TEFSÎRÜ’L-MENÂR MUKADDİMESİNİN İÇERİK VE YÖNTEM AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 3, 774 - 798, 18.12.2025

Besri Bilgetay

Öz

Bu çalışma, Reşîd Rızâ’nın kaleme aldığı Tefsîru’l-Menâr mukaddimesini içerik ve yöntem açısından değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın temel çerçevesi, eserin önsöz ve mukaddime bölümlerinde ortaya konan tefsir anlayışının, Kur’an’ın indiriliş amacı, rivayetlerin kullanımı, ideal tefsirin özellikleri, klasik tefsir anlayışına eleştiriler, Arap diline vukûfiyet ve tarihsel bağlamın dikkate alınması gibi başlıklar üzerinden sistematik biçimde incelenmesine dayanmaktadır. Araştırmanın amacı, Tefsîru’l-Menâr mukaddimesinde müelliflerin takip ettiği yöntem ve Kur’an anlayışını açıklayarak, eserin modern tefsir perspektifi açısından özgün yönlerini ortaya koymaktır.
Literatürde, klasik ve modern tefsir yöntemleri üzerine pek çok çalışma bulunmakla birlikte, Tefsîru’l-Menâr mukaddimesinin bütüncül bir değerlendirmesi ve özellikle içerik ile yöntem ilişkisine odaklanan analizler sınırlıdır. Bu çalışmanın katkısı, mukaddimeyi hem teorik hem de uygulamalı boyutlarıyla ele alarak, klasik tefsir anlayışına getirilen eleştiriler ve modern yorum yaklaşımının incelenmesini sağlamaktır. Araştırma sürecinde, mukaddime metni detaylı bir biçimde incelenmiş; yazarın Kur’an anlayışı, rivayet seçimi, lafızların anlamı, bağlamın gözetilmesi ve ideal tefsir kriterleri çerçevesinde yorumladığı yöntem analiz edilmiştir.
Çalışmada ulaşılan sonuçlar, Tefsîru’l-Menâr mukaddimesinin, klasik tefsir geleneğine eleştirel yaklaşan, Kur’an’ın hidayet işlevini merkeze alan ve çağın ihtiyaçlarını gözeten özgün bir metodoloji içerdiğini göstermektedir. Müelliflerin Kur’an’ı yalnızca kutsal bir metin olarak değil, aynı zamanda insanlık için evrensel bir rehber olarak ele aldığı; rivayetlerde hassasiyet gösterdiği ve lafızların nüzul dönemi anlamlarına öncelik verdiği tespit edilmiştir. Ayrıca ideal tefsirin esaslarını belirlerken, Arap dili, tarihî bağlam, Hz. Peygamber’in hayatı ve toplumsal koşullar gibi çok boyutlu bir yaklaşım benimsedikleri görülmektedir. Sonuç olarak, çalışma, Tefsîru’l-Menâr mukaddimesinin hem içeriğini hem de yöntemsel çerçevesini ortaya koyarak modern tefsir perspektifi açısından literatüre katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tefsîrü’l-Menâr , Reşîd Rızâ , Kur’an tefsiri , Yöntem , Arap dili , tarihî bağlam

The Evaluation of the Introduction of Tafsīr al-Manār in Terms of Content and Method

Öz

This study aims to evaluate the Tafsīr al-Manār preface by Rashid Rida in terms of its content and methodology. The framework of the study is based on a systematic examination of the preface and introduction sections, focusing on the authors’ approach to Qur’anic exegesis, the purpose of revelation, the use of narrations, the characteristics of an ideal tafsīr, criticisms of classical exegesis, proficiency in the Arabic language, and consideration of historical context. The objective is to elucidate the methodology and Qur’anic understanding adopted by the authors and to highlight the distinctive features of the work from a modern tafsīr perspective.
Although there is extensive literature on classical and modern tafsīr methodologies, comprehensive analyses of the Tafsīr al-Manār preface, particularly regarding the interrelation of its content and method, remain limited. This study contributes to the field by examining the preface both theoretically and practically, analyzing the authors’ criticisms of classical interpretations and their adoption of a modern, context-sensitive approach. The research process involved a detailed textual analysis of the preface, focusing on the authors’ Qur’anic interpretation, selection of narrations, understanding of lexical meanings, attention to context, and criteria for an ideal tafsīr. A comparative review of classical sources and contemporary scholarship was conducted to situate the preface within broader exegetical traditions.
The findings indicate that the Tafsīr al-Manār preface presents an original methodology that critically engages with classical tafsīr, emphasizes the Qur’an’s function as guidance, and addresses contemporary concerns. The authors regard the Qur’an as a universal guide, approach narrations with caution, and prioritize the meanings of words in their historical context. Furthermore, in defining the principles of an ideal tafsīr, they adopt a multidimensional approach that incorporates mastery of the Arabic language, historical knowledge, the life of the Prophet Muhammad, and social conditions. In conclusion, this study demonstrates that the preface of Tafsīr al-Manār offers significant methodological and conceptual insights, contributing to the literature from a modern tafsīr perspective.

Anahtar Kelimeler

Tafsīr al-Manār , Rashīd Riḍā , Qur’anic exegesis , methodology , Arabic language , historical context

Kaynakça

• Albayrak, Halis. Kur’ân’ın Bütünlüğü Üzerine: Kur’ân’ın Kur’ân’la Tefsiri. İstanbul: Şule Yayınları, 1993.
• Behiy, Muhammed. Çağdaş İslam Düşüncesinin Oluşumu ve Batı. çev. İbrahim Sarmış. İstanbul: Girişim Yayınları, 1986.
• Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd Abdullâh b. Ömer b. Muhammed el-. Envârü’t-Tenzîl ve Esrârü’t-Te’vîl. Beyrut: Müessesetü’l-Îmân, 1. Basım, 2000.
• Cündioğlu, Dücane. Kur’an Çevirilerinin Dünyası. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2. Basım, 2005.
• Cündioğlu, Dücane. Kur’an ve Dil’e Dair. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2005.
• Çelebi, İlyas. “Fiten ve Melâhim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 13. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996.
• Çiftçi, Adil. Fazlurrahman ile İslam’ı Yeniden Düşünmek. Ankara: Kitâbiyât Yayınları, 2001.
• Demirci, Muhsin. Tefsir Tarihi. İstanbul: İFAV, 2015.
• Demirci, Muhsin. Tefsir Usûlü. İstanbul: İFAV, 2021.
• Erten, Mevlüt. Nass-Yorum İlişkisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2013.
• Fayda, Mustafa. “Siyer ve Megâzî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 37. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009.
• Gadamer, Hans-Georg. Hakikat ve Yöntem. çev. Hüsamettin Arslan - İsmail Yavuzcan. 2 Cilt. İstanbul: Paradigma Yayınları, 2009.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm İbn. Mukaddime fi Usûli’t-Tefsîr. thk. Adnan Zarzûr. Beyrut, 2. Basım, 1972.
• İbn Teymiyye, Takiyyuddîn Ahmed b. Abdülhalîm. el-İklîl fi’l-müteşâbih ve’t-te’vîl. İskenderiye: Dâru’l-Îmân, ts.
• İsfahânî, Ebû’l-Kasım Hüseyn b. Muhammed b. er- Râgıb el-. el-Müfredât fî Garîbi’l-Kurʾân. Mekke: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, ts.
• Kârî, Ali el-. el-Masnu‘ fî ma‘rifeti’l-hadîsi’l-mevzu‘. thk. Abdülfettah Ebu Gudde. Halep: Mektebü’l-Matbû‘âti’l- İslâmiyye, ts.
• Kaya, Mehmet. “Kur’an’ın Eleştirilen Yorum Biçimlerinin Ortak İfadesi: Te’vîl ve Çeşitleri”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 18/2 (2018), 123-165.
• Kotan, Şevket. Kur’an ve Tarihselcilik. İstanbul: Beyan Yayınları, 2. Basım, 2011.
• Öztürk, Mustafa. Kur’an, Tefsir ve Usûl Üzerine Problemler, Tespitler, Teklifler. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2014.
• Öztürk, Mustafa. Kur’an’ı Kendi Tarihinde Okumak. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 4. Basım, 2013.
• Öztürk, Mustafa. Tefsir Tarihi Araştırmaları. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2014.
• Polat, Salahattin. “Mürsel”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 32. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.
• Rızâ, Muhammed Reşid. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-Hakîm (el-Menâr). 12 Cilt. Kâhire: Daru’l Menâr, 2. Basım, 1947.
• Şâtıbî, İbrahim b. Musa eş-. el-Muvâfakât İslâmî İlimler Metodolojisi. çev. Mehmed Erdoğan. 4 Cilt. İstanbul: İz Yayıncılık, 1990.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî et-. Câmiʿu’l-Beyân an Teʾvîli Âyi’l-Kurʾân. Kâhire: Mektebetü İbn Teymiyye, 2. Baskı., ts.
• Tahhân, Mahmûd et-. Teysîru Mustalahi’l-Hadis (Yeni Hadis Usûlü). çev. Cemal Ağırman. Sivas: Dilek matbaa, 1999.
• Tehânevî, Muhammed A‘lâ b. Ali b. Muhammed Hâmid b. Muhammed Sâbir el-Ömerî el-Fârûkî et-. Keşşâfü Istılâhâti’l-Fünûn Ve’l-Ulûm. thk. Ali Dahrûc, Abdullah Hâlidî. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnan, 1996.
• Vardar, Berke. Dilbilimin Temel Kavram ve İlkeleri. İstanbul: Multılıngual Yabancı Dil Yayınları, 2001.
• Watt, W. Montgomery. Modern Dünyada İslam Vahyi. çev. Mehmet S. Aydın. Ankara: Hülbe Yayınları, 1982.
• Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-Müfessirûn. 3 Cilt. Kâhire: Mektebetü Vehbe, 976.
• Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-. el-Keşşaf An Hakaiki Ğavâmidi’t-Tenzîl. 6 Cilt. Riyad: Mektebetu’l-Ubeykan, 1998.
• Zerkeşî, Bedruddîn Muhammed b. Abdillah. el-Burhân fi ‘Ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Me‘ârif, 1990.
• Zürkânî, Muhammed Abdulazim ez-. Menâhilü’l-İrfân fî Ulumi’l-Kur’an. 2 Cilt. Beyrut: Dâru Kitâbi’l-Arabî, 1995.