Modern Urbanization and Islamic Architecture from a Halal Living Perspective: Identity, Space, and the Need for Reconstruction

Öz

This study examines the influence of Islamic architecture on identity, space, and social structure within the context of modern urbanization. Rooted in the principles of halal living, Islamic architecture presents a spatial approach that embodies privacy, justice, and solidarity while fostering a culture of communal living. The research analyses city plans from the Seljuk and Ottoman periods, along with typologies of traditional Turkish houses, within their historical and cultural contexts. The findings reveal that mosque-centred neighborhood layouts and housing schemes based on courtyard and sofa systems strengthened the balance between individuals and society, thereby preserving social cohesion. In contrast, the rise of modern apartment culture and unplanned urbanization has weakened the principles of privacy, solidarity, and collective life. Consequently, Islamic architecture is interpreted not merely as a historical legacy but as a model capable of offering humane and sustainable solutions to contemporary urbanization challenges.

Anahtar Kelimeler

• Islamic architecture
• communal living
• turkish house
• privacy

Helal Yaşam Perspektifinde Modern Kentleşme ve İslam Mimarisi: Kimlik, Mekân ve Yeniden İnşa İhtiyacı

Öz

Bu çalışma, modern kentleşme sürecinde İslam mimarisinin kimlik, mekân ve toplumsal yapı üzerindeki etkilerini incelemektedir. Helal yaşam ilkeleri doğrultusunda şekillenen İslam mimarisi; mahremiyet, adalet ve dayanışma temelleri üzerine kurulu, birlikte yaşama kültürünü destekleyen bir mekânsal anlayış sunmaktadır. Araştırmada, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine ait şehir planları ile Türk evi tipolojileri tarihsel ve kültürel bağlamda analiz edilmiştir. Bulgular, cami merkezli mahalle düzeni ile avlu ve sofa sistemine dayalı konut kurgusunun birey-toplum dengesini güçlendirdiğini ve toplumsal bütünlüğü koruduğunu göstermektedir. Buna karşılık, modern apartmanlaşma ve plansız kentleşme süreçlerinin mahremiyet, dayanışma ve ortak yaşam ilkelerini zayıflattığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak, İslam mimarisi tarihsel bir mirasın ötesinde, çağdaş kentleşme sorunlarına insani ve sürdürülebilir çözümler sunabilecek bir model olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam mimarisi
• birlikte yaşama
• türk evi
• mahremiyet

Kaynakça

1. Ak, M. (2025). Şehir, Şehirlilik ve Türkiye: Taşralılıktan Şehirliliğe Dönüşüm Süreci. ETÜT Dergisi, 10, 14–37. https://doi.org/10.52003/etutdergisi.1601184
2. Akın, S. (2024). Modern Zamanlar Sonrası Türk Evinin Yeniden İnşa Önerisi. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
3. Akman, N. G. A. (2022). Doğan Kuban’ın “Türk Hayat’lı Evi” Anlayışının Çağdaş Mimarlık Tarihi Yaklaşımları Üzerinden Değerlendirilmesi. Akdeniz University Journal of the Faculty of Architecture, 1(1), 47–59. www.mimarlikdergi.akdeniz.edu.tr
4. Aksoy, S. H. (2018). Şehir Kültürümüzün Temeli Komşuluk. Şehir Kültürü ve Kültürlü Şehir Sempozyumu, 413–422. https://kitap.tyb.org.tr/kitap/sehir_elazig.pdf
5. Akyol, M., Boyacıoğlu, E., & Altan, T. E. (2019). Mimarlık ve Yolculuk Pratiği: Cengiz Bektaş’ın “Anadolululuk” Söylemi. Mimarlık, 407, 46–50.
6. Akyüz, E. (2023). İslam Medeniyetinde Ev Tasavvuru. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26, 453–461. https://doi.org/https://doi.org/10.29029/busbed.1322307
7. Aliağaoğlu, A., & Özkan, O. (2020). Antik Yunan Kentlerinin (Polis) Kentsel Ekoloji Perspektifiyle Değerlendirilmesi. Doğu Coğrafya Dergisi, 25(43), 1–12.
8. Aliağaoğlu, A., & Uğur, A. (2016). Osmanlı Şehri. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 38, 203–226.

9. Arel, A. (1981). İslam Ülkelerinin Mimarisi İslam Kavramını Geride Bırakmıştır. Mimarlık, 81(4), 166.
10. Başar, E. (n.d.). A. Süheyl Ünver Atölyesi Yorumuyla Türk Kültür ve Sanatında Hayat Ağacı. Erdem İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi. https://doi.org/10.32704/erdem.577414
11. Cansever, T. (n.d.). İslam’da Şehir ve Mimari. Retrieved September 17, 2025, from https://www.scribd.com/document/611787088/Turgut-Cansever-%C4%B0slam-da-%C5%9Eehir-ve-Mimari
12. Çetin, A. (2011). Bir Kavramın Kısa Tarihi: ‘Mahalle Baskısı.’ Mukaddime, 3(3), 81–92.
13. Düzenli, H. İ. (2021, January 13). Mimar Turgut Cansever Kimdi, Çabası Ne İdi? https://www.marmara.gov.tr/tr/mimar-turgut-cansever-kimdi-cabasi-ne-idi
14. Düzenli, Y. (2025). Muhakkik Mimar Turgut Cansever’den “İslâm Şehri”ne Dair Yeni Bir Tasavvur ve Tasarım. https://www.sabahulkesi.com/2015/04/29/muhakkik-mimar-turgut-canseverden-islam-%C5%9Fehrine-dair-yeni-bir-tasavvur-ve-tasar%C4%B1myahya-d%C3%BCzenli/
15. Ece, H. K. (2020, June 29). Kur’an’da Toplumsal İlişki Ahlâkı. https://kuranihayat.com/yazi-e0f72307bfc3ffbb2cec
16. Edirne Valiliği. (2014). Edirne’de Osmanlı Kültüründen Dekoratif Örnekler.
17. Ercivan, A. (2022). Şehir Tarihçiliği ve Türkiye’deki Yansımaları. Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Dergisi, 11, 115–131.
18. Genç, M. (2022). Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi II. Ötüken Neşriyat.
19. Genim, S. (2024). Şehir Sadece Mekân Değil, Canlı Bir Organizmadır. https://www.lacivertdergi.com/dosya/2024/04/08/sehir-sadece-mekan-degil-canli-bir-organizmadir
20. Gömeç, S. Y. (2021). Uygur Kaganlığındaki Sogd Tesiri. 9. Milletlerarası Türkoloji̇ Kongresi̇ Bildiriler Kitabı. https://iupress.istanbul.edu.tr/tr/book/9-milletlerarasi-turkoloji-kongresi-bildiriler-kitabi/chapter/uygur-kaganligindaki-sogd-tesiri
21. Gören, İ. E. (n.d.). Süheyl Ünver Anılıyor. Retrieved September 17, 2025, from https://www.klasiksanatlar.com/icerik/sayfa/81/suheyl_unver_aniliyor.html
22. Kejanlı, D. T. (2010). Anadolu’da Selçuklu ve Osmanlı Dönemlerinde Kent Sistemi, Kale ve Merkez-Çarşı Gelişimi. E-Journal of New World Sciences Academy, 5, 287–302.
23. Kılıç, M. S. (2012). Kalpten şehre yol vardır. https://www.yenisafak.com/hayat/kalpten-sehre-yol-vardir-404789
24. Kunduracı, N. (2015). İslam Medeniyetinde Birlikte Yaşama Kültürü. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 0(34), 61–88. https://doi.org/10.21560/spcd.07344
25. Mülayim, S. (n.d.). Süleymaniye Camii ve Külliyesi. Türkiye Diyanet Vakfı. Retrieved October 7, 2025, from https://islamansiklopedisi.org.tr/suleymaniye-camii-ve-kulliyesi
26. Namlı, A. (2025). Helalleşme Kültürü. Academic Platform Journal of Halal Lifestyle, 7(1), 1-16. https://doi.org/10.53569/apjhls.1628681
27. OpenAI. (2025). [Yapay zekâ tarafından oluşturulan görsel] [AI-generated image]. ChatGPT. https://chatgpt.com/backend-api/estuary/content?id=file_00000000ec7061f5870dc20d885eb880&ts=489652&p=fs&cid=1&sig=07ee99042d864283193ab24dd3aaaed09a02023676ad4ee724cd427291d7e699&v=0
28. OpenAI. (2025). [Yapay zekâ tarafından oluşturulan görsel] [AI-generated image]. ChatGPT. https://chatgpt.com/backend-api/estuary/content?id=file_0000000059a061fd8981d22787f5baa6&ts=489652&p=fs&cid=1&sig=f957d56bca2c2f6448c9a220bdd72fea84c7e7878e7133e58a9907f3c0df140a&v=0
29. Özcan, K. (2005). Orta Asya Türk Kent Modelleri Üzerine Bir Tipoloji Denemesi (Vııı. Yüzyıldan Xııı. Yüzyıla Kadar). Gazi Üniv. Müh. Mim. Fak. Der., 20(2), 251–265.
30. Özcan, K. (2007). Anadolu'da Selçuklu dönemi yerleşme sistemi ve kent modelleri. İTÜ Dergisi., 6(1), 3–15.
31. Roberts, J. M. (2014). Kısa Dünya Tarihi. İnkılap Kitapevi.
32. Saatçi, S. (2014). Mimar Sinan Bir Osmanlı Mucizesi. Ötüken Neşriyat.
33. Saatçi, S. (2018). Şehir ve Medeniyet. Şehir Kültürü ve Kültürlü Şehir Sempozyumu, 433–447. https://kitap.tyb.org.tr/kitap/sehir_elazig.pdf
34. Saatçi, S., Baysal, D., & Akın, S. (2024). Modern Zamanlarda Türk Evinin Yeniden İnşası: Akın Evi Örneği. ALKÜ Fen Bilimleri Dergisi, 6(3), 253–271. https://doi.org/https://doi.org/10.46740/alku.1543165
35. Sanatın Yolculuğu. (2019). Uygurlar ve Tapınakları. https://www.sanatinyolculugu.com/uygurlar-ve-tapinaklar/
36. Tanpınar, A. H. (1969). Beş Şehir. Millî Eğitim Bakanlığı. https://www.scribd.com/document/663150809/Ahmet-Hamdi-Tanp%C4%B1nar-Be%C5%9F-%C5%9Eehir-Meb-1969
37. Turan, O. (2022). Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti (22nd ed.). Ötüken Neşriyat A.Ş. https://www.otuken.com.tr/u/otuken/docs/s/e/selcuklular-tarihi-ve-turk-islam-medeniyeti-1663072955.pdf?srsltid=AfmBOoqvYp386jiVHr0TW7uhvcVx0dJdgNKKyJ_42hrLm3q3PXrTUlsq
38. Tutar, M., & Ökten, S. (2025). İslam Şehrinin Mekân Anlayışı Olarak Tevhit Kavramı. İslam Araştırmaları Dergisi, 53, 7–28. https://doi.org/10.26570/isad.1526834
39. Uğur, Y. (n.d.). Osmanlı’da Şehircilik Anlayışı. Erişim Tarihi:22.10.2025, https://www.csb.gov.tr/osmanli-da-sehircilik-anlayisi-makale
40. Vikipedi. (2025). Karahoca Uygur Krallığı. https://tr.wikipedia.org/wiki/Karahoca_Uygur_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1