Necessity–Based Approaches to Nutrition in Today’s Food Landscape: An Introduction

Öz

Nutrition constitutes a fundamental subject within the domain of religions. Within the framework of their respective belief systems, religions establish normative principles that regulate dietary practices. In Islam in particular, nutrition is regarded as a matter directly related to faith. The concepts of lawful (ḥalāl) and unlawful (ḥarām) foods are outlined in the Qur’an through general principles and are elaborated in detail in the ḥadīth literature and classical fiqh sources. In the contemporary period, food production has undergone significant transformation due to technological advancements. Ready-made and packaged food products have become widely accessible and are increasingly preferred by consumers because of convenience, variety of taste, and affordability. However, during the production process, packaged foods are exposed to various physical and chemical treatments. Additives containing chemical substances are frequently used to extend shelf life, preserve freshness, and enhance flavor. Such practices render food products questionable not only in terms of health but also from a religious perspective. In this context, the significance of the concepts of ḥalāl and ṭayyib in relation to food becomes evident. From the perspective of believers, it is essential to refrain from unlawful (ḥarām) and doubtful (shubha) foods and to sustain oneself with ṭayyib foods within the limits of necessity (ḍarūrah). This study examines, from a juristic (fiqhī) perspective, the importance of adhering to ḥalāl and ṭayyib dietary principles within the framework of necessity.

Anahtar Kelimeler

• Nutrition
• Halal
• Unlawful
• Necessity.

GÜNÜMÜZ GIDALARINDA HELÂL–TAYYİB ÖLÇÜSÜ VE FIKHÎ BİR RUHSAT OLARAK ZARÛRET

Öz

Beslenme, dinlerin alanına giren temel bir konudur. Dinler, kendi inanç değerleri açısından koydukları ilkeler çerçevesinde beslenme konularında hüküm belirleyicidirler. Özellikle İslâm dinî açısından, beslenme inançla alakalı bir konu olarak görülmektedir. Helâl ve haram gıdalar, Kur’an’da temel ilkeler çerçevesinde, hadis ve fıkıh literatüründe ise ayrıntılı bir şekilde ifade edilmiştir. Günümüzde gıdalarda teknolojinin de etkisiyle değişim ve dönüşüm yaşanmakta, hazır ambalajlı gıdalar, tüketenler açısından kolay ulaşılabilir, farklı lezzet arayışı ve daha ucuz olması sebebiyle rağbet görmektedir. Paketli ve ambalajlı gıdaların hazırlık sürecinde maruz kaldığı fiziksel reaksiyon, raf ömrünün uzatılması, taze kalması vb. sebeplerle kullanılan kimyasal içerikli katkı maddeleri hem sağlık hem de inanç açısından gıdaları şüpheli hale getirmektedir. Bu durumda gıdalarda helâl, tayyib kavramının önemi açığa çıkmaktadır, inananlar açısından haram ve şüpheli gıdalardan sakınmak, tayyib olan gıdalarla zarûret ölçüsünde beslenmek önem arz etmektedir. Bu çalışmada helâl, tayyib gıdalarla zarûret çerçevesinde beslenmenin fıkhî açıdan önemi ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Beslenme
• Helâl
• Haram
• Zarûret.

معيار الحلال والـطيب في الأغذية المعاصرة والضرورة كرخصة فقهية

Öz

تعدّ التغذية موضوعاً جوهرياً يدخل في نطاق الأديان؛ إذ تضع الأديان أحكاماً محددة للمسائل المتعلقة بالغذاء في إطار المبادئ التي تفرضها قيمها الاعتقادية. ومن منظور الدين الإسلامي على وجه الخصوص، تُعتبر التغذية قضية مرتبطة بالعقيدة؛ حيث فُصّلت الأغذية الحلال والحرام في القرآن الكريم ضمن مبادئ عامة، بينما وردت تفاصيلها في السنة النبوية وأدبيات الفقه الإسلامي. وفي عصرنا الحالي، تشهد الأغذية تغيراً وتحولاً بفعل التكنولوجيا، حيث تلقى الأغذية الجاهزة والمعلبة إقبالاً كبيراً لسهولة الوصول إليها، وبحثاً عن نكهات مختلفة، وانخفاض تكلفتها. ومع ذلك، فإن التفاعلات الفيزيائية التي تتعرض لها هذه الأغذية أثناء التحضير، والمواد المضافة ذات المحتوى الكيميائي المستخدمة لإطالة مدة صلاحيتها والحفاظ على نضارتها، تجعل هذه الأغذية مشبوهة من الناحيتين الصحية والدينية. وفي هذا السياق، تتجلى أهمية مفهومي "الحلال" و"الطيب" في الغذاء. فمن منظور المؤمنين، تبرز أهمية الاجتناب عن المحرمات والشبهات، والاكتفاء بالتغذية من الأغذية الطيبة وفقاً لمبدأ "الضرورة". وتتناول هذه الدراسة الأهمية الفقهية للتغذية بالأغذية الحلال والطيبة في إطار قاعدة الضرورة.

Anahtar Kelimeler

• التغذية، الحلال، الحرام، الضرورة

Kaynakça

1. Aktürk, İ, (2019). Türk Standartları Enstitüsü, Dinî Hükmü Açısından Gıdalardaki ve İlaçlardaki Katkı Maddeleri, 11-13.
2. Aslan, M. S. (2016). İslâm Hukukuna Göre İstihâle Ve İstihlâkın Necis Katkı Maddesi İçeren Gıda, İlaç, Kozmetik Ve Temizlik Malzemelerinin Hükmüne Etkisi, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2326-2345.
3. Avcı, A. O. (2025), Helâl Olan Bir Gıda Maddesi Onu Tüketen Herkese Helal midir? Academic Platform Journal of Halal Lifestyle, Derleme, 17-23, DOI: 10.53569/apjhls.1661285.
4. Belen, F. Z., vd. (2018). Malezya Örnekliğinde Helâl Ürüne Ortak Bir Disipliner Yaklaşım, Kırıkkale İslâmi İlimler Fakültesi Dergisi, 141–168, https://izlik.org/JA45UE87BW.
5. Bilmen, Ö. N. (t.y.). Hukuku İslâmiye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu, İstanbul: Bilmen Basım ve Yayın Evi. , (t.y.). Kur’an’ı Kerim’in Türkçe Meâli Âlisi ve Tefsiri, İstanbul: Bilmen Basım ve Yayınevi.
6. Buhârî, (2021). Ebu Abdullah Muhammed b. İsmâil, el, Sahîh’ûl-Buhârî. Diyarbakır: Seyda Yayınları.
7. Candan, A. (2017). Doğrulanabilirlik İlkesi Açısından Fıkıh Literatüründeki İstihâle Örnekleri Ve Güncel Bazı Tespitler, Diyanet İlmi Dergi, 103-130.
8. Cıbız, Y. N. (2015). İslâm Hukukunda İstihlâk Ve Hükümleri, Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 225-244, https://doi.org/10.17828/yasbed.89570

9. Curcânî, (2013). .Ali b. Muhammed b. Ali, Kitâbu’t-ta’rifât, Beyrut: Daru’l Ma’rife.
10. Çalış, H. (2013). Zarûret, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 44/141–144, İstanbul: TDV Yayınları.
11. Demir, H. (2015). İslâm Hukuku Açısından Obeziteye Yol Açan Yeme İçme Hakkında Bazı Tespitler, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 135–168, https://doi.org/10.18505/cuifd.09939.
12. Demirbaş, N. (2022). Gıda Tüketiminde Sağlık Motivasyonunun Etkisi Üzerine Bir Değerlendirme, Tarım ve Gıda Ürünleri Tüketimi. Ankara: İksad Yayınevi.
13. Devellioğlu, F. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları, 2010.
14. Diken, A. & Kayadibi, Ö. (2022). Örgütlerde İnsan Unsuruna Helâl Perspektifinden Bakış, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Derleme, 50–58, https://doi.org/10.53569/apjhls.1176687.
15. Erdoğan, M. (2010). Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Ensar Neşriyat.
16. Gazzâli, (2022). Hüccetü’l–İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et–Tûsî,
17. İhyâ (Muhtasar İhyâu Ulûmi’d–Dîn Tercümesi), trc, Mustafa Çağrıcı, İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. Gıda Teknolojisi, Gıda İşlemede Ham Madde ve Yardımcı Maddeler, ( Ankara: T.C. Milli Eğitim Bakanlığı, 2015), 4. http://megep.meb.gov.tr (modüller) Gıda İşleme, (Erişim 4 Ağustos 2026).
18. Güneş, Z. S. & Yetim, H. (2020). Helâl Gıda Üretimi ve Tüketimi, Journal of Halal Life Style, Derleme, 70-94, https://izlik.org/JA67WA85CK.
19. İbn Kudame, (t.y.). Muvaffakuddin Ebu Muhammed Abdullah b. Ahmed b. Muhammed b. el–Makdisi Cemaili Dımeşki Salihi Hanbeli, el–Muğnî, Memleketü’l Arabiyye, Suudiyye: Daru’l Âlem Yayıncılık.
20. İbn Manzûr, (2005). Ebu’l–Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el–Ensârî er–Rüveyfiî, Lisânü’l–‘Arab, Daru’l–Kutubu‘l–İlmiyye.
21. İsfahânî, (2010). Ebü’l Kasım Hüseyn b. Muhammed b. el–Mufaddal er–Râğıb, el–Müfredât, (Kur’ân Kavramları Sözlüğü), Mütercimler: Abdulbaki Güneş–Mehmet Güneş, İstanbul: Çıra Yayınları.
22. Karaman, H., vd., (2010). İlmihal I–II, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. (2002). İslâm’ın Işığında Günün Meseleleri, İstanbul: İz Yayıncılık
23. Karapınar, E. (2020). Organik Tüketimde Tüketici Davranışını Etkileyen Faktörler Üzerine Pilot Bir Araştırma İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi.
24. Koca, F. Haram, (1997). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 16/100-103, İstanbul: TDV Yayınları.
25. Köse, S. (2020). Fıkhi Açıdan Helâl Gıdanın Temel İlkeleri, Helâl ve Etik Araştırmalar Dergisi, 1-18, https://izlik.org/JA42GE33YX
26. Mavsılî, (2013). Abdullah B. Mahmud, el–İhtiyar Li–Ta’lîli’l–Muhtâr, trc, Mehmet Keskin, İstanbul: Hikmet Neşriyat.
27. El-Müncid, (2003). el--Vasit, Fi’l--Arabiyetü’l--Muasara, Beyrut: Daru’l--Maşrık,
28. Müslim, (2018). Ebü’l–Hüseyn Müslim b. el–Haccâc, el--Kuşeyrî en--Neysâbûri, Sahihu Müslim, Suriye: Merkezi Risalet-i Dirasat.
29. Neccâr, (t.y.). Mustafa,İbrâhîm, Ahmed ez–Ziyyât, Hâmid Abdulkâdir, Muhammed, el–Mu’cemu’l–Vasît, Dâru’d–Da’ve, y.y..
30. Nevevî, (2013). Ebu Zekeriyya b. Şeref, Minhâcüt’Tâlibîn (Arapça–Türkçe Tam Metin), trc, Abdulhalık Duram –Mithat Acat, Diyarbakır: Seyda Yayınları.
31. Okur, K. H. (2009), İslâm Hukuku Açısından Helâl ve Haram Olan Gıdalar ve Bazı Güncel Meseleler, Bursa’da Düzenlenen VI. İlahiyat Fakülteleri İslâm Hukuku Anabilim Dalı Koordinasyon Toplantısı’nda Sunulan Tebliğin Gözden Geçirilmiş Şeklidir, 7-40.
32. Pişgin, Y. (2014). Kur’an ve Sünnete Göre Beslenme ve Şahsiyet Yapına Etkisi, Akdeniz Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 137–160, https://izlik.org/JA58KA46AR.
33. Sami, Ş. (1996). Kâmû–sı Türkî, İstanbul: Çağrı Yayınları.
34. Şahin, F, Gülhan, F, (2020). Hazır Gıda Teknolojileri, Ankara: Bilimin Teknolojideki Uygulamaları, Pegem Akademi.
35. Şâtıbî, E. İ. (1998). İbrahim bin Musa - Ubu Ubeyde Meşhûr. el-Muvafakât fîusûli’ş-Şerîati. Beyrut: Dâru’l Kutubi’l-İlmiyye.
36. Şener, M. (1998). Hayvan, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 17/92–98, İstanbul: TDV Yayınları.
37. Şimşek, M. (2019). Helâl Gıda Araştırmalarında Günümüz Fıkıh Problemi Olarak İstihâle ve İstihlâk, Helâl ve Etik Araştırmalar Dergisi, 1-17, https://izlik.org/JA59LU99LL.
38. Topaloğlu, B. & Karaman, H. (t.y.). Arapça Türkçe Yeni Kamûs, İstanbul: Nesil Yayınları.
39. Türker, S. (2020). Helâl ve Güvenilir Gıda, Helâl ve Etik, Araştırmalar Dergisi, 85–97, https://izlik.org/JA23TY95SY.
40. Urhan, Y. vd., (2016), Türkiye Gıda Bitkileri Veritabanı, Ege Üniversitesi, Eczacılık Fakültesi, Farmasötik Botanik Anabilim Dalı, 43–57, https://doi.org/10.1501/Eczfak_0000000583.
41. Yalçın, İ. (2023). Yiyecek, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 43/554-557, İstanbul: TDV Yayınları.
42. Yazır, E. M. H. (t.y.). Hak Dini Kur’an Dili, İstanbul: Feza Gazetecilik A.Ş.
43. Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği, (1920). T.C. Resmi Gazete, Başbakanlık Mevzuatı Geliştirme ve Yayın Genel Müdürlüğünce Yayımlanır, 23172.