ESPIONAGE IN TURKIYE DURING THE EARLY REPUBLICAN PERIOD (1923-1938)

Öz

The proclamation of the Republic marked a critical period during which the Republic of Türkiye restructured its institutions and sought to strengthen its international standing. During this phase, espionage activities conducted by foreign states against Türkiye directly impacted the country's security and foreign policy agenda, and the search for policies and solutions accordingly dominated the agenda of ministers and top officials. The Soviet Union, Greece, and various European states attempted to collect information and carry out espionage activities in Türkiye through diplomatic missions, commercial businesses, media organs, and cultural relations. From this point of view, the purpose of this article is to analyse espionage activities carried out in Türkiye between 1923 and 1938 and the state policies developed to counter these activities. The scope of the research is limited to the Early Republican period and the espionage incidents that occurred during these years and the precautions performed to counter them. Among the precautions taken by state authorities against those involved in espionage, sanctions like execution, deportation, deprivation of citizenship, punishment, exile, and visa denial were prominent. This proves that the Republic's security policies were shaped by the combined use of legal, diplomatic, and administrative tools. Document analysis was exercised in the article, and different types of documents were comparatively utilized. The research was limited to the period between 1923 and 1938, and access to all classified documents was not available. Data used in the article were assembled and used in the study from the Turkish Diplomatic Archives of the Ministry of Foreign Affairs, the Republic Archives of the State Archives, the Military History Archives of the Ministry of National Defence, the Turkish Grand National Assembly Archives, national press outlets of the period, and copyrighted and research works.

Anahtar Kelimeler

• Republic
• Espionage
• Security
• Precautions
• Sanctions.

ERKEN CUMHURİYET DÖNEMİNDE TÜRKİYE’DE CASUSLUK (1923-1938)

Öz

Cumhuriyet’in ilanından sonraki süreç, Türkiye Cumhuriyeti’nin hem kurumları yeniden yapılandırdığı hem de uluslararası konumunu güçlendirmeye çalıştığı kritik bir dönem olmuştur. Bu süreçte yabancı devletlerin Türkiye aleyhine yürüttüğü casusluk faaliyetleri, ülkenin güvenlik ve dış politika gündemini doğrudan etkilemiş; bu doğrultuda politika ve çözüm arayışları devlet erkânının gündeminde yer almıştır. Sovyetler Birliği, Yunanistan ve çeşitli Avrupa devletleri, Türkiye’de diplomatik temsilcilikler, ticari işletmeler, basın organları ve kültürel ilişkiler aracılığıyla bilgi toplayıp casusluk yapmaya yönelik girişimlerde bulunmuşlardır. Buradan hareketle çalışmanın amacı, 1923-1938 yılları arasında Türkiye’de yürütülen casusluk faaliyetlerini ve bu faaliyetlere karşı geliştirilen devlet politikalarının incelenmesi olmuştur. Kapsam itibarıyla araştırma, yalnızca Erken Cumhuriyet dönemini konu edinmekte ve söz konusu yıllarda gerçekleşen casusluk olayları ve buna karşı uygulanan tedbirlerle sınırlı tutulmuştur. Casusluk olayına karışanlara karşı devlet organları tarafından alınan önlemler arasında idam, sınır dışı etme, vatandaşlıktan çıkarma, cezalandırma, sürgün uygulamaları ve vize verilmemesi gibi müeyyideler öne çıkmıştır. Bu durum, Cumhuriyet’in güvenlik politikalarının hukuki, diplomatik ve idari araçların bir arada kullanımıyla şekillendiğini göstermektedir. Çalışmada yöntem olarak doküman analizi tekniği kullanılmış ve farklı türden belgeler karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiştir. Araştırmanın sınırlılığı, dönemin yalnızca 1923-1938 yıllarıyla sınırlandırılması ve gizlilik dereceli tüm belgelere erişim imkânı sağlanamamasıdır. Çalışmada kullanılan veriler Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi, Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi, Millî Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi, TBMM Arşivi, dönemin ulusal basın yayın organları, telif ve tetkik eserlerden elde edilerek toplanmış ve kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Cumhuriyet
• Casusluk
• Güvenlik
• Önlemler
• Yaptırımlar.

Kaynakça

1. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
2. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)/TDA (Türk Diplomatik Arşivi)
3. Milli Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi
4. TBMM Zabıt Ceridesi,1923, 27, 390-392.
5. TBMMZC, 25 Nisan 1920, I, 63.
6. TBMMZC, 29 Nisan 1920, I, 137-145.
7. Adıvar, Halide Edip, Vurun Kahpeye, İstanbul: Can Yayınlar, 2017.
8. Adıvar, Halide Edip, Zeyno‘nun Oğlu, İstanbul: Can yayınları, 2010.

9. Alabaş, Sabit, “İnsan İstihbaratı Kapsamında Bir Casus Profil Analizi: John Godolphin Bennett ve İstanbul’daki Faaliyetleri”, İstihbarat Çalışmaları ve Araştırmaları Dergisi, 1/1 (2022), 129-156.
10. Arslan, Esat, “1921 Yılı İlk Yarısında Türk, Fransız İtalyan Yakınlaşması Karşısında İngiliz Politikası ve Mustafa Sagir Olayı”,Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, XI (1995), 187-222.
11. Atatürk, Mustafa Kemal, Nutuk, C. II, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2010, 729.
12. Aybak, Alaattin Emre, Eskişehir İstiklal Mahkemelerinde Casusluk Davaları, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Bozok Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022.
13. Aybars, Ergün, İstiklal Mahkemeleri, Ankara: Ayraç Yayınları, 1997.
14. Aydın, Harun, “Mustafa Kemal Atatürk Döneminde Bir Motivasyon Kaynağı Olarak Taltifler”, Belgi Dergisi, 27 (2024), 1-18.
15. Ayışığı, Metin, “Mütareke Döneminde İstanbul Hükûmetleri İle Kuva-yı Millîye Arasındaki Münasebetler (14 Ekim 1918- 16 Ekim 1920)”, Belgelerin Işığında Millî Mücadele Tarihimiz, İstanbul: Sentez Yayıncılık, İstanbul, 2012.
16. Başak, Tolga, Türk ve İngiliz Kaynaklarıyla Mondros Mütarekesi ve Uygulama Günlüğü (30 Ekim 1918- 30 Kasım 1918), İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık, 2011.
17. Binbaşı Sami, Casuslardan Korunma, Halk Matbaası, 1928.
18. Bozkurt, Abdurrahman, “I. Dünya Savaşı Başlarında Osmanlı Devleti’nde Casusluk Faaliyetleri ve Güvenlik Algısı (1914-1915)”, Otam, 36 (2014), 1-44.
19. Bulut, Sedef, Aybak Yıldız, Sebile, Milli Mücadele Ankara’sında Bir İngiliz Casusu: Mustafa Sagir’in Mektupları, Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 2025.
20. Crıss, Bilge, İşgal Altında İstanbul 1918-1923, İstanbul: İletişim Yayınları, 2018.
21. Doğtekin, Abdullah, “Birinci Dünya Savaşı’ndan İzmir’in İşgaline Söke Kazasında Rum Faaliyetleri” Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 17 (2022), 1-23.
22. Dikici. Ali, "Milli Mücadele Döneminde İç Güvenlik ve Türk Polisi" Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, XXIII/67-68-69 (2007), 339-382.
23. Edmondson, Leslie Spencer, “Espionage in Transnational Law”, Vanderbilt Journal of Transnational Law, 5/2, (1972), 434-458.
24. Eken, Cengiz, Atatürk Dönemi Türk Romanında Adli Süreçler ve Mahkemelerin İşleyişi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı, Sivas, 2020.
25. Eroğlu, Haldun, “Klasik Dönemde Osmanlı Devletinin İstihbarat Stratejileri”, Tarih Araştırmaları Dergisi, 22/34 (2003), 11-33.
26. Geoffrey B. Demarest, “Espionage in International Law”, Denver Journal of International Law & Policy ,24 /2 (1996), 321-348.
27. Gurulkan, Kemal, vd. (Yayına Hazırlayan), Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı’da İstihbarat, Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayın Nu: 148, İstanbul: Seçili Ofset, 2017.
28. Gürel, Aysuhan, “Türk İstihbarat Birimlerinin 1880 Sonrası Gelişimi ve Derin Devlet Yapılanmaları”, Anadolu University Journal of Faculty of Economics, 4/2 (2022), 62-77.
29. Kallek, Cengiz, “Casus”, DİA, C.VII, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları,1993: 163-166.
30. Kuntay, Mithat Cemal, Üç İstanbul, İstanbul: Everest Yayınları, 2023.
31. İlter, Erdal, Millî İstihbarat Teşkilâtı Tarihçesi, Ankara: MİT Basımevi, 2002.
32. Özkan, Asaf, Mim Mim Grubu İstanbul’un İşgalinde İstiklal İçin Çalışan Gizli Örgüt, İstanbul: Kronik Kitap, 2013.
33. Sarıhan, Zeki, Kurtuluş Savaşı Günlüğü I, Ankara: TTK Yayınları, 1993.
34. Saylan, Gürkan Fırat, “İstanbul’un Resmen İşgali (16 Mart 1920)”, Marmara Üniversitesi Öneri Dergisi, 11/41 (2014), 17-40.
35. Sertel, Savaş, “İkinci Dünya Savaşı Sırasında Türkiye’de Yürütülen Casusluk Faaliyetleri, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 25 (2016), 95-124.
36. Yıldız Aybak, Sebile, “Isparta İstiklal Mahkemesi’nde Görülmüş Bazı Casusluk Davaları”, Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 8/1 (2023), 50-63.
37. Yıldız Aybak, Sebile, Milli Mücadele'ye Muhalif Bir Cemiyet: Tarikat-ı Salahiye Cemiyeti, Efe Akademi Yayınları, İstanbul: 2024.
38. Yurtsever, Serdar, Milli Mücadele Dönemi İstihbarat Faaliyetlerinin Olaylar Çerçevesinde İncelenmesi (1919- 1922), Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Bilim Dalı, Ankara, 2007.
39. Yüksel, Ahmet, II. Mahmut Devrinde Osmanlı İstihbaratı, İstanbul: Kitap Yayınevi, 2017.
40. Yüksel, Ahmet, Osmanlı İstihbaratı, İstanbul: Kitap Yayınevi, 2013.
41. https://www.mi5.gov.uk/what-we-do/countering-state-threats erişim tarihi: 04.09.2025.
42. Ahmet Emin Yaman, “İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele”, Atatürk Ansiklopedisi, https:// ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/762/ erişim tarihi: 01.02.2025.