THE LIMITS OF PROCEDURE AND FERŞIN IN THE SCIENCE OF QİRAAT

Öz

Usūl is the collection of the concepts such as hazf, idğām, transfer, sıla, etc. under one title. Farsh, on the hand, means opening, laying and spreading, and is the name given to the juz'iyyat on which there is disagreement in the reading of the qiraat and on which no comparison can be made. In this study, usūl and farsh readings are discussed, and the meaning of these concepts in the science of Qiraat is given in a certain system. The information that "Usūl disputes are not in writing such as idğām, imāla, taghlīz but only at the level of recitation for pronunciation; on the other hand, farsi disputes occur beyond the pronunciation of the word at a level that affects the meaning of the word, such as sarf, grammar and the meaning of the word" is perceived as absolute truth in the first place, but it is revealed that this causes misconception in some places. Again, it has been revealed that the statement "Usūl is effective only in terms of phonetics, while farsh is effective in terms of both wording and meaning" also contains definite lines. As a matter of fact, in categorical terms, a concept that one author included in usul al-usūl was dealt with in the section of fars al-hurūf by another author, while another author was witnessed to mention a concept in both sections. In addition to this, it has been observed that practices such as idğâm, sıla, etc., which should be valid in the whole Qur'an, which are dependent on rules and rules, are sometimes out of the rules, and some concepts in the usūl section, which are assumed to have no effect on the meaning, have been found to have an effect on the meaning; and it has been understood that the farsh, which is known to have an effect on the meaning, does not have an effect on the meaning in some cases.

Anahtar Kelimeler

• Qiraat
• Usûl
• Farsh
• The transplant
• Dispute

KIRAAT İLMİNDE USÛL VE FERŞİN İSTİSNALARI

Öz

Usûl; kıraat okumalarında birbirine benzeyen cüz’iyyatın hazf, idğâm, nakil, sıla vb. kavramların bir başlık altında toplanmasıdır. Ferş ise açma ve yayma gibi anlamlara gelmekte olup kıraat okumalarında ihtilaf bulunan, üzerine kıyas yapılamayan cüz’iyyata verilen isimdir. Bu çalışmada usûl ve ferş okumaları ele alınmış, kıraat ilminde bu kavramların ne anlam ifade ettiği belirli bir sistem dâhilinde verilmiştir. “Usûl ihtilaflarının idğâm, imâle, tağlîz gibi yazıda olmayıp sadece telaffuza yönelik tilâvet düzeyinde gerçekleştiği; buna mukabil ferşî ihtilafların ise kelimenin telaffuzunun ötesinde sarf, nahiv ve lafzın anlamını etkileyecek düzeyde gerçekleştiği” bilgisi, ilk etapta mutlak doğru olarak algılansa da bunun kimi yerlerde yanılgıya neden olduğu ortaya konmuştur. Yine “Usûl, yalnız fonetik bakımdan; ferş ise hem lafız hem de mana açısından etkindir” ifadesinin de kesin çizgiler barındırdığı ortaya çıkarılmıştır. Nitekim kategorik bakımdan bir müellifin usûlde yer verdiği bir kavramı bir başkası, ferşü’l-hurûf kısmında ele almış; bir başka müellifin ise bir kavramı her iki bölümde zikrettiğine şahit olunmuştur. Buna ilave olarak kaide ve kurallara bağlı bulunan Kur’ân’ın tamamında geçerli olması gereken idğâm, sıla vb. uygulamaların, zaman zaman kural dışı geldiği görülmüş, yine manaya etkisinin olmadığı varsayılan usûl kısmındaki kimi kavramların da manaya etkisi saptanmış; manaya etkisi olduğu bilinen ferşin ise kimi durumlarda manaya etkisinin olmadığı anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Usûl
• Ferş
• Nakil
• İhtilaf

Teşekkür

Hayırlı Çalışmalar diliyorum

Kaynakça

1. Abdülhamîd Ömer, Ahmed Muhtar. Mu‘cemü’l-luğati’l-Arabiyyeti’l-mu‘âsıra. Kahire: ‘Âlemü’l-Kütüb, 2008.
2. Akaslan, Yaşar. “Kırâat İlmi Sistematiğinde Usûl Kavramları”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43 (2017), 217-251.
3. Akaslan, Yaşar. “Kırâat-i Aşere’de Ferş Yönünden Farklılıklar”. İslam Bilimleri Araştırmaları Dergisi 4 (2017), 6-31.
4. Akbulut, Furkan. Ferşu’l-Hurûf’un Mahiyeti ve Manaya Etkisi, Yeni Bir Tasnif Denemesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
5. Aliyyü’l-Kârî, Ebü’l Hasan Nureddîn Ali b. Sultân Muhammed. el-Minehu’l-fikriyye alâ metni’l-Cezeriyye. thk. Üsame Heysem Ataya. Dımaşk: Dâru’l-Gavsânî, 2012.
6. Bağdâdî, Ebü’l-Feth Osmân b. Cinnî el-Mevsılî. Sırru sınâʿati’l-iʿrâb. thk. Hasan Hindâvî. Dimaşk: Dâru’l-Kalem, 1993.
7. Başal, Abdulhalim. “Şâtıbî’nin Hırzü’l-Emânî’de (eş-Şâṭıbiyye) Tazʻîf Ettiği Vecihler ve Bu Vecihlerin Günümüz Kıraat Tedrisatı Pratiğine Yansıması”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 26/2 (2022), 699-716.
8. Benli, Abdullah. Hafs Rivâyetiyle Âsım Kıraatinin Tecvîd Kuralları. Kayseri: Tezmer, ts.

9. Bennâ, Ahmed b. Muhammed b. Abdilganî ed-Dimyâtî. İthâfü fuzalâʾi’l-beşer fi (bi)’l-kırââti’l-erbaʿate ʿaşer. thk. Şa‘bân Muhammed İsmâil. Beyrut: Alemu’l-Kütüb, 1407/1987.
10. Cermî, İbrahim Muhammed el-. Mu‘cemu ’ulûmi’l-Kur’ân. Dimaşk: Dâru’l-Kalem, 2001.
11. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. es-Sihâh tâcü’l-luga. thk. Ahmed Abdulgafûr Attâr. Beyrut: Dâru’l-‘İlm, 1399.
12. Curcânî, Ebû Bekr Abdülkâhir b. Abdirrahmân b. Muhammed. Mu‘cemu’t-târifât. thk. Muhammed Sıddik el-Minşâvî. Kahire: Dâru’l-Fazîle, 2004.
13. Çağıl, Necdet. Kur’ân Belâgati ve Fonetiği Yönünden Kıraatler. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri, Doktora Tezi, 2002.
14. Çetin, Abdurrahman. Kur’ân Okuma Esasları. Bursa: Emin Yayınları, 2011.
15. Çiftçi, Ali. “Ebu Amr ed-Dânî’nin et-Tahdîd fi’l-İtkâni ve’t-Tecvid’i Özelinde Tecvid İlminin Müstakilleşmesi”. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi 17/2 (2017), 287-317.
16. Dabbâ‘, Nûruddîn Alî b. Muhammed b. Hasen. el-İdâʾe fî beyâni usûli’l-kırâʾe bi’n-nisbe li’l-kurrâʾi’l-ʿaşere. thk. Ali Muhammed Dabbâ‘. Mısır: Mektebetü’l-Ezher, 1420.
17. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. el-Feth ve’l-imâle. thk. Ebû Said Ömer b. Garâme el-Amrevî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1422/2002.
18. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. el-Mûdih li-mezâhibi’l-kurrâ ve ihtilâfihim fi’l-feth ve’l-imâle. thk. Fergali Seyyid Arbâvî. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010.
19. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. Kitâbu’t-teysîr fi’l-kırââti’s-seb‘. thk. Halef b. Hammûd b. Sâlim es- Sağdalî. b.y.: Dâru’l-Endülüs, 1436/2015.
20. Dimyatî, Şeyh Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Abduganî eş-Şafii. İthâfu fudalâi’l-beşer. b.y: Matbaay-ı Âmira, 1285.
21. Dîvânî, Ali b. Ebî Muhammed. Ravdatü’t-takrîr fi ihtilâfi’l-kırââti beyne’l-irşâd ve’t-Teysîr. thk. M. Emin el-Hûlî. Riyad: Daru’l-‘Âsıme li’n-Neşr ve’t-Tevzî’, 2011.
22. Dûseri, İbrahim b. Sa‘îd. Muhtasaru’l-‘ibârât li-mu‘cem’i mustalahati’l-kırâât. Riyad: Dâru’l-Hadâra, 2008.
23. Ebû Ubeyd, Kâsım b. Sellâm b. Abdillah el-Heravî. Fedâilü’l-Kur’ân. thk. Mervân el-Atiyye. Dimaşk: Dâru İbni Kesîr, 1415.
24. Endelüsî, Ebû Hayyân Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân. İrtişâfü’d-darab min Lisâni’l-‘Arab. thk. Mustafa Ahmed Nehhas. Kahire: Matbaatu’l-Medenî, 1989.
25. Fârisî, Ebû Alî Hasen b. Ahmed b. Abdilgaffâr. el-Hücce li’l-kırââti’s-seb‘. thk. Bedreddîn Kahvecî-Beşîr Cevicâtî. Dimaşk: Dâru’l-Me’mûn, 1413/1993.
26. Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm el-. Kitâbü’l-ʿayn. thk. Abdülhamîd Hindâvî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
27. Ferğalî, Seyyîd ‘Arabâvî. Şerhu Kitâbi’l-İnbâ fî tecvîdi’l-Kur’ân. Kahire: Mektebetu Evlâdi’ş-Şeyh li’t Turâs, 2009.
28. Fırat, Yavuz. Tecvid ve Kıraat İlmi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İlk Harf Yayınları, 2018.
29. Fırıncı, Doğan. “İmâle Kurallarını İnşasında Müberred’in Kullandığı Bazı Kavramlar”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40 (2016), 147-166.
30. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kûb b. Muhammed. el-Kâmûsü’l-muhît. thk. Muhammed Naîm. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1426/2005.
31. Güloğlu, Nazife Vildan - Emiroğlu, Ufuk. “İmam Nâfi ve İmam Âsım Kıraatleri Arasındaki Manaya Etki Eden Ferşî Farklılıklar”. Hicri İkinci Asırda İslami İlimler. 146-160. Ankara: İksad Uluslararası Yayınevi-1, 2022.
32. Hâfız Nûrî. Ta‘lîm-i Kırâat-i Kur’ân’dan Tecvîd. İstanbul: Dersaâdet Merrateyni Osmâniye Matbaası, 1328.
33. Herevî, Ebû Mansûr Muvaffak b. Alî. Tezhîbü’l-lüğa. b.y: Dâru İhyâi’t-Türasi’l-A’rabî, 2001.
34. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
35. İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Mûsâ b. el-Abbâs et-Temîmî. Kitâbü’s-sebʿa fi’l-kırâât. thk. Şevkî Dayf. Kahire: Dâru’l-Meârif, 1119.
36. İbnü’l-Bâziş, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Alî b. Ahmed b. Halef el-Ensârî el-Gırnâtî. el-İknâʿ fi’l-kırââti’s-seb’. thk. A. Ferid el-Mezîd. Beyrut, 1999.
37. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fi’l- kırââti’l-‘aşr. thk. Ali Muhammed Debbâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
38. İbnü’t-Tahhân, Ebü’l-Asbağ Abdülazîz b. Alî b. Muhammed el-İşbîlî. Mürşidü’l-kâri ilâ tahkîki meʿâlimi’l-mekâriʾ. thk. Hâtim Sâlih ed-Dâmin. Kahire: Mektebetü’t-Tâbiîn, 2007.
39. İşbilî, Ebü’l-Hasan Ali b. Mü’mîn. Şerhu Cümeli’z-Zeccacî. thk. Sâhib Ebû Cenah. Bağdat: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş- Şuûni’l-İslâmiyye, 1980.
40. Kabil Nasr, Atiyye. Gâyetü’l-mürîd fî ilmi’t-tecvîd. Kahire, 2000.
41. Kâdî, Abdulfettah Abdulğanî. el-Kur’ânü’l-Kerîm ve bi-hâmişihî el-Büdûru’z-Zâhira fi’l-kırââti’l-âşri’l-mütevâtira. Dimaşk: Daru’l-Beyrut, 2007.
42. Kâdî, Abdulfettah Abdulğanî. el-Vâfî fi şerhi’ş-Şâtıbiyye fi’l-kırââti’s-seb’. Cidde: Mektebetü’s-Sevâd, 1192.
43. Karaçam, İsmail. Kur’ân-ı Kerîm’in Fazîletleri ve Okuma Kâideleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2008.
44. Karaman, Hayreddin - vd. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2007.
45. Kastallânî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ebî Bekr. Letâifü’l-işârât li fünûni’l-kırâât. thk. Âmir es-Seyyid Osmân - Abdussabûr Şâkir. Kahire: y.y., 1392/1972.
46. Kayışzâde, Hâfız Osman Nûri. Ta’lîm-i Kırâat-i Kur’ân. İstanbul: Dersaâdet Merrateyni Osmâniyye Matbaası, 1328/1908.
47. Kurtubî, Abdülvehhâb b. Muhammed. el-Mûdih fi’t-tecvîd. thk. Gânim Kaddûrî Hamed. Amman: Dâru Ammâr, 2000.
48. Makdisî, Ebû Şâme Ebü’l-Kâsım İbrâhîm. İbrâzü’l-meʿânî min Hırzi’l-emânî fi’l-kırââti’s-sebʿ. thk. İbrahim Atve ‘İvad. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2008.
49. Mekkî, Ebû Muhammed Mekkî b. Ebî Tâlib Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. Kitâbü’t-tebsıra fi’l-kırââti’s-seb‘. thk. Muhammed Ğavs en-Nedvî. Bombay: Dârü’s-Selefiyye, 1402/1982.
50. Mekkî, Muhammed b. Ahmed. ez-Ziyâde ve’l-ihsân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. Birleşik Arap Emirlikleri: Merkezü’l-Buhûs ve’d-Dirâsât Cami‘atü’ş-Şârikati’l-‘İmârât, 1427/2006.
51. Melhas, Muhammed Saîd Muhammed Ali. Ahkâmu tecvîdi’l-Kur’ân alâ rivâyeti Hafs b. Süleymân. Ammân: Mektebetü’l-Aksâ, 1989.
52. Muberred, Ebu’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd. el-Muktedab. thk. Abdulhâlık Udayme. Beyrut: Âlemu’l-Kutub, 2010.
53. Mütercim Âsım Efendi. el-Okyânûsü’l-basît fî tercemeti’l-Kâmûsi’l-muhît. thk. M Koç - E Tanrıverdi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.
54. Nüveyrî, Ebü’l-Kâsım. Şerhu Tayyibeti’n-Neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2003.
55. Öge, Ali. “Enbiyâ Sûresi Bağlamında Ferşî Kıraat Farklılıklarının Anlama Etkisi”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 50/50 (2020), 43-56.
56. Özbek, Ömer. “Kevâşî’nin Tefsirinde Kıraat Vecihlerinin Anlama Etkileri, Enbiya Suresi Örneği”. International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 14/6 (2019), 3361-3380.
57. Pâluvî, Abdu’l-Fettâh. Zübdetü’l-irfân. İstanbul: el-Mektebetü’l-Hanîfiyye, ts.
58. Radî el-Esterâbâdî, Necmü’l-eimme Radıyyüddîn Muhammed b. el-Hasen. Şerhu Şâfiyeti İbni’l-Hâcib. thk. M. Nûr el-Hasan vd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1982.
59. Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyn b. Muhammed b. el-Mufaddal er-. Müfredâtü elfâzi’l-Kurʾân. thk. Safvân ‘Adnân Dâvûdî. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1430/2009.
60. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1401/1981.
61. Sâgânî, Ebü’l-Fezâil Radıyyüddîn (Radî) Hasen b. Muhammed b. Hasen es-. et-Tekmile ve’z-zeyl ve’s-sıla li- kitâbi Tâci’l-Luga ve Sıhâhi’l-ʿArabiyye li’l-Cevherî. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim. Kahire: Matbaatü Dâri’l- Kütüb, 1973.
62. Saleh, Alaaddîn - Bulut, Ali. “Hemze’nin ‘İlmu Resmi’l-Masâhif’ ve Kıraâtteki Yeri”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/37 (2016), 77-104.
63. Sarı, Mehmet Ali. “İdgam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/471-472. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
64. Sarı, Mehmet Ali. “İmâle”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/177. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
65. Sehâvî, Ebü’l-Hasen Alemüddîn Alî b. Muhammed b. Abdissamed. Cemâlü’l-kurrâ’ ve kemâlü’l-ikrâ’. thk. Mervân el-Atiyye - Muhsin Ferâbe. Dimaşk: Dâru’l-Me’mûn li’t-Turâs, 1997.
66. Sîbeveyhi, Ebû Bişr (Ebû Osmân, Ebü’l-Hasen, Ebü’l-Hüseyn) Amr b. Osmân b. Kanber el-Hârisî. el-Kitâb. Kahire: Mektebetü’l-Hânicî, 1402/1982.
67. Şâtıbî, Ebû Muhammed (Ebü’l-Kâsım) Kâsım b. Fîrruh b. Halef. Hırzü’l-emânî ve vechü’t-tehânî. Medine: Mektebetü Dâri’l-Hüdâ, 1431/2010.
68. Taş, Adem. İbnü’t-Tahhân ve Tecvid İlmindeki Yeri. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
69. Temel, Nihat. Kıraat ve Tecvid Istılahları. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2013.
70. Uzrî, Ebü’l-Kâsım. Sirâcü’l-kârî’l-mübtedî ve tezkârü’l-mukri’l-müntehî. Mısır: Matbaatu Mustafa el-Bâbu’l-Halebî, 1954.
71. Uzun, Yakup. “Feth ve İmâle (Ebû Amr ed-Dânî’nin el-Feth ve’l-İmâle Adlı Eseri Bağlamında)”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 6/1 (2022), 455-482.
72. Ünal, Mehmet. Kur’ân’ın Anlaşılmasında Kırâat Farklılıklarının Rolü. Ankara: Fecr Yayınları, 2005.
73. Ünlü, Demirhan. Kur’ân-ı Kerim’in Tecvidi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1993.
74. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Mufassal fî ‘ilmi’l-luğa el-Arabiyye. thk. Salih Kadâra. Ammân: Dâru’l-Ammâr, 2004.