Hadis Usûlüne Bir Katkı: el-Medhal ilâ ma‘rifeti Kitâbi’l-İklîl

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 3, 842 - 867, 18.12.2025

Abdurrahman Kurt

https://doi.org/10.52115/apjir.1814320

Öz

İslâm’ın ilk nesli sahâbeden itibaren Hz. Peygamber’den (s.a.s.) miras kalan hadislerin tesbiti, zaptı ve doğru bir şekilde günümüze intikali konusunda büyük bir hassasiyet ve duyarlılık gösterilmiştir. Söz konusu hassasiyet ve duyarlılığın neticesinde tarihî süreçte bir takım kaide ve kurallar ortaya konularak hadis usûlü diye anılan önemli bir ilim dalı teşekkül etmiştir. Çok sayıda hadis âlimi bu sahada yazdıkları eserlerle bu ilmin gelişimine katkıda bulunmuşlardır. Bu alana yönelik eser telif etmiş ve bu bağlamda hadis ilmine önemli katkılar sağlamış ilk muhaddislerden biri de Hâkîm en-Nisâbûrî’dir (öl. 405/1014). Nitekim o, hadis ilmine dair meseleleri ve bu çerçevedeki görüşlerini daha çok Ma‘rifetu ulûmi’l-hadîs isimli eserinde bir araya getirmiştir. Bununla birlikte günümüze ulaşmayan Kitâbu’l-İklîl adlı çalışmasına giriş olarak kaleme aldığı el-Medhal ilâ ma’rifeti Kitâbi’l-İklîl isimli kitabı da hadis tarihi ve usûlüne dair önemli bilgiler içermektedir. Ma‘rife’nin mütemmimi niteliğinde sayılabilecek bu eserinde müellif, isnâdın hadis tarihindeki yeri ve önemi, tasnif türlerinden müsned ile sahihlerin ortaya çıkışı ve aralarındaki fark, sahih hadisin kısımları, Buhârî ile Müslim’in şartları, zayıf râvilere dair cerh sebepleri, ricâl tenkitçiliğinin meşruiyeti ve tarihçesi gibi önemli konulara değinmektedir. Bu çalışma, Hâkim’in mezkûr eserinin hadis usûlü literatüründeki yerini ve bu alana katkısını, bahsi geçen meselelere müellifin yaklaşımını ele almayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , el-Medhal , Usûl , Rivâyet , İsnad

A Contribution to the Methodology of Ḥadīth: al-Madkhal ila ma‘rifat Kitāb al-Iklīl

Öz

From the first generation of Islam a profound sensitivity and great care was shown in the preservation, verification and accurate transmission of the ḥadīths inherited from the Prophet Muhammad (peace be upon him). As a result of this sensitivity and care, a number of principles and rules were formulated throughout the historical process, eventually a significant scholarly discipline known as ḥadīth methodology (ʿilm al-ḥadīth) was formed. Numerous hadith scholars have contributed to the development of this field through the works they authored. Among the earliest figures to write works in this field and make significant contributions to ḥadīth scholarship is al-Ḥākim al-Nīsābūrī (d. 405/1014). Indeed, he brought together the issues related to the science of ḥadīth and his views on ḥadīth primarily in his work entitled Maʿrifat ʿUlūm al-Ḥadīth. Additionally, his book al-Madkhal ilā Maʿrifat Kitāb al-Iklīl, written as an introduction to his now-lost work Kitāb al-Iklīl, also contains valuable information about the history and methodology of ḥadīth. This work, which may be considered as a complementary work to the Maʿrifa, addresses several significant topics such as the role and importance of isnād in ḥadīth history, the emergence and differences between classification types such as musnad and ṣaḥīḥ, the parts of ṣaḥīḥ ḥadīth, the criteria set by al-Bukhārī and Muslim, the causes for the discrediting (jarḥ) of weak narrators, and the legitimacy and historical development of transmitter criticism (al-jarḥ wa al-taʿdīl). This study aims to examine the position of al-Ḥākim’s aforementioned work within the literature of ḥadīth methodology, his contributions to this field, and his approach to the aforementioned issues.

Anahtar Kelimeler

Ḥadīth , al-Madkhal , Ḥadīth Terminology , Transmission , İsnād

Kaynakça

• Aclûnî, Ebü’l-Fidâ İsmâîl b. Muhammed. Keşfü’l-hafâ ve müzîlü’l-ilbâs. thk. Muhammed Abdülazîz el-Hâlidî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1422/2001.
• Ahmed Muhammed Şâkir. el-Bâʿisü’l-hasîs şerhu İhtisâri Ulûmi’l-hadîs. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1427/2006.
• Ahmed Naim. Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi (Mukaddime). İstanbul: DİB Yayınları, 2019.
• Akgün, Hüseyin. “Hadis Hırsızlığının Yöntemleri ve Boyutları”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 16/1 (2016), 267-280.
• Aşıkkutlu, Emin. Hadiste Ricâl Tenkidi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1997.
• Aşıkkutlu, Emin. “Telkin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/406-407. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Avvâme, Muhammed. Hükmü’l-amel bi’l-hadîsi’z-zaîf. Cidde: Dârü’l-Minhâc; Medine: Dârü’l-Yüsr, 1438/2017.
• A‘zamî, Muhammed Mustafa. Menhecü’n-nakd inde’l-muhaddisîn. Suudi Arabistan: Mektebetü’l-Kevser, 2. Basım, 1410/1990.
• Bağcı, H. Musa. “Hadis Metodolojisinde Sahihu’l-Buhârî’nin Sıhhat Bakımından Tasnif Edilen İlk Eser Olduğu Fikrinin Eleştirel Analizi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 45/1 (2004), 41-58.
• Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ. 11 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1424/2003.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiʿu’s-sahîh. Riyad: Dârü’s-Selâm, 2. Basım, 1419/1999.
• Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 6 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1439/2018.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as es-Sicistânî. Risâletü Ebî Dâvûd ilâ ehli Mekke fî vasfi Sünenihî (Selâsü resâil içerisinde). thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Mektebu’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1426/2005.
• Ebû Gudde, Abdülfettâh. el-İsnâd mine’d-dîn. Beyrut: Mektebu’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 3. Basım, 1435/2014.
• Efendioğlu, Mehmet. “Sahih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/523-525. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Gül, Mutlu. Hanefî Usûlünde Hadis Tenkidi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2018.
• Gürler, Kadir. “Cerhin Gıybet Olup Olmadığı Yönündeki Tartışmalara Eleştirel Bir Katkı”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 4/3 (2004), 34-48.
• Gürler, Kadir. “İçtihat ve Taklit Tartışmaları Bağlamında Sened Açısından Hadislerin Sıhhati Meselesi -el-Emîr es-San‘ânî’nin İrşâdu’n-Nukkâd İlâ Teysîri’l-İctihâd’ı Özelinde-”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 7/3 (2007), 58-93.
• Güşen, Seyit Ali. “Cerh-Ta’dîl’e Karşı Gıybet Eleştirisinin Tarihî Süreci”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İlahiyat Tetkikleri Dergisi (İLTED) 55 (2021), 65-89.
• Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillah Muhammed b. Abdillah. Ma’rifetü ulûmi’l-hadîs. thk. Ahmed b. Fâris es-Selûm. Beyrut: Dârü İbn Hazm, 1424/2003.
• Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillah Muhammed b. Abdillah. el-Medhal ilâ ma’rifeti Kitâbi’l-İklîl. thk. Ahmed b. Fâris es-Selûm. Beyrut: Dârü İbn Hazm, 1423/2003.
• Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillah Muhammed b. Abdillah. el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn. thk. Mustafa Abdülkâdir Atâ. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1430/2009.
• Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillah Muhammed b. Abdillah. Târîhu Nîsâbûr. thk. Ebû Muâviye Mâzin b. Abdurrahman. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1427/2006.
• Halîlî, Ebû Ya‘lâ Halîl b. Abdillâh. el-İrşâd fî maʿrifeti ulemâi’l-hadîs. thk. Muhammed Saîd. 3 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1409/1989.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Ali. el-Câmiʿ li-ahlâki’r-râvî. thk. Mahmûd Tahhân. 2 Cilt. Riyad: Mektebetü’lMeârif, 1428/2007.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Ali. el-Fakîh ve’l-mütefakkih. Beyrut: Dârü İbn Hazm, 1435/2014.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Ali. el-Kifâye fî ilmi’r-rivâye. thk. Hasan Abdülmün’im. Beyrut: Müessesetü’rRisâle Nâşirûn, 1430/2009.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Ali. Şerefü ashâbi’l-hadîs. thk. Ebû Abdillah ed-Dânî. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1423/2003.
• Hâzimî, Ebû Bekr Muhammed b. Mûsâ. Şürûtü’l-eimmeti’l-hamse (Selâsü resâil içerisinde). thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Mektebu’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1426/2005.
• Itr, Nûreddîn. Menhecü’n-nakd fî ulûmi’l-hadîs. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1427/2006.
• İbn Abdilberr, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillah b. Abdilberr en-Nemerî. Câmiʿu beyâni’l-ilm ve fazlihi. thk. Şuayb elArnaût vd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1433/2012.
• İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullah b. Adî el-Cürcânî. el-Kâmil fî duʿafâi’r-ricâl. thk. Âdil Ahmed vd. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1418/1997.
• İbn Ebî Hâtim er-Râzî, Ebû Muhammed Abdurrahmân. el-Cerh ve’t-taʿdîl. 9 Cilt. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Turâsi’lArabî, 1371/1952.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fadl Ahmed b. Alî. en-Nüket alâ Kitâbi İbni’s-Salâh. thk. Mâhir Yâsin el-Fahl. Riyad: Dârü’l-Meymân, 1434/2013.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fadl Ahmed b. Alî. Nüzhetü’n-nazar fî tavzîhi Nuhbeti’l-fiker. thk. Nûreddîn Itr. Dımaşk: Matbaatü’s-Sabâh, 2. Basım, 1414/1993.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fadl Ahmed b. Alî. Tehzîbu’t-Tehzîb. thk. Halîl Me’mûn vd.,. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’lMa’rife, 1417/1996.
• İbn Hayr, Ebû Bekr Muhammed b. Hayr el-İşbîlî. Fihrist. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. Tunus: Dârü’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1418/2009.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî. Kitâbü’l-Mecrûhîn mine’l-muhaddisîn. thk. Hamdî Abdülmecîd es-Selefî. 2 Cilt. Riyad: Dâru’s-Sumay‘î, 1420/2000.
• İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî. es-Sünen. Riyad: Dârü’s-Selâm, 1420/1999.
• İbn Receb el-Hanbelî, Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Ahmed. Şerhu ʿİleli’t-Tirmizî. thk. Nûreddîn Itr. 2 Cilt. Dımaşk: Dârü’l-Beyrûtî, 5. Basım, 1429/2008.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahmân. el-Mevzûât. thk. Tevfîk Hamdân. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ilmiyye, 2. Basım, 1424/2003.
• İbnü’l-Esîr el-Cezerî, Ebü’l-Hasen İzzüddîn. el-Lübâb fî tehzîbi’l-Ensâb. 3 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1400/1980.
• İbnü’l-Esîr el-Cezerî, Ebü’s-Seâdât Mecdüddîn. Câmiʿul-usûl li-ehâdîsi’r-Resûl. thk. Abdülkâdir el-Arnaût vd. 13 Cilt. Beyrut: Dârü İbn Kesîr, 3. Basım, 1437/2016.
• İbnu’s-Salâh, Ebû Amr Osmân b. Abdirrahman eş-Şehrezûrî. Ulûmu’l-hadîs. thk. Nûreddîn Itr. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 3. Basım, 1427/2006.
• Kâdî Iyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ el-Yahsubî. İkmâlü’l-Muʿlim bi-fevâidi Müslim. thk. Yahyâ İsmâîl. 8 Cilt. Mısır: Dârü’l-Vefâ, 1419/1998.
• Karagözoğlu, Mustafa Macit. Zayıf Râvîler. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2014.
• Kaya, Mehmet Fatih. Ebû Bekr el-Beyhakî’nin hadis usulü anlayışı (“el-Medhal ilâ Kitabi’s-Sünen” özelinde). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
• Köklü, Recep. “Hakîm en-Nîsâbûrî ve Ma’rifetü Ulûmi’l-Hadîs’in Hadis Usulü Tarihindeki Yeri”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 54 (2023), 49-72.
• Kutlay, Halil İbrahim. Hadiste Sened Tenkidi. İstanbul: Elif Yayınları, 2015.
• Kuzudişli, Ali. “Hadis Hırsızı (Sâriku’l-Hadîs): Bir Cerh Teriminin Anlattıkları”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/8 (2015), 43-60.
• Kuzudişli, Bekir. Hadis Rivâyetinde Aile İsnadları. İstanbul: İşaret Yayınları, 2007.
• Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay. er-Refʿ ve’t-tekmîl fi’l-cerh ve’t-taʿdîl. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Mektebu’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 8. Basım, 1425/2004.
• Makdisî, Ebü’l-Fadl Muhammed b. Tâhir. Şürûtü’l-eimmeti’s-sitte (Selâsü resâil içerisinde). thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Mektebu’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1426/2005.
• Merçil, Erdoğan. “Simcûrîler IV”. Türk Tarih Kurumu Belleten 49/195 (1985), 547-568.
• Münzirî, Ebû Muhammed Abdülazîm b. Abdilkavî. Cevâbü’l-hâfız Ebî Muhammed Abdilazîm el-Münzirî an esʾiletin fi’lcerh ve’t-taʿdîl. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Mektebu’l-Matbûâti’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1426/2005.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. Sahîhu Müslim. Beyrut: Dârü Kurtuba, 2. Basım, 1430/2009.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. İrşâdü tullâbi’l-hakâik. thk. Nûreddîn Itr. Dımaşk: Dârü’l-Yemâme, 3. Basım, 1412/1992.
• Özdemir, Veysel. Tedlîs Değerlendirmelerinde Usûl. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2014.
• Özpınar, Ömer. Hadis Edebiyatının Oluşumu. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2005.
• Öztürk, Mustafa. “Hadis Rivâyetinde Telkin-Zabt İlişkisi ve Telkin Yoluyla Yapılan Tahrifler”. Hadis Tetkikleri Dergisi 9/1 (2011), 7-24.
• Polat, Salahattin. Mürsel Hadisler ve Delil Olma Yönünden Değeri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2010.
• Râmhürmüzî, Ebû Muhammed İbn Hallâd. el-Muhaddisü’l-fâsıl beyne’r-râvî ve’l-vâʿî. thk. Muhammed Acâc el-Hatîb. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1391/1971.
• San‘anî, Ebû İbrahim Muhammed b. İsmâîl. İrşâdü’n-nukkâd ilâ teysîri’l-ictihâd. thk. Salâhuddîn Makbûl Ahmed. Kuveyt: Dâru’s-Selefiyye, 1405/1985.
• Sehâvî, Ebü’l-Hayr Muhammed b. Abdirrahmân. el-Makâsıdü’l-hasene. thk. Muhammed Osman el-Huşt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 4. Basım, 1422/2002.
• Sehâvî, Ebü’l-Hayr Muhammed b. Abdirrahmân. Fethü’l-muğîs bi-şerhi Elfiyyeti’l-hadîs li’l-‘Irâkî. thk. Ali Hüseyin. 5 Cilt. Kahire: Mektebetü’s-Sünne, 2. Basım, 1424/2003.
• Süyûtî, Ebü’l-Fadl Abdurrahman b. Ebî Bekr. Tedrîbü’r-râvî fî şerhi Takrîbi’n-Nevevî. thk. Muhammed Avvâme. 4 Cilt. Medine: Dârü’l-Yüsr; Cidde: Dârü’l-Minhâc, 1437/2016.
• Şahyar, Ayşe Esra. Zayıf Hadis Rivayeti. İstanbul: Akdem Yayınları, 2011.
• Tâhir el-Cezâirî. Tevcîhü’n-nazar ilâ usûli’l-eser. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Mektebu’l-Matbûâti’l- İslâmiyye, 2. Basım, 1430/2009.
• Tirmizî, Ebû İsâ Muhammed b. İsâ. Câmiu’t-Tirmizî. Riyad: Dârü’s-Selâm, 1420/1999.
• Turhan, Halil İbrahim. Ricâl Tenkidinin Doğuşu ve Gelişimi Râvîler. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2015.
• Ukaylî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Amr. ed-Duʿafâü’l-kebîr. thk. Abdülmu‘tî Emîn Kal‘acî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’lKütübi’l-ilmiyye, 1404/1984.
• Ünal, İsmail Hakkı. İmam Ebu Hanife’nin Hadis Anlayışı ve Hanefi Mezhebi’nin Hadis Metodu. Ankara: DİB Yayınları, 2012.
• Yücel, Ahmet. Hadis Usûlü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 51. Basım, 2021.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Mîzânü’l-iʿtidâl fî nakdi’r-ricâl. thk. Muhammed Rıdvân Arksûsî. 5 Cilt. Beyrut: er-Risâletü’l-Âlemiyye, 1440/2019.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 28 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 12. Basım, 1422/2001.
• Zeylaî, Ebû Muhammed Abdullah b. Yûsuf. Nasbü’r-râye li-tahrîci ehâdîsi’l-Hidâye. thk. Muhammed Avvâme. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Reyyân, 1418/1997.