Türkiye'de Azizler Kültü

Öz

George Edward White, 20. yüzyıl başlarında Osmanlı topraklarında eğitimci ve araştırmacı olarak bulunmuş bir misyonerdir. 1919’da yayımladığı makalesinde, Anadolu’daki Müslüman ve Hristiyan toplulukların gündelik dini yaşamını ayrıntılı biçimde incelemiştir. White’ın gözlemleri, halk dindarlığının merkezinde azizlerin, pirlerin, şeyhlerin ve kutsal mekanların bulunduğunu göstermektedir. Müslüman topluluklarda, özellikle Şiî ve Sünnîlerde, sağlık, bereket ve geçim gibi konularda ilahi yardım arayışı yaygındır. Bu amaçla kutsal kişilere yönelim, türbe ziyareti, adak, kurban ve kutsal su kullanımı hem inancı hem de toplumsal dayanışmayı güçlendirir. Dervişlerin kerametleri ve şeyhlerin manevi otoritesi de bu aracılığı pekiştirmektedir. Hristiyan topluluklarda ise Ermeni ve Rum cemaatlerinin Haç Dağı’ndaki şenlikleri, kutsal su ve mezar ziyaretleri ile azizlere adak adama gelenekleri öne çıkar. Bu ritüeller, dini deneyimin ötesinde, cemaatin sosyal düzenini, kolektif kimliğini ve kültürel sürekliliğini güçlendiren toplumsal mekanizmalar olarak işlev görmektedir. Ayrıca Müslüman ve Hristiyan toplulukların kutsal mekânlar etrafında benzer ritüel örüntüler geliştirdikleri ve kimi zaman ortak pratiklerde buluştukları görülmektedir. White’ın bu çalışması, Osmanlı Anadolu’sunda halk dindarlığının gündelik yaşamdaki etkilerini, aziz kültü ve kutsal mekânlar etrafında şekillenen dini pratikleri belgeleyen, literatüre özgün katkılar sunan önemli bir etnografik kaynaktır. Aynı zamanda Amerikalı bir misyonerin gözlem ve yorumlarını yansıtan bu çalışma, hem Batılı bir bakış açısının kültürel farklılıkları nasıl değerlendirdiğini hem de Osmanlı toplumunun dini çeşitliliğini ortaya koymaktadır. Bu tercüme, söz konusu gözlemleri günümüz araştırmacılarına aktararak özellikle din sosyolojisi, antropoloji ve tarih çalışmaları için bir referans niteliği taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• din sosyolojisi
• azizler kültü
• halk dindarlığı
• kolektif kimlik
• Osmanlı Devleti

Saint Worship In Turkey

Öz

George Edward White was a missionary, educator, and researcher in the Ottoman territories in the early twentieth century. In his 1919 publication, he examined the everyday religious life of Muslim and Christian communities in Anatolia in detail. White’s observations reveal that popular religiosity was centered on the cult of saints, spiritual leaders, and sacred sites. Among Muslim communities, particularly both Shi‘a and Sunni groups, seeking divine assistance for health, prosperity, and livelihood was widespread. Practices such as visiting shrines, making vows, animal sacrifice, and using holy water not only expressed faith but also reinforced social cohesion. The miracles attributed to dervishes and the spiritual authority of sheikhs further strengthened these practices. Within Christian communities, the Armenian and Greek congregations maintained similar traditions through festivals at Mount Haç, visits to sacred springs and graves, and offerings to saints. Beyond their religious dimension, these rituals functioned as social mechanisms that reinforced communal order, collective identity, and cultural continuity. Moreover, Muslim and Christian groups often developed parallel ritual patterns around sacred places, and at times shared common practices. White’s study serves as a valuable ethnographic source, documenting the profound impact of popular religiosity on daily life in Ottoman Anatolia, specifically concerning the cult of saints and sacred spaces. At the same time, it reflects the observations and interpretations of an American missionary, revealing both a Western perspective on cultural difference and the religious diversity of Ottoman society. This translation makes White’s insights accessible to contemporary scholars, serving as a key reference for research in the sociology of religion, anthropology, and history.

Anahtar Kelimeler

• sociology of religion
• saint worship
• popular religiosity
• collective identity
• Ottoman Empire

Kaynakça

1. Gülten, Sadullah. “Hızır-İlyas Zaviyeleri, Aya Yorgi ve Bektaşîler.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi83 (Eylül 2017), 81-100.
2. “İzuchenie voprosa lokalizacii goroda Koman na territorii Abkhazii.” Abkhazia.church. Erişim 6 Ekim 2025. https://abkhazia.church/en/izuchenie-voprosa-lokalizacii-goroda-koman-na-territorii-abhazii/
3. “Levant.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 6 Ekim 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/levant
4. “Mûsâ (Peygamber).” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 6 Ekim 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/musa--peygamber
5. Özdoğan, Rahime. “Amasya’da Adak Yerleriyle İlgili Halk Anlatıları.” Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
6. Roi, Micha. “Conditional Vows – Where They are Made and Paid.” Biblische Notizen, Neue Folge 167 (2015): 3–24. Yarlıgaş, Oğuz. Ksenophon: Anabasis. İstanbul: Humanitas Dizisi, 2011.
7. Yılmaz, Mehmet. “Ermeni Mitolojisi Üzerine Bir Değerlendirme.” Journal of Turkish Research Institute 17/43 (2010), 93-104