi İstatistik Müdürlüğü.

9. İstanbul Şehri İstatistik Yıllığı 1936-1939, Cilt 5, Türkiye Cumhuriyeti İstanbul Belediyesi İstatistik Müdürlüğü. İstanbul Şehri İstatistik Yıllığı 1939-1943, Cilt 6, Türkiye Cumhuriyeti İstanbul Belediyesi İstatistik Müdürlüğü.
10. İstatistik Yıllığı 1931-1932, Cilt 5, İstatistik Umum Müdürlüğü.
11. İstatistik Yıllığı 1932-1933, Cilt 6, İstatistik Umum Müdürlüğü.
12. İstatistik Yıllığı 1933-1934, Cilt 7, İstatistik Umum Müdürlüğü.
13. İstatistik Yıllığı 1935-1936, Cilt 8, İstatistik Umum Müdürlüğü.
14. İstatistik Yıllığı 1938-1939, Cilt 10, No 142, İstatistik Umum Müdürlüğü.
15. İstatistik Yıllığı 1939-1940, Cilt 11, Neşriyat No 159, İstatistik Umum Müdürlüğü.
16. Küçük İstatistik Yıllığı 1937-1938, Cilt 1, Neşriyat No 129, İstatistik Umum Müdürlüğü.
17. Küçük İstatistik Yıllığı 1938-1939, Cilt 2, Neşriyat No 141, İstatistik Umum Müdürlüğü.
18. Küçük İstatistik Yıllığı 1940-1941, Cilt 4, Neşriyat No 192, İstatistik Umum Müdürlüğü.
19. Akyol, Muzaffer. Tifo. Sağlık ve Sosyal Yarım Bakanlığı Yayınlarından, No 299, Ankara: Üç-Er Ofset, 1975.
20. Aykun, İbrahim, Menekşe Yıldız Uslu. “Talimatnameler Işığında XIX. Yüzyılda Tifo Salgınından Korunma Yolları ve Aşı Uygulaması”, Assam Uluslararası Hakemli Dergisi. 9/20 (2022): 19-34.
21. Çelik, Osman Şerafettin. “937’de İstanbul’da Görülen Tifo Epidemisi Hakkında Bazı Tetkikat”, Türk Tıp Cemiyeti Mecmuası. Yıl 5, No 8 (1 Ağustos 1939): 228-242.
22. Çencen, Namık ve Arslan, Aslı. “Modern Türkiye’de Sağlık (1923-2019)”, Modern Türkiye Tarihi. Ed. Ahmet Şimşek, Ankara: Pegem Akademi Yayınları, 2019: 447-464.
23. Demirden, Süleyman Furkan, vd. “Dünden Bugüne Türkiye’de Aşılama ve Aşı Üretiminin Tarihçesi”, Türk Mikrobiyoloji Cemiyeti Dergisi. 52/4 (2022): 247-264.
24. Frik, Dr. Feridun. “Türkiye’de Tifo İstatistikî”, Dirim. Sayı 10 (Birinciteşrin 1936): 291-293.
25. Frik, Feridun. Türkiye Cumhuriyeti’nde Tıb ve Hıfzıssıhha Hareketleri 1923-1938, Bayer Leverkusen Almanya: Universum Basımevi, 1938.
26. Gümüşçü, Osman. “Osmanlı‘dan Cumhuriyete Geçiş ve Cumhuriyetin İlk Yıllarında Türkiye Halk Sağlığı”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi. 19/55 (2003): 125-146.
27. Hot, İnci. Sıhhiye Mecmuasına Göre Ülkemizde Bulaşıcı Hastalıklarla Mücadele 1913-1996. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, 2001.
28. Kılıç, Orhan. Eskiçağdan Yakınçağa Genel Hatlarıyla Dünyada ve Osmanlı Devleti’nde Salgın Hastalıklar. Elazığ: Fırat Üniversitesi Basımevi, 2004.
29. Kılıç, Orhan. Mikrop, Salgın ve Toplum. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2021.
30. Koylu, Zafer. “I. Dünya Savaşı ve Sonrası İstanbul’unda Tifo ve Verem”, 5. Balkan Tıp Tarihi ve Etiği Kongresi Özet ve Bildiri Kitabı, 11-15 Ekim 2011. Ed. Prof. Dr. Ayşegül Demirhan Erdemir, Dr. Sezer Erer, Prof. Dr. Öztan Usmanbaş, Dr. Burhan Akgün. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri, 2011: 1013-1026.
31. Menekşe, Metin. “XIX. Yüzyılda Bingazi’de Görülen Salgın Hastalıklar (Veba ve Tifo)”, Dr. Cezmi Karasu Armağanı: Ustaya Saygı. Der. Mikail Kolutek, Çağhan Sarı, Orhan Köksal. Ankara: Gazi Kitabevi, 2021: 212-237.
32. Özdemir, Hikmet. Salgın Hastalıklardan Ölümler 1914-1918. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2010.
33. Prof. Braun ve Osman Şerafeddin Çelik. “Tifo Aşısı Hakkında Bazı Mütalaat”, İstanbul Seririyatı. Sene XIX, No 12 (Aralık1937): 219-222.
34. Schreiber, Werner. Infectio, Infectious Diseases in the History of Medicine. Switzerland: Roche, 1987.
35. Sertoğlu, Murat. “Tifoya Karşı Harp”, Cumhuriyet. 24 Haziran 1937.
36. Sertoğlu, Murat. “Tifoya Karşı Harp”, Cumhuriyet. 26 Haziran 1937.
37. Sertoğlu, Murat. “Tifoya Karşı Harp”, Cumhuriyet. 28 Haziran 1937.
38. Sağlam, Tevfik. Tifo Aşısı. İstanbul: Kader Matbaası, 1922.
39. Töre, Okan. “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bulaşıcı Hastalıklarla Savaşım”, Klinik Dergisi. 34/1 (2021): 1-12, 10.36519/kd.2021.02, [Erişim tarihi: 20.10.24]
40. Sağlık Hizmetlerinde 50 Yıl. Ankara: Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı, 1973.
41. Reşat Rıza. “Tifo Aşısı”, Sıhhiye Mecmuası. Sayı 2 (1329): 146.
42. Temel, Mehmet. “Birinci Dünya Savaşı ve Mütareke Yıllarında Türkiye’de Bulaşıcı ve Zührevi Hastalıklara Karşı Alınan Önlemler”, İlmi Araştırmalar. 6 (1998): 227-243.
43. Temel, Mehmet. Atatürk Döneminde Bulaşıcı ve Salgın Hastalıklarla Mücadele. İstanbul: Nehir Yayınları, 2008. Yıldız Uslu, Menekşe. 19. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nde Tifo ve Tifo ile Mücadele. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri, 2024.
44. Yunus Nadi. “Tifo Hastalığı Belasından Ne Vakit Kurtulacağız?”, Cumhuriyet. 5 Ağustos 1936.
45. Yunus Nadi. “Netice: Tifoya Karşı Devamlı Mücadele Lazımdır”, Cumhuriyet. 9 Temmuz 1937.
46. https://islamansiklopedisi.org.tr/kirkcesme-sulari [Erişim tarihi: 14.03.2025]