Fâtır Suresindeki Harf-İ Cerlerin Kullanım şekilleri ve Anlama Etkileri

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 3, 674 - 687, 18.12.2025

Zeynep Çelik , İbrahim Kocabıyık

https://doi.org/10.52115/apjir.1796902

Öz

Bu makale, Kur’ân-ı Kerîm’in dilsel zenginliğini ortaya koyan temel unsurlardan biri olan harf-i cerlerin Fâtır sûresindeki kullanım şekillerini dilbilimsel olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Arap dilinde isimler ile fiiller arasında bağlantısı olan ve cümlenin anlamını şekillendiren harf-i cerler, Kur’ân’da yalnızca gramatik bir unsur değil, aynı zamanda ayetlerin doğru anlaşılmasına katkı sağlayan bir araç olarak işlev görmektedir. Çalışmanın problematiği olarak, içerdiği harf-i cerler ile hem dil hem de anlam açısından dikkat çekici örnekler sunan Fâtır suresi’ndeki harf-i cerlerin anlama etkileri, dilbilimsel izahları üzerine müstakil olarak yapılan bir çalışma olmamasıdır. Bu bağlamda makalede Fâtır sûresinde öne çıkan “min”, “ilâ”, “fî” ve “alâ” harf-i cerleri, beyâniyye, ibtidâü’l-gâye, intihâü’l-gâye ve te’kîd gibi anlam boyutları üzerinden analiz edilmiştir. Yöntem olarak klasik nahivciler, dilbilimciler ve müfessirlerin görüşleri esas alınmış, Süyûtî, Üşmûnî, Ebû Hayyân ve Zemahşerî gibi otoritelerin yorumları incelenmiş ve ayetlerin semantik çözümlemesi yapılmıştır. Ayrıca harf-i cerlerin kullanımında Basra ve Kûfe ekollerinin yaklaşımlarına değinilmiş, harf-i cerlerin birbiri yerine kullanılması meselesi tartışılmıştır. Elde edilen bulgular, harf-i cerlerin yalnızca cümlenin gramatik yapısını kurmakla kalmayıp anlamı genişletme, vurgu yapma ve yönlendirme gibi işlevler üstlendiğini göstermektedir. Özellikle Fâtır sûresindeki örnekler, harf-i cerlerin Allah’ın yaratıcı gücünü, insana verilen nimetleri, insanın sorumluluğunu ve nihâî dönüşünü ifade eden ayetlerde anlam yönünden etkilerinin ne olduğunu ortaya koymaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, Fâtır sûresi özelinde harf-i cerlerin dilbilimsel işlevleri ile ayetlerdeki anlama etkilerini birlikte ele alarak, Kur’ân’ın dilsel yapısına işaret etmektedir. Böylece çalışma hem Arap dili ve belâgatı araştırmalarına hem de tefsir çalışmalarına katkı sunmayı hedeflemektedir. Ayrıca ileride farklı sûrelerde yapılacak benzer analizler için metodolojik bir zemin oluşturması da beklenen katkılar arasındadır.

Anahtar Kelimeler

Harf-i cer , Arap dili , Gramer , Fâtır suresi , Tefsir.

The Usage of the Letters in Surah Fatir and Their Effects on Understanding

Öz

This article aims to linguistically examine the use of the letters "cer" (letters of the Quran), one of the fundamental elements that reveal the linguistic richness of the Quran, in Surah Fatir. In Arabic, letters of the Quran, which connect nouns and verbs and shape the meaning of sentences, function not only as a grammatical element in the Quran but also as a tool that contributes to the accurate understanding of verses. The problem with this study is that there is no independent study on the linguistic explanations and the effects of the letters of the Quran in Surah Fatir, which offers remarkable examples of both linguistic and semantic significance. In this context, this article analyzes the prominent letters "min," "ilâ," "fî," and "alâ" in Surah Fatir through semantic dimensions such as bayaniyya, ibtidâü'l-gâye, intihâü'l-gâye, and te'kîd. The methodology draws on the opinions of classical grammarians, linguists, and commentators. The interpretations of authorities such as Suyuti, Üşmûnî, Abu Hayyân, and Zamakhshari are examined, and the verses are semantically analyzed. Furthermore, the approaches of the Basra and Kufa schools regarding the use of the letters "cer" are discussed, and the issue of using them interchangeably is discussed. The findings demonstrate that the letters "cer" not only establish the grammatical structure of a sentence but also serve functions such as expanding, emphasizing, and directing meaning. Examples from Surah Fatir, in particular, reveal the semantic impact of the letters of the alphabet in verses expressing God's creative power, the blessings bestowed upon humanity, human responsibility, and the ultimate return. Consequently, this study addresses the linguistic functions of the letters of the alphabet in Surah Fatir and their impact on meaning in the verses, thus addressing the linguistic structure of the Quran. Thus, the study aims to contribute to both Arabic language and rhetoric studies and to exegesis. Furthermore, it is expected to provide a methodological basis for similar analyses conducted on other surahs in the future.

Anahtar Kelimeler

Harf-i cer , Arabic language , Grammar , Surah al-Fâtır , Tafsir.

Kaynakça

• Altuntaş, Halil - Muzaffer, Şahin. Kur’an-ı Kerim Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 20., 2010.
• Amire, Acar. Gâde Es-Semmân’ın “Zemenu’l Hubbi’l Âhar” Adlı Eserinde Harfi Cerlerin Semantik Açıdan İncelenmesi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
• Ateş, Süleymân. Kur’an-ı Kerîm ve Cümle Meâli. istanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, 1. Basım, ts.
• Azimov, Sanan. Arap Dilinde Harf-i Cerler ve Kur’ân-ı Kerim’deki Kullanımları. Marmara Üniversitesi, Thesis, 2013. (TDV İslâm Araştırmaları Merkezi). https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&tidno=17478
• Birgivî, Muhammed b. Pir Ali. Şurûhu’l’Avâmil li’ş-Şerîf Curcânî ve Muhammed b. Pir Ali el-Birgivî. thk. İlyas Kaplan. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’İmiyye, 2010.
• Cemâleddîn b. Hişâm, Ebû Muhammed ʿAbdullâh b. Yûsuf b. Ahmed b. ʿAbdullâh İbn Yûsuf ،Cemâleddîn İbn Hişâm. Muğni’l-Lebîb ʿan Kutubi’l-Eʿârîb. ed. Dr. Mâzin el-Mubârek / Muhammed ʿAlî Hamdullâh. Dımaşk: y.y., 1985.
• Cinnî, Ebû’l-Feth Osman. el-Hasâis. thk. Muhammed Ali Neccâr. 3 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-ılmiyye, 1952.
• Çelik, Cihat - Yaşar, Hüseyin. “Sahîh Kırâatlerin Tercihinde Şiir ile İstişhâd Yönteminin Bir Tahlili”. Mîzânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 18 (2024), 1-22.
• Dakr, Abdulganî. Muʻcemu’l-Kavâʻidi’l-ʻArabiyye fi’n-Nahv ve’t-Tasrîf. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1. Basım, 1406.
• Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-Zemahşerî. el-Keşşâf ʿan ḥaḳāʾiḳı ġavâmiżi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-eḳāvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. 4 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kitâbi’l-Arabi, 1407.
• Enbârî, Ebul’l-Berakât Kemâleddin Abdurrahman b. Muhammed. Esrâru’l-‘Arabiyye. Beyrut: Dâru’l-Ceyd, 1. Basım, 1995.
• Endelüsî, Ebû Hayyân el-. el-Bahru’l-muhît fi’t-tefsîr. thk. Mahmud Cemîl el-Attâr - Züheyr Cemîd. 11 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2000.
• Ezherî, Şeyh Hâlit b. Abdullah. Mûsîlu’t-Tullâbi ilâ Kavâ‘idu’l-İ’râb,. Dımaşk-Sûriye: Mektebet-ü ibn ‘Atiyye, 1. Basım, 1996.
• Galâyînî, Şeyh Mustafa. Cami‘u’d-Durûsu’l-‘Arabiyye. Beyrut: Menşûrâtu’l-Mektebeti’l-‘Asriyye, 1. Basım, 1912.
• Habbâz, Ahmet bin Hüseyn. Tevcîhu’l-Lem‘a. Kahire: Dâru’s-Selâm, 1. Basım, 2002.
• Halîl, ABAbdülmesih el-, George Mitri. Mu’cemu mustalahati’n-nahvi’l-Arabi. thk. Ebû Bekr Muhammed b. Seri b. Beyrut: Mektebetu Lübnan, 1990.
• Hamed, Ali Tevfîk el- - Zaʻbî, Yusuf Cemil. el-Muʻcemu’l-Vâfî fî Edevâti’n-Nahvi’l-‘Arabî. İrbid: Dâru’l-Emel, 1. Basım, 1414.
• Hüseyin, Ali Nâsir. Keşfü’l Esrâr an hürûfi’l cerr. Dimeşk, 1995.
• İbnü’l Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî; Nüizhetü’l-a‘yüni’n-nevâzır fi ‘ilmi’l-vücûhi ve’n-nezâir. thk. Muhammed Abdulkerim Kâzım er-Râdi. 1 Cilt. Beyrut: Müessetü’r-risâle, 3. Basım, 1987.
• Işık, Emin. “Fâtır Sûresi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/240-241. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
• İbn Cinnî, Ebu’l-Feth Osman. Sırru sınâatü’l-İrâb. Beyrut: Dâr-u Kütübi’l-İlmiyye, 1421.
• İbn. Hişâm, İmâm Ebû Muhammed Abdullah Cemaleddîn b. Yûsuf İbni Ahmed b. Abdullah. Evdahu’l-Mesâlik ilâ Elfiyyetü İbnu Mâlik. Beyrût-Lübnân: Dâru’l-Fikr, 761.
• İbn Mâlik, Ebû Abdillâh Cemâlüddîn Muhammed b. Abdillâh el-Endelüsî el-Ceyyânî. Elfiyyetü İbn-i Mâlik fi’n-Nahvi ve’t-Tasrîf. thk. üleyman b. Abdilaziz b. Abdillah el-‘Üyûnî. Riyad: Mektebetu Dâri’l-Minhâc, 1428.
• İbn Yaîş, Ebu’l-Bekâ Yaîş b. Ali. Şerhu’l-Mufassal li’z-Zemahşerî. 6 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
• İşgüzar, Salih. Elfiyye Şerh Geleneğinde Harf-i Cerler: Üşmûnî ve Suyûtî Özelinde. Pamukkale Üniversitesi, Thesis, 2024. (TDV İslâm Araştırmaları Merkezi). https://kutuphane.isam.org.tr/detayilhtezt.php?navdil=tr&tidno=35618
• Karman, Yaser - Soyupek, Hasan. “Yabancılara Arapça Öğretiminde Yaygın İfadelerin Rolü: Kur’an’da Harf-i Cerler ile Kullanılan Fiiller Örneği”. Burdur İlahiyat Dergisi III/1 (2022), 120-139.
• Kurtubî, Muhammed b. Ahmed el-. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Bereddûnî - İbrahim Etfeyyiş. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
• Murâdî, Ebû Muhammed Bedruddîn Hasan b. Kâsım. el-Cenâ’d-Dânî fî Hurûfi’l-Me‛ânî. thk. Fahruddîn Kabâve ve Muhammed Nedîm Fâdıl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- ‛İlmiyye, 1413.
• Mutçalı, Sedar. el-Mu‘cemu’l-‘Arabiyyu’l-Hadîs Arapça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Dağarcık Yayınları, 1995.
• Rafîkî, Zekeriyya Şehât Muhammed. en-Nahvu’l-Mahşerî Beyne’n-Nazariyye ve’t-Tadbîkî. Beyrut: Mektebetü’l-İslâmî, 1. Basım, 1986.
• Râzi, Fahreddin Muhammed b. Ömer b. Hüseyin. Tefsiru’l-Kebir: Mefatihu’l-Gayb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1. Basım, 1981.
• Sabbân, Ebu’l-‘İrfân Muhammed b. ‘Alî el- Mısrî. Hâşiyetu’s-Sabbân ‘alâ Şerhi’l-Eşmûnî ‘alâ Elfiyyeti’bni Mâlik Ma‘ahû Şerhu’ş-Şevâhidi li’l-‘Aynî. thk. âhâ ‘Abdurraûf Sa‘ad. Kahire: l-Mektebetu’t-Tevfîkıyye, ts.
• Sevinç, Resul. Arapçanın Temel Gramer Kuralları. İstanbul: Ensar Yayıncılık, 1. Basım, 2013.
• Suyûtî, Celaleddin es-. el-Behcetu’l-Merdıyye fî Şerhi’l-Elfiyye Ma‘a hâşiyetihî: et-Tahkîkatu’l-Vefiyye bimâ fi’l-Behceti’lMerdıyyeti mine’n-Nikâti ve’r-Rumûzi’l-Hafiyye. thk. hammed Sâlih Ahmed el-Garsî. Kahire: Dâru’s-Selâm, 1. Basım, 1421.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn ʿAbdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî es-. el-Eşbâh ve’n-Nezâîr. b.y.: y.y., 1411.
• Şadoğlu, Murat Serdar. Arap Dilinde Harf-i Cerler ve Kullanım Boyutları. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr. Tefsîru’t-Taberî Câmiu’l-Beyân an Tevîli Âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin. 26 Cilt. Kahire: Dârı Hicr, 1. Basım, 2001.
• Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr et-. Taberî Tefsiri. çev. Hasan Karakaya ve Kerim Aytekin. 9 Cilt. istanbul: Hisar Yayınevi, 1996.
• Uşmûnî, Ebü’l-Hasen Nûruddîn Alî b. Muhammed b. Îsâ b. Yûsuf. Şerhu’l-Üşmûnî li’Elfiyeti İbn Mâlik. thk. Hasan Hamed. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1419.
• Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Mahmûd b. ʿAmr ez-. el-Mufassal fî Sınaʿati’l-İʿrâb. ed. ʿAlî bû-Mulahham. Beyrut: y.y., 1993.
• Zuhaylî, Vehbe. et-Tefsîru’l-munîr fî’l-akîdeti ve’ş-şerîati ve’l-Menhec. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Muâsýr, 1. Basım, 1991.