OSMANLI EĞİTİM SİSTEMİNDE RUÛS İMTİHANLARI

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 3, 573 - 602, 18.12.2025

Murat Sula

https://doi.org/10.52115/apjir.1722556

Öz

Osmanlıda eğitim ağırlıklı olarak, Selçuklular döneminde medrese adıyla müesseseleşen ve oradan alınan kurumlarda yürütülmüştür. Bu nedenle gerek işleyiş ve gerekse müfredat bakımından selefleriyle benzerlik göstermişlerdir. Ders-hoca merkezli sistemin ağırlıkta olduğu bu kurumlarda öğrenimini tamamlayanların ilmi birikimini gösteren tek belge hocaları tarafından öğrenci adına, ders – hoca zinciri çerçevesinde yazılan genel özellikli icazetnameler olmuştur. İlmi yolculuğunu ikmal edenlerden müderris olmayı arzulayanlar, Şeyhülislam Ebüssuud’un düzenlemesine kadar, herhangi bir kadroya birden fazla adayın talip olması veya birden fazla kadroya atamanın yapılması gerektiği durumlarda, ilmi güvenirliği elde etmiş bir müderris veya Anadolu ve/ya Rumeli kazaskerleri tarafından yazılı kuralları olmayan ruûs imtihana tabi tutulmuşlardır. Bu imtihanlar, adaydan belirlenen bir konuda yazılması istenen bir risalenin takriri ile genellikle fıkıhtan seçilen bir metnin okutulması ve bununla ilgili yöneltilen soruların sözlü olarak cevaplanması şeklinde yazılı-sözlü aşamalardan ibaretti. Ancak Mutavvel’in kaynak olarak belirlenmesinden itibaren bu imtihanlar, buradan seçilen metinden hareketle sarf, nahiv, belagat, vaz‘ ilmi, fıkıh, fıkıh usulü, mantık ve hikmet/felsefe konulu üretilen sorular üzerinden gerçekleştirilmiştir. 1915 yılına kadar uygulanan ruûs imtihanları, konu veya şahıs esaslı bazı araştırmalarda konu olmakla birlikte derinlemesine bir bütün halinde ele alınmamıştır. Bir dönemin ilmi anlayışının bazı yönlerinin keşfine katkı sağlayacağına inanılan bu imtihanların bütünleşik fotoğrafı, konuya dair yazma ve matbu belgelerden derlenen bilgilerin tahliline dayalı nitel yöntem esaslarına göre halinde ilk defa bu çalışmada ortaya konmaya gayret edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belagati , Osmanlıda Medrese Eğitimi , Ruûs İmtihanı , Mutavvel , Ders Vekili

RUÛS EXAMİNATİONS IN THE OTTOMAN EDUCATION SYSTEM

Öz

Education in the Ottoman Empire was predominantly carried out in institutions called madrasahs, which were institutionalized during the Seljuk period and borrowed from it. For this reason, they showed similar characteristics to their predecessors in terms of both functioning and curriculum. In these institutions where the lecture-teacher centered system is predominant, the only documents showing the scientific knowledge of students who completed their education were the general ijacahs (certificates) written by the mudarris on behalf of the students within the framework of the lecture-teacher chain. This documents meant that the graduating student knew which courses she/he had studied and from whom, and also that she/he could teach these courses. Until the regulation of Şeyhülislam Ebüssuud, those who had completed their scholarly journey and aspired to become a mudarris were subjected to an unwritten examination by a mudarris who had achieved scholarly credibility or by the kazaskeris (judges) of Anatolia and/or Rumelia, in cases where there was more than one candidate for a position or more than one position had to be appointed. These exams consisted of a written composition on a specified topic and an oral stage where candidates answered questions related to a usually jurisprudential (fiqh) text that had been studied. From the point when the book Mutawwal was accepted as a source, questions were generated from topics such as syntax (nahw), semantics (ma‘ani), rhetoric (bayan), literature, Islamic jurisprudence (fiqh), jurisprudential methodology (usul al-fiqh), logic, and philosophy. According to our research, the ruûs examinations applied until 1915 have been the subject of some subject- or person-based studies to the extent permitted by the relevant study but have not been dealt with in depth. Believed to contribute to the discovery of some aspects of the scholarly understanding of an era, this study is the first attempt to present an integrated picture of these examinations according to the qualitative methodology based on the analysis of information compiled from manuscripts and printed documents on the subject.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Ottoman Madrasah Education , Ruûs Examination , Mutawwal , Course Manager

Kaynakça

• Abdülkerimzâde. Risâletü’l-ʾimtiḥân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kasidecizade, 710, 64a-66a.
• Ahıshalı, Recep. “Ruûs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/272-273. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Ahmed Cevdet Paşa. Târîh-i Cevdet. 12 Cilt. İstanbul: Matabba-i Osmaniye, 1301.
• Ahmed Şelebî. Târîḫu’t-terbiyeti’l-İslâmiyye. Kahire: Dâru’l-Keşşâf, 1954.
• Ahmed Vâsıf Efendi. Mehâsinü’l-Âsâr Ve Hakâiku’l-Ahbâr. hz. Mücteba İlgürel. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1978.
• Akşehrî Ömer Efendi. Risâle[tü’l-ʾimtiḥân]. der. Yusuf b. Abdillah. İstanbul: Süleymeniye Kütüphanesi, Hacımahmud Efendi, 6529, 1a-4a.
• Arabzâde. Risâletü’l-ʾimtiḥân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kasidecizade, 710, 60a.
• Aslan, Ali. 18. Yüzyıl Osmanlı İlim Hayatından Bir Kesit: Sıdkî Mustafa Efendi’nin Günlüğü ve Mülâzemet Yılları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
• Atâî, Nev‘izâde. Ḥadâʾiḳu’l-ḥaḳāʾiḳ fî tekmileti’ş-Şakā’ik. hz. Abdülkadir Özcan. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1409/1989.
• Atay, Hüseyin. Osmanlılarda Yüksek Din Eğitimi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1983.
• Atâyî, Nev‘izâde. Hadâ’iku’l-hakâ’ik fî tekmileti’ş-Şakâ’ik. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2017.
• Aydın, Yusuf -Mustafa Gündüz. “Bir On Dokuzuncu Yüzyıl Osmanlı Alimi: Ahmed Cevdet Paşa ve Eğitimi”. Osmanlı Kültür Mirasi. İstanbul: Doğubatı, 2015.
• Baltacı, Cahid. XV-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. İstanbul: İfav, 2021.
• Beyanü’l-Hak. “Ruûs imtihânı”. (21 Haziran 1326), 1324-1326.
• Beyazıt, Yasemin. Osmanlı İlmiye Mesleğinde İstihdam (XVI. Yüzyıl). Ankara: TTK, 2014.
• Beyazıt, Yasemin. “Rumeli Kadılıkları ve Rütberlerine Dair 1253/1837 Tarihli Bir Yazma”. Belgeler. XXVIII/32 (2007), 11-56.
• Birinci, Ali. “İzmirli İsmail Hakkı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/533-535. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Bulut, Ali. “Ruhi Halidi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ek-1, 517-519. İstanbul: TDV Yayınları, 2020.
• Cengiz, Cihan. XVII. Yüzyıl Ortalarında Osmanlı İlmiyye Kanûnnâmeleri Ve Mülâzemet Sistemi. Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Ceride-i İlmiye. “Dâru’l-hilâfet-i aliyye Medresesi Ruûs İmtihanı”. (Ramazan 1333/1915), 128-130.
• Çeliktaş, Hasan Sabri. “Muallimhâne-i Nüvvâb: Osmanlı Devleti’nde Medreseden Farklı Yeni Hukuk Eğitiminin Öncüsü”. İslam Tetkikleri Dergisi, 14/1, (2024), 199-228.
• Dârü’l-Hilâfeti’l-Aliyye Medresesi İle Taşra Medarisi Hakkında Nizamnâme”. Düstûr. 9/751-752. İstanbul: Evkaf Matbbası, 1928.
• Dârü’l-hilafeti’l-aliyye. İlmiye Salnâmesi. İstanbul: Matbaa-ı Âmire, 1334.
• Ekmekçizâde Ahmed Efendi. Ta‘liḳāt ‘alâ Risâleti’l-ʾimtiḥân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 4140, 54b-56a.
• Emin Efendi, Risâletü’l-ʾimtiḥân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 4140, 53a-54a.
• Fâzıl Emin Efendi. Risâle[tü’l-ʾimtiḥân], der. Yusuf b. Abdillah. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacımahmud Efendi, 6529, 4b-5a.
• Filibevî, Ahmed Halil Fevzi. “Risâle [fi’l-imtiḥan]”. Ḥadâʾiḳu’l-ʾimtiḥân. Ahmed Halil Fevzi el-Filibevî. 2. Cilt. İstanbul: Bakırcızâde Süleyman Efendi Matbaası, 1298.
• Filibevî, Ahmed Halil Fevzi. “Risâle-i ihtikâriye”. Ḥadâʾiḳu’l-ʾimtiḥân. Ahmed Halil Fevzi el-Filibevî. 1. Cilt. İstanbul: yy, 1292.
• Filibevî, Ahmed Halil Fevzi. “Risâle-i imtiḥan-ḥallü müşkilâti Kitabi’l-Kefâle”. Ḥadâʾiḳu’l-ʾimtiḥân. Ahmed Halil Fevzi el-Filibevî. İstanbul: yy, 1292.
• Filibevî, Ahmed Halil Fevzi. “Risâle-i ʾimtiḥâniye li-şeyḫi’t-ṭariḳ min tefsiri Envâri’t-tenzîl”, Ḥadâʾiḳu’l-ʾimtiḥân, İstanbul: Bakırcızâde Süleyman Efendi Matbaası, 1298
• Filibevî, Ahmed Halil Fevzi. “Risâle-i ʾimtiḥâniyye fî baḥsi’l-îcaz ve’l-iṭnâb bi-ḳavlihi: ve-emmâ bi’t-tekmîl”. Hedâiḳu’l-ʾimtiḥân. Ahmed Halil Fevzi el-Filibevî. 2. Cilt. İstanbul: Bakırcızâde Süleyman Efendi Matbaası, 1298.
• Filibevî, Ahmed Halil Fevzi. Hadâʾiku’l-ʾimtiḥân. İstanbul: Bosnalı Hacı Muharrem Efendi Matbaası, 1277.
• Filibevî, Ahmed Halil Fevzi. Risâle-i ʾimtiḥân. İstanbul: yy. ty.
• Gelenbevî. Resâilü’l-ʾimtiḥân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacımahmud Efendi, 5861, 3a-17b.
• George Makdisi. Ortaçağ’da Yüksek Öğretim. çev. Ali Hakan Çavuşoğlu-Hasan Tuncay Başoğlu. İstanbul: Gelenek, 2004.
• Güldöşüren, Arzu. “İki Farklı Merkez İki Farklı Nizamname: 1914 Islah-ı Medaris Ve 1921 Medaris-i İlmiye Nizamnamesi”. Osmanlı Medreseleri: Eğitim, Yönetim ve Finans. ed. Fuat Aydın vd. 491-520. İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2019.
• Gündüz, Mustafa. Osmanlı Eğitim Mirası. Ankara: Doğubatı, 2015.
• Gündüz, Ramazan. “Hocazade Abdullah Enveri”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Ek-1, 407. İstanbul: TDV Yayınları, 2020.
• Hayru’l-Kalem. “Ruûs İmtihanı Açılıyor”. (30 Receb 1332/13 Haziran 1330). 256.
• İpşirli, Mehmet. “Ahmed Efendi Müftîzâde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/61. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
• İpşirli, Mehmet. “Buk‘a”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/386-387. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• İpşirli, Mehmet. “Ders Vekâleti”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/183-184. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• İpşirli, Mehmet. “İlmiye Teşkilatında Mülazemet Sisteminin Önemi ve Rumeli Kadıaskeri Mehmed Efendi Zamanına Ait Mülazemet Kayıtları”. İÜEF Güney Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi. X-XI, (1983), 221-231.
• İpşirli, Mehmet. Osmanlı İlmiyesi. ed. Ahmet Yaşar. İstanbul: Kronik, 2021.
• İsrâfilzâde, Fahreddin Efendi. Risâletü’l-ʾimtiḥâniyye min s̱elâs̱eti fünûn. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Süleymaniye, 1051-006, 20b-28a.
• Kaçalin, Mustafa S.. “Mütercim Asım Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/200-202. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Kādîzâde. Risâle. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kasidecizade, 710, 61b-63a.
• Kara Hâfız. Risâle[tü’l-ʾimtiḥân]. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kasidecizade, 664, 124b-135a.
• Kara, İsmail. Rize Müftülerinden Yusuf Karali Hoca. İstanbul: Dergâh, 2020.
• Karabeyli Osman Efendizâde, Muhammed Emîn b. Osman Efendi el-İslambûlî. [Risâletü’l-ʾimtiḥân]. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 1284, 27b-30a.
• Kocakerim. Risâletü’l-ʾimtiḥân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kasidecizade, 710, 66a-67a.
• Kuru, Levent. “XVI. ve XVII. Yüzyıllarda Bursa Medreseleri ve Medrese Tevcihatı”. History Studies. 11/3, (Haziran 2019), 1031-1058.
• Kütükoğlu, Mübahat. XX. Asra Erişen İstanbul Medreseleri. Ankara: TTK Yayınları, 2000.
• Mecdî Mehmed Efendi. Hadâʾiku’ş-Şekāʾik. hz. Abdülkadir Özcan. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1409/1989.
• Medaris-i İlmiye Nizamnâmesine Zeyl Olarak Tanzim Olunan Taşra Medaris-i Nizamnâmesi. İstanbul: Matbaa-i Amire, 1326.
• Menteşevî, İbn ‘İvaz Ahmed. Risâle[tü’l-ʾimtiḥân]. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Esadefendi, 3713, 35b-38b.
• Meşîhat. Ruûs-i Hümayun İmtihanı Risalesi. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1334/1918.
• Muhammed Münib. [Risâletü’l-ʾimtiḥân]. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacımahmud Efendi, 6532, 1b-5a.
• Muhammed Münib. Risâletü’l-ʾimtiḥân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 4140, 52a-53a.
• Müeyyedzâde. Risâle. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kasidecizade, 710, 63a-64a.
• Özkaya, Yücel. 18. Yüzyılda Osmanlı Toplumu. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007.
• Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. 3 Cilt. İstanbul: MEB, 1993.
• Risâle. Süleymaniye Kütüphanesi, Kasidecizade 675, 108a.
• Resâilü ʾimtiḥân. der. Muhammed Saîd. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1262.
• Risâle fi’l-Ḫaber ḳad yeḳa‘u mevḳı‘a’l-inşâ”. Resâilü ʾimtiḥân. der. Muhammed Saîd. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1262.
• Risâle[tü’l-ʾimtiḥân]. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, 5393, 120b-126b.
• Risâle[tü’l-ʾimtiḥân]. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kasidecizade, 723, 132b-133b.
• Risâle[tü’l-ʾimtiḥân]. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kasidecizade, 723, 138b-140a.
• Risâle[tü’l-ʾimtiḥân]. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 4140, 121b-121b.
• Risâle[tü’l-ʾimtiḥân], der. Yusuf b. Abdillah. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacımahmud Efendi, 6529, 5a-6b.
• Risâle-i Ḥamidiyye. der. Muhammed Fevzi. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1289.
• “Risâle-i ʾimtiḥâniyye fî baḥsi’l-îcaz ve’l-iṭnâb bi-ḳavlihi: ‘ve-emmâ bi’t-tekmîl”. Ḥadâʾiḳu’l-ʾimtiḥân, Halil Fevzi el-Filibevî. İstanbul: Bakırcızâde Süleyman Efendi Matbaası, 1298.
• Risâletü’l-ʾimtiḥân li’r-ruûs. nrş. Hasan Fehmi. İstanbul: Dâru’t-tıba‘ati’l-Âmire, 1275/1858.
• Risâletü’l-ʾimtiḥân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 606, 133b-135-b.
• Risâletü’l-ʾimtiḥân. nşr. Osman Efendizade Mehmed Emîn b. Osman Efendi el-İslambulî. İstanbul: yy., 1239.
• Risâletü’l-ʾimtiḥân. Der. Muhammed Münib. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İzmirli, 822, 1b-3b.
• Risâletü’l-ʾimtiḥân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 606, 129a-133b.
• Salnâme-i Devlet-i aliyye-i Osmaniyye. Dersaâdet: Hilâl Matbaası, 1334.
• Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osman b. Kanber. el-Kitâb. thk., Abdüsselâm Muhammed Harun. Kahire: Mektebetü’lHânci, 1425/2004.
• Şanal, Mustafa. “Osmanlı Devleti’nde Medreselere Ders Programları, Öğretim Metodu, Ölçme ve Değerlendirme, Öğretimde İhtisaslaşma Bakımından Genel Bir Bakış”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14/1, (2003), 149-168.
• Şehrî Hafız Muhammed Emin. “Risâle-i ʾimtiḥân”. Ḥadâʾiḳu’l-ʾimtiḥân. Ahmed Halil Fevzi el-Filibevî. 1. Cilt. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1287.
• Şirvani Ahmed. “Ruûs İmtihanları Tezahürlerinden”. Beyanü’l-Hak. (18 Temmuz 1327), 2209-2210.
• Taylesânîzâde, Hafız Abdullah Efendi. İstanbul’un Uzun Dört Yılı (1785-1789). hz. Feridun M. Emecen. İstanbul: Tarih ve Tabiat Vakfı Tatav Yayınları, 2003.
• Tevcihât-ı Menâsıb-ı Kazâ Nizamnâmesi”. Düstûr. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1279, 1/315-320.
• Topaloğlu, Bekir. “Tecrîdü’l-i‘tikād”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/ 250-251. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilatı. Ankara: TTK, 1988.
• Yancı, Ülkü. “18. Yüzyıl Osmanlı Medreselerinde Müderrislerin Atanma Usulleri”. Osmanlı Medreseleri: Eğitim, Yönetim ve Finans. ed. Fuat Aydın vd. 651-676. İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2019.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Zâhid Kevserî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/77-80. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Yıldız, Hasan. “Osmanlı Medrese Eğitim Sisteminde Karar Organı: Meclis-i Mesâlih-i Talebe Ve Müfredât Programlarını Hazırlama Sürecindeki Rolü (II. Meşrutiyet Dönemi Örneği)”. Türkiyat Mecmuası Journal of Turkology. 28/2, (2018), 255-275.
• Yurdagür, Metin. “Arapkirli Hüseyin Avni”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/329-331. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Yusuf Aydın-Mustafa Gündüz. “Bir On Dokuzuncu Yüzyıl Osmanlı Alimi: Ahmed Cevdet Paşa ve Eğitimi”, Osmanlı Kültür Mirasi. İstanbul: Doğubatı, 2015.
• Zengin, Zeki Salih. II. Meşrutiyette Medreseler ve Din Eğitimi. Ankara: Akçağ, 2002.
• Zengin, Zeki Salih. Tanzimat Dönemi Osmanlı Eğitim Kurumlarında Din Eğitimi ve Öğretimi (1839-1876). İstanbul: MEB, 2004.