ULUS İNŞASININ MEKÂNI OLARAK SARAÇOĞLU MAHALLESİ: TOPLUMSAL BELLEK, SÜREKLİLİK VE DÖNÜŞÜM

Öz

Bu çalışma, ulus inşa süreçlerinde mekânsal düzenlemelerin ideolojik rolünü Saraçoğlu Mahallesi örneği üzerinden incelemekte ve mahallenin güncel dönüşümünü “Theseus’un Gemisi” Paradoksu ekseninde tartışmaya açmaktadır. 1648 Vestfalya Antlaşması ile kurumsallaşan ulus-devlet modeli, yönetimlerin ulusal kimliği pekiştirmek adına tarih, sanat ve özellikle kentsel mekân aracılığıyla semboller üretmesini beraberinde getirmiştir. Ankara’nın başkent olarak inşasında da görüldüğü üzere, modern ulus anlatısını yansıtan kent donatıları, ideolojinin görünürlük kazandığı başlıca temsil alanları haline gelmiştir. Makale, Cumhuriyet’in erken döneminde planlanan Saraçoğlu Mahallesi’nin dayandığı siyasal ve kültürel motivasyonları, Ankara kent kimliği içindeki tarihsel konumunu ve yakın dönemde yürütülen yenileme sürecinin mahalleye atfedilen anlamları nasıl dönüştürdüğünü ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada birincil ve ikincil yazılı kaynaklar, arşiv belgeleri, dönem gazeteleri, alan gözlemleri ve görsel belgeler kullanılmış; elde edilen veriler karşılaştırmalı tarihsel analiz ve sosyolojik değerlendirme teknikleri ile yorumlanmıştır. Araştırma bulguları, Saraçoğlu Mahallesi’nin kuruluşunda modernleşme ideolojisi ile milli kimlik inşasının birlikte işlediğini; mahallenin hem bir ulus vitrini hem de Ankara’nın modern kent kimliğinin kurucu bileşenlerinden biri olarak kurgulandığını göstermektedir. Güncel yenileme süreci ise, fiziksel yapının korunmasına karşın mahallenin ideolojik ve sosyokültürel işlevlerinde yaşanan radikal değişimi gözler önüne sermektedir, Çalışmanın ayırt edici özelliği ise Saraçoğlu Mahallesi’nin toplumsal bellek, süreklilik ve dönüşüm ekseninde değerlendirilip Theseus’un Gemisi Paradoksu çerçevesinde yorumlanmasından ileri gelmektedir. Araştırma bu yönüyle kentsel dönüşüm literatürüne yeni bir perspektif kazandırmakta; mekânın kimliğine dair devam eden tartışmalara özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kentsel Mekân
• Ulus-İnşası
• Kent Kimliği
• Theseus’un Gemisi Paradoksu
• Saraçoğlu Mahallesi

SARAÇOĞLU NEIGHBORHOOD AS A SPACE OF NATION-BUILDING: SOCIAL MEMORY, CONTINUITY, AND TRANSFORMATION

Öz

This study examines the ideological role of spatial arrangements in nation-building processes through the case of the Saraçoğlu Neighborhood and discusses the neighborhood’s current transformation within the framework of the “Ship of Theseus” Paradox. Nation-state model, institutionalized following the Treaty of Westphalia in 1648, led administrations to produce symbols through history, art, and, particularly, urban space to consolidate national identity. As seen in the construction of Ankara as the new capital, urban accessories reflecting the modern national narrative became the primary spaces of representation where ideology gained visibility. This article aims to reveal the political and cultural motivations upon which Saraçoğlu Neighborhood, planned in the early Republican period, was based, its historical position within Ankara’s urban identity, and how the recent renewal process transformed the meanings attributed to the neighborhood. Primary and secondary written sources, archival documents, contemporary newspapers, field observations, and visual materials were utilized in the research; the obtained data were interpreted using comparative historical analysis and sociological evaluation techniques. The findings indicate that modernization ideology and national identity formation operated in tandem during the establishment of the Saraçoğlu Neighborhood; the neighborhood was conceived both as a showcase of the nation and as one of the constituent components of Ankara’s modern urban identity. The current renewal process, however, highlights the radical shift in the neighborhood’s ideological and sociocultural functions despite the preservation of its physical structure. The distinctive feature of this study lies in the evaluation of the Saraçoğlu Neighborhood on the axis of social memory, continuity, and transformation, and its interpretation within the framework of the Ship of Theseus Paradox. In this respect, the research introduces a new perspective to the urban transformation literature and offers an original contribution to ongoing debates regarding the identity of space.

Anahtar Kelimeler

• Urban Space
• National-Building
• Urban Identity
• Ship of Theseus Paradox
• Saraçoğlu Neighborhood

Kaynakça

1. Alkışer, Yasemin & Hülya Yürekli. “Türkiye’de ‘Devlet Konutu’nun Dünü, Bugünü, Yarını.” İTÜ Dergisi/a: Mimarlık, Planlama, Tasarım 3, sy. 1 (2004): 63-74.
2. Altınay, Ali & Merve Nalçakan. “Kişisel Tanıklıklar Bağlamında Mekânsal Okumalar ve Değerlendirmeler: Bir Bellek Mekânı Olarak Ankara Saraçoğlu Mahallesi”, Ankara Araştırmaları Dergisi. 9/1 (2021): 1–34.
3. Aristoteles. Metafizik. Çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Sosyal Yayınlar, 1996.
4. Avşaroğlu, Nadir. “Dante Gibi Tam Ortasında Ankara’nın: Saraçoğlu Mahallesi”, Ankara Saraçoğlu Mahallesi Mühendislik Mimarlık Öyküleri. Cilt 6–15, Öykü 12. Ankara: TMMOB, 2014: 259-271.
5. Balabanlılar, Mürşit. & Şebnem Kandır & Mine Söğüt. Türkiye’nin 70 Yılı: Gün Gün Cumhuriyet Tarihi (Cilt 1: 1923- 1972). İstanbul: Hürriyet Yayınları, 1994.
6. Başbakanlık İstatistik Umum Müdürlüğü. İstatistik Yıllığı (1931-1932). Ankara: Başbakanlık İstatistik Umum Müdürlüğü, 1932.
7. Batur, Afife. “Cumhuriyet Döneminde Türk Mimarlığı”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. Cilt 5. İstanbul: İletişim Yayınları, 1983: 1380–1420.
8. Baudrillard, Jean. Simulacra and Simulation. Ann Arbor: University of Michigan Press, 1994.

9. Bayraktar, Nuray. “Bonatz’ın ‘Türk Evi’ Sevgisinin Biçimsel Aktarımı: Saraçoğlu (Namık Kemal) Mahallesi”, Arredamento Mimarlık. 247 (2011): 66-74.
10. Bayraktar, Nuray & Emre Madran & Faruk Bildirici. “Saraçoğlu Mahallesi”, Bina Kimlikleri Söyleşileri 6: Saraçoğlu– Namık Kemal Mahallesi. Seri Ed. T. Elvan Altan, Sayı Ed. N. Bayraktar. Ankara: TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi, 2020: 1–60.
11. Bell, Daniel A. & Avner de-Shalit. The Spirit of Cities: Why the Identity of a City Matters in a Global Age. Princeton: Princeton University Press, 2011.
12. Benjamin, Walter. Illuminations: Essays and Reflections. Ed. Hannah Arendt. New York: Schocken Books, 1968.
13. Bross, Benjamin A. “Theseus’ Paradox: History, Authenticity and Identity”, The Future of Praxis: Applied Research as a Bridge Between Theory and Practice (ARCC 2019 International Conference Proceedings). Ed. C. Jarrett, P. Plowright, H. Rashed-Ali. Architectural Research Centers Consortium, 2019: 128-137.
14. Cengizkan, Ali. “Türkiye İçin Modern ve Planlı Bir Başkent Kurmak: Ankara 1920–1950.” Bir Başkentin Oluşumu: Avusturyalı, Alman ve İsviçreli Mimarların Ankara’daki İzleri içinde, 28–45. Ankara: TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi & Goethe-Institut Ankara, 2012.
15. Çoban, Aykut Namık. “Cumhuriyetin İlanından Günümüze Konut Politikası”, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi. 67/3 (2012): 75-108.
16. Dursun, Defne & Ufuk Poyraz. “Ankara” Türk Dünyası Başkentleri içinde, 25–99. Ankara: SFN Televizyon Tanıtım Tasarım Yayıncılık Ltd. Şti., 2014.
17. Đukić, Filip. “Continuity Theory and the Component Theory of the Ship of Theseus”, Journals of Arts & Humanities Studies. 1/1 (2025): 20–25.
18. Gökman, Muzaffer. 50 Yılın Tutanağı. İstanbul: Hürriyet Yayınları, 1973.
19. Howard, Ebenezer. Garden Cities of To-Morrow. London: Swan Sonnenschein & Co., 1902.
20. Hölling, Hanna Barbara. Re: Paik. On Time, Changeability and Identity in the Conservation of Nam June Paik’s Multimedia Installations. Doktora Tezi, Universiteit van Amsterdam, 2013.
21. Huyssen, Andreas. Twilight Memories: Marking Time in a Culture of Amnesia. New York: Routledge, 1995.
22. Keki, Başak. “On the Ship of Theseus: Critiquing the Obvious Solution”, ETHOS: Dialogues in Philosophy and Social Sciences. 11/2 (2018): 30–44.
23. Keleş, Ruşen & Bülent Duru. “Ankara’nın Ülke Kentleşmesindeki Etkilerine Tarihsel Bir Bakış”, Mülkiye Dergisi. 32/261 (2014): 27-44.
24. Lacan, Jacques. Seminar IX: Identification. Çev. Cormac Gallagher. Erişim 10 Ocak 2026. [https://www.valas.fr/ ımg/pdf/the-semınar-of-jacques-lacan-ıx_identification.pdf ].
25. Lofland, Lyn H. A World of Strangers: Order and Action in Urban Public Space. New York: Basic Books, 1973.
26. Madanipour, Ali. “Why Are The Design and Development of Public Spaces Significant For Cities?”, Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science. 26/6 (1999): 879-891.
27. “Memur Meskenleri İnşası Hakkında Kanun (Kanun No. 4626)”. T.C. Resmî Gazete. 7343, 22 Temmuz 1944.
28. “Memur Meskenleri İnşası Hakkındaki 4626 Sayılı Kanun’a Ek Kanun (Kanun No. 6126)”. T.C. Resmî Gazete. 6702, 15 Temmuz 1953.
29. “Memur Meskenleri İnşası Hakkında 4626 Sayılı Kanun’a Ek 6126 Sayılı Kanun’un Birinci Maddesine İki Fıkra ile Kanuna Bir Ek Geçici Madde Eklenmesi Hakkında Kanun (Kanun No. 2420)”. T.C. Resmî Gazete. 17273, 8 Mart 1981.
30. Okandan, Recai. “1944 Yılı Mevzuatı”, İstanbul Hukuk Mecmuası. 10/3 (1945): 794-822.
31. Özalp, M. Nazmi. Bir Başkentin Anatomisi: 1950’lerde Ankara. Haz. Haluk İmga. Ankara: İdealkent Yayınları, 2022.
32. Sarıoğlu, Mehmet. Ankara: Bir Modernleşme Öyküsü (1919–1945). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 2001.
33. Sayar, Zeki. “Saraçoğlu Mahallesi”, Arkitekt. 171–172 (1946): 56-59.
34. Sızan, Elif Balam. “Mecliste Ankara: 1920-1923 Yılları Arasında Ankara Belediyesi”, Çağdaş Yerel Yönetimler. 34/3 (2025): 39-70.
35. Tankut, Gönül. “Ankara’nın Başkent Olma Süreci”, ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi. 8/2 (1988): 93-104.
36. Tanrıverdi, Zeynep. Ankara Saraçoğlu Mahallesi Tarihsel Çevre Çözümlemesi, Korunması ve Örnek Yapı Bloğu Restorasyonu. Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi, 2012.
37. Tanrıverdi, Zeynep. “Ankara’da Cumhuriyet Dönemi Mimarisi İçin Koruma Alanı: Saraçoğlu Mahallesi”, Cumhuriyet 6. Uluslararası Uygulamalı Bilimler Kongresi Bildiri Kitabı. Ankara: UBAK Yayınları, 2022: 36–53.
38. Tekeli, İlhan. “Almanca Konuşan Plancı ve Mimarların Erken Cumhuriyet Dönemi Ankara’sının Planlaması ve Konut Sorununun Çözümüne Katkıları Üzerine.” Bir Başkentin Oluşumu: Avusturyalı, Alman ve İsviçreli Mimarların Ankara’daki İzleri içinde, 58-67. Ankara: TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi & Goethe-Institut Ankara, 2012.
39. Tekin, Duygu. “Saraçoğlu Yerleşkesi’ni İkinci Ulusal Mimarlık ve Bonatz’la Okumak”, TMMOB Şehir Plancıları Odası Haber Bülteni. 227 (2014): 11–15.
40. Ulusoy, Ali Ender. “Türkiye’de Konut Politikaları: Tarihsel Süreç ve Aktörlerin Rolü”, Kamu Yönetimi ve Politikaları Dergisi. 1/3 (2020): 93-125.
41. Urry, John. The Tourist Gaze. London: Sage Publications, 2002.
42. Wiggins, David. Sameness and Substance Renewed. Cambridge: Cambridge University Press, 2001.
43. Yavuz, Mesut Malik. “The Ship of Theseus, Individual Essences and Artifact Identity”, Kelâm Araştırmaları Dergisi. 15/1 (2017): 111–124.