Berlin Devlet Kütüphanesinde Bulunan Erken Dönem Mushaf Yazmaları (D'ârul'-Mahtûtât Arşivi)

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 3, 810 - 841, 18.12.2025

Yusufcan Dağ , Fatih Cankurt

https://doi.org/10.52115/apjir.1767886

Öz

Kur’ân-ı Kerîm, nüzulünden itibaren Hz. Peygamber’in sahâbeye telkiniyle, çeşitli yazı malzemelerine kaydedilmiştir. Muhtelif malzemeler üzerindeki bu kayıtlar, Hz. Ebû Bekir döneminde kitap haline getirilip mushaf adını almış, Hz. Osman döneminde istinsah faaliyetiyle birlikte ilk mushafların teşekkül süreci tamamlanmıştır. Tarihî süreç içinde farklı etnik kökenlerden toplumların İslâmiyet’le tanışması ve bunların Kur’ân’la muhatap olmaları, okuma açısından birtakım zorluklar ortaya çıkarmıştır. Bu zorlukları gidermek amacıyla Ebu’l-Esved ed-Düelî, Halil b. Ahmed gibi âlimler yazı sistemine yönelik bazı düzenlemeler yapmış, böylece Kur’ân’ın doğru okunmasına katkı sağlamışlardır. Bu minvalde mushaf tarihine dair en önemli bilgi kaynakları arasında sayılan erken dönemlere ait mushaflarla alakalı modern dönemde, gerek ülkemizde gerekse sair İslam beldelerinde erken dönem mushafları ile ilgili çalışmalar sürdürülmekte, ancak Batı’da yapılan çalışmalara kıyasla sınırlı düzeyde kalmaktadır. Zira yaklaşık iki asırdan beri oryantalistler, erken dönem mushaflar üzerinde yoğunlaşarak bu nüshaları Kur’ân tarihi bağlamında incelemekte olup yer yer Kur’ân’ın kaynağı ve güvenirliği hakkında farklı yorumlar ortaya koymuşlardır. Bu çalışmada, Kur’ân ve mushaf araştırmaları açısından Avrupa’nın önemli merkezlerinden biri olan Almanya’nın başkenti Berlin’de bulunan Berlin devlet kütüphanesinin dijital koleksiyonunda yer alan, fiziksel olarak ise Yemen’in başkenti San’a’daki Dârü’l- Mahtûtât’ta muhafaza edilen, miladi 630-800 yıllarına ait olduğu tahmin edilen 61 adet erken dönem Kur’an nüshası incelenmiştir. Bu bağlamda çalışmada incelenen nüshalar; ait olduğu yılı, cildi, tezyini unsurları, yazı renkleri gibi özellikleri belirtilerek tanıtılmaya gayret edilmiştir. Çeşitli merkezlerde muhafaza edilen Kur’ân nüshalarının varlığından haberdar olunması ve incelenmesi, bu noktadaki eksiğin giderilmesi açısından önem arz etmektedir. Bu çalışmanın amacı da, Berlin Kütüphanesi dijital arşivinde yer alan erken dönem Kur’ân nüshalarının varlığından haberdar olunmasını sağlamak ve alana yönelik akademik farkındalığı arttırmaktır.

Anahtar Kelimeler

Kur'ân'ı Kerim , Mushaf Tarihi , Berlin Devlet Kütüphanesi

Early Qurʾānic Manuscripts Preserved in the Berlin State Library (Dār al-Maḫṭūṭāt Collection)

Öz

From the The Qur’ān, from the moment of its revelation, was recorded on various writing materials by the Companions upon the instruction of the Prophet Muhammad (peace be upon him). During the caliphates of Abū Bakr and ʿUthmān, the processes of compilation and transcription accelerated the preservation of the revelation in written form. Over time, as people from diverse ethnic backgrounds embraced Islam and engaged with the Qur’ān, various difficulties arose regarding proper reading and pronunciation. In response to these challenges, certain scholars within the Muslim community introduced orthographic reforms to facilitate correct recitation of the Qur’ānic text. In the modern period, studies on early Qur’ānic manuscripts continue both in Turkey and across the Islamic world; however, these efforts remain limited compared to the scope of research conducted in the West. In particular, orientalist scholars have focused extensively on early Qur’ānic manuscripts, examining them within the context of Qur’ānic history and at times putting forward critical views concerning the origins and textual reliability of the Qur’ān. This study focuses on 61 early Qur’ānic manuscripts, dated approximately between 630 and 800 CE, which are digitally archived in the Berlin State Library—one of Europe’s leading centers for Qur’ānic and manuscript studies—while the physical copies are preserved in Dār al-Maḫṭūṭāt in the Yemeni capital, Ṣanʿāʾ. The study examines the codicological features of these manuscripts, including their presumed date, binding, decorative elements, and ink colors. Detailed descriptions of features specific to early Qur’ānic manuscripts have been presented within this framework. Recognizing the Qur’ānic manuscripts preserved in libraries across Europe is of great importance in contributing to the field of Qur’ānic codicology and addressing gaps in current research. The aim of this study is to inform researchers about these manuscripts and to enhance academic awareness in this developing area of Islamic manuscript studies.

Anahtar Kelimeler

Qur’an , History of the Muṣḥaf , Berlin State Library

Kaynakça

• Altıkulaç, Tayyar. Günümüze Ulaşan Mesâhif-i Kadîme. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2022.
• Altıkulaç, Tayyar. Mushaf-ı Şerif Biblioetheque Nationale, Paris. İstanbul: IRCICA Yayınları, 2011.
• Arslan, Şükrü Gökhan. – Cankurt, Fatih. “Fransa Milli Kütüphanesi (BNF) Bulunan Erken Döneme Ait Mushaf Yazmaları (Nr.355-7203)”, Mutalaa Karabük İslami İlimler Dergisi 3/2 (Haziran 2024). 52-83. https://doi.org/10.5281/zenodo.12667953
• Aydüz, Davut. “Kur’ân-ı Kerim’in İki Kapak Arasında Mushaf Halinde Cem Edilmesi” İlmi Dergi Diyanet 46/1 (2010), 57-90.
• Bakacak, Muhammed Emin. – Cankurt, Fatih. “Brown Üniversitesi Kütüphanesi’nde Bulunan Erken Dönem Mushaflar (7. ve 8. Yüzyıllar)”. Apjir 8/2 (Ağustos 2024), 283-315.
• Bayerische Staatsbibliothek, “Bayerische Staatsbibliothek – Home,” Erişim 21 Mayıs 2025 https://www.bsbmuenchen.de/en/.
• Bayerische Staatsbibliothek. “Bayerische Staatsbibliothek – Home.” Erişim 21 Mayıs 2025. https://www.bsbmuenchen.de/en/.
• Cankurt, Fatih. “Erken Dönem Mushaf Araştırmaları: Yabancı Literatür”, Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 8/1 (Haziran 2022), 75-90.
• Cankurt, Fatih. Hz. Ali Mushafı. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
• Cankurt, Fatih. Hz. Ali’ye Nispet Edilen Topkapı Mushafı. Ankara: Fecr Yayınları, 2024.
• Corpus /Corpuscoranicum. “ Dâr’ul Mahtûtât house of manuscripte” Erişim 21 Mayıs 2025. https://corpuscoranicum.de/en/manuscripts/2120/page/1v?sura=7&verse=67.
• Corpus/CorpusCoranicum. “Dâr’ul Mahtûtât house of Manuscripts” Erişim 21 Mayıs 2025 https://corpuscoranicum.de/en/manuscripts/2792/page/5r?sura=6&verse=102#manuscript_page.
• Corpus/CorpusCoranicum. “Dâr’ul Mahtûtât house of manuscrips” Erişim 21 Mayıs 2025 https://corpuscoranicum.de/en/manuscripts/2120/page/1v?sura=7&verse=67.
• Corpus/corpuscoranicum. “Dâr’ul Mahtûtât house of manuscripts” Erişim 21 Mayıs 2025 https://corpuscoranicum.de/en/manuscripts/2118/page/10r.
• Dağ, Mehmet. İhticac Bağlamında Geleneksel Kırâat Algısına Eleştirel Bir Yaklaşım. İstanbul: İSAM Yayınları, 3. Baskı, 2022).
• Derman, Fatma Çiçek. “Tezhip Sanatında Kullanılan Terimler, Tabirler ve Malzeme”. Ed. Ali Rıza Özcan. Hat ve Tezhip Sanatı. Ankara: T.C. Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları, 2009.
• Deroche, François. İslamic Codicology: An İntorduction to The Study of Manuscripts in Arabic Script. Londra: El-Furkan İslam Miras Vakfı, 2006.
• Digitalisierte Sammlungen, “Digitalisierte Sammlungen der Staatsbibliothek zu Berlin” Erişim 21 Mayıs 2025 , https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/.
• Genan Şeyma vd. “ Erken Döneme Tarihlenen Katta Langar Mushafı’nın Mushaf İlimleri Bakımından İncelenmesi”, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25/47 (2023), 55-88. https://doi.org/10.17335/sakaifd.1256145.
• George, Alain. The Rise of Islamic Calligraphy. Londra: Saqi Books, 2010.
• Gürpınar, Sümeyra. “Cambridge Üniversitesi Kütüphanesinde Bulunan Erken Dönem Mushaf Yazmaları”. Apjir 8/2 (Ağustos 2024), 258-282. https://doi.org/10.52115/apjir.1521832
• Halîfe b. Hayyât, Ebû Amr Halîfe b. Hayyât b. Halîfe eş-Şeybânî el-Basrî. Târîhu Halîfe b. Hayyât, thk. Ekrem Ziyâ Ömerî. Dımaşk, Beyrût: Dârü’l-Kalem, Müessesetü’r-Risâle, 1397.
• Jeffery, Arthur. Materials for the History of the Text of the Qur’ân. Leiden: Brill, 1937.
• Koyuncu, Recep – Yiğit, İdris. “Oryantalist Bakış Açısına Göre Kıraatler: Otto Pretzl, Arthur Jeffery, Nöldeke ve Goldziher Örneği”, Marife Dini Araştırmalar Dergisi 22/2 (Kış 2022), 559-584.
• Nasreen, Hafsa. “Oryantalistlerin Kur’ân Üzerine İddiaları”, Çev. Ozat Shamshiyev, ERUİFD 1/16 (2013), 109-125.
• Okumuş, Mesut. “Kur’ân’ın Tedrici Nüzûl Süreci Bağlamında Mekkî ve Medenî Ayetler Üzerine”, Eskiyeni 27 (Güz 2013), 25-48.
• Özdirek Şahin, Betül. “Groningen Üniversitesi Kur’ân’ı “uklu eller”, Tefsir Araştırmaları Dergisi 7/ Özel Sayı (Eylül 2023), 52-71.
• Özkafa, Fatih. “Hat Sanatı Bakımından Mushaf Kitabetinin Tarihi Seyri”, Marife: Dini Araştırmalar Dergisi 10/3 (2010- Kış), 307-326.
• Öztürk, Hayrettin. “Hz. Ebû Bekir ve Hz. Osman Döneminde Kur’ân-ı Kerîm’in Cem’i ile İlgili Rivayetlerin Eleştirel Bir Değerlendirmesi”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/2 (Aralık 2024). 663- 690. https://doi.org/10.46353/ k7auifd.15560
• Qalamos, “Qalamos – Connecting Manuscript Traditions,” Erişim 21 Mayıs 2025https://www.qalamos.net/content/index.xed.
• Qalamos. “Qalamos – Connecting Manuscript Traditions.” Erişim 21 Mayıs 2025.https://www.qalamos.net/content/index.xed.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 00-14.2” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN =PPN1774467046 &PHYSID=PHYS_0001
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 00-26.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1772838047 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-14.8” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1773296078 &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-toc.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-15.15” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1779873409 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-15.16” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1774682567 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-15.23” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1774721910 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-15.5” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1778028764 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-16.24” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1777295009 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-16.32” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN177486634X &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-16.33” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1773296639 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-16.36” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1774879948 &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-toc.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-16.8” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN177654739X &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-17.13” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1774892790 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-17.14” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1773297635 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-17.15” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1774909340 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-17.18” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1774930773 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-17.3” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1777345510 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-17.7” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1774885905 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-18.3” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1778240224 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-19.7” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1780393911 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-20.7” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1773309811 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-21.3” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1778275893 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-25.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1777560586 &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-toc.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-25.2” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1777560993 &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-info.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-25.3” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1777561213 &PHYSID=PHYS_0003&DMDID=DMDLOG_000.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-28.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1777561833& PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-28.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1779151586 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-28.2” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1778038050 &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-info.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-29.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1778038603 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-30.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1778185231 &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-info.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-32.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1778185487 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 01-32.2” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1773310631 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 12-00.2” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1780167415 &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-toc.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 15-15.2” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1779775172 &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-info.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 15-15.3” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1778963048 &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-info.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 15-15.5” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1779861885 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 15-22.2” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN177897385X &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 15-22.3” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1776059654 &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-info.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 15-22.6” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1778982034 &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-toc.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 15-23.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1776059719 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 16-15.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1779083696 &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-info.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 16-15.4” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1779855397 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 16-16.11” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1779101619 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 16-20.3” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1777935075 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 16-21.3” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1779881800 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 16-22.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1779882017 &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-toc.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 16-22.4” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1779882440 &PHYSID=PHYS_0001
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 17-17.7” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1779146183 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 17-21.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1779151357 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 18-15.4” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1773864645 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 18-17.6” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1776225066 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 18-20.3” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1776225163 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 18-21.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1776285263 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 18-21.2” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1779635958 &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-toc.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 18-23.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1779636229 &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-toc.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 19-14.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN.=PPN1776285670 &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-info.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 20-30.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN177980508X &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-info.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 20-31.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1780498527 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 22-00.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1780499531 &PHYSID=PHYS_0001&view=overview-info.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 27-14.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1780475659 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Kur’ân DAM 29-16.1” Erişim 21 Mayıs 2025 https://digital.staatsbibliothekberlin.de/werkansicht?PPN=PPN1780531656 &PHYSID=PHYS_0001.
• Staatbibliothek zu Berlin (SBB). “Orientabteilung: Handschriftenbestände,” Erişim 21 Mayıs2025https://staatsbibliothek-berlin.de/die-staatsbibliothek/abteilungen/orient/ bestaende/handschriften.
• Staatsbibliothek zu Berlin. “Digitalisierte Sammlungen.” Erişim 21 Mayıs 2025. https://digital.staatsbibliothekberlin.de/.
• Staatsbibliothek zu Berlin. “Orientabteilung: Handschriftenbestände.” Erişim 21 Mayıs 2025. https://staatsbibliothek-berlin.de/diestaatsbibliothek/abteilungen/orient/bestaende/ handschriften.
• Şen, Ziya. “Hz. Osman Döneminde İstinsah Edilen Mushafların Akıbeti”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36 (2014), 31-50. doi.org/10.17120/omuifd.87156.
• Şulul, Kasım. “Cem’ü’l-Kur’ân (Kur’ân-ı Kerîm’in Mushaf Haline Getirilmesi)”, Siyer Araştırmaları Dergisi 1 (Aralık 2016), 11-55. https://doi.org/10.56288/siyer.713389
• Tatlı, Bekir. “İlgili Rivâyetler Yönünden Hz. Peygamber Döneminde Vahyin Yazımı Meselesi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 49/1 (Nisan 2008), 123-150. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000000958
• Topuzğlu, Tevfik Rüştü. “Ebu’l Esved ed-Düelî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/ 311-313. Ankara: TDV Yayınları, 1994.
• Topuzoğlu, Tevfik Rüştü. “Halîl b. Ahmed”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 10/309-312. Ankara: TDVYayınları, 1997
• Yılmaz, Abdülkadir. “Hat Sanatında Harekeleme ve Noktalamanın Tarihi Seyri (Kur’ân-ı Kerim’in Harekelenmesi ve Noktalanması)”, Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19 (2003), 49-86.
• Yılmaz, Lokman. “Mushaf Öncesi Kur’an Kitâbetinin Durumu (Tahlil ve Değerlendirme)”. Mizanü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 19 (Aralık 2024), 173-198. https://doi.org/10.47502/mizan.1508418.