TİRELİ HANEFÎ FIKIH ALİMİ İBN MELEK’İN MECMA’İ’L-BAHREYN’DEKİ FIKHÎ TERCİHLERİ (Tahâret ve Salât Örneği)

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1 , 54 - 86 , 30.04.2026

Fatma Solaker

https://doi.org/10.52115/apjir.1820520

https://izlik.org/JA74TE78FA

Öz

İbn Melek ya da Firişteoğlu lakabıyla tanınan Abdüllatif b. Abdülaziz el-Hanefî, XIV. yüzyıl Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminde ilmî faaliyetlerin canlı olduğu Aydınoğulları beyliği zamanında İzmir’in Tire ilçesinde yaşamıştır. İbn Melek’in ilim ve kültür merkezi olan Tire bölgesinde doğup yetişmesi, onun düşünce yapısının şekillenmesinde ve ilmî şahsiyetinin oluşmasında önemli rol oynamıştır. Fıkıh, fıkıh usulü başta olmak üzere hadis, lügat gibi İslâmî ilimlerin çeşitli dallarında çok sayıda eser vermiş, ancak daha çok fakih yönü ile bilinip tanınmıştır. Asrının önemli bir fakîhi olan İbn Melek’in eserleri, Osmanlı medreselerinde ders kitabı olarak okutulmuş ve kendisinden sonra telif edilen fıkıh kitaplarına kaynaklık teşkil etmiştir. Osmanlı ilim hayatında bu denli etkili olmuş bir fakihin, Hanefî mezhebinde dört muteber metinden birisi kabul edilen Muzafferüddin İbnü’s-Sââtî’ye ait “Mecmau’l-bahreyn” üzerine yazdığı “Şerhu Mecmai’l-bahreyn” şerhi, günümüzde araştırmacıların istifadesine sunulması önem arz etmektedir. İbn Melek’in şerhi, diğer şerh çalışmalarından ayrı sistematiği ile ön plana çıkmıştır. “Mecmau’l-bahreyn” bizzat müellifi tarafından şerh edildiği halde, şârihin şerhi kadar rağbet görmemiştir. İbn Melek, şerhine öncelikle anlaşılması zor “garîb” kelimeleri izah etmekle başlar ve lügavi tahliller yapar. İkinci olarak, metnin isim cümlesi, mazi ya da muzari olmasına bağlı olarak ifade edilen müçtehidin ismini zikreder. Üçüncü olarak, ilgili ahkâmı veciz ifadelerle anlatır ve tarafların delillerini verir. İbn Melek, mesele sonunda ise, “Şayet sen şöyle dersen… Biz de deriz ki…” şeklinde cedel-münazara metoduna dayalı bir yazım metodu takip eder ve zaman zaman hem asıl metne hem de İbnü’s-Saatî’nin kendi eserine yazdığı şerhine (أقول) “Ben de derim ki…” şeklinde fıkhî görüşünü ortaya koyar. Tahâret ve salât başlığı altında, İbn Melek’in Hanefî fıkhına dair melekesi, fıkha ve usule vukûfiyeti ile fıkhî tercihleri gün yüzüne çıkartılarak fıkhî müktesebatımızın geliştirilmesi temenni edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , Fıkıh , Hanefî , Metin , Şerh , İbn Melek.

JURISPRUDENTIAL PREFERENCES OF HANAFI FIQH SCHOLAR IBN MALAK OF TIRE IN SHARN MAJMA AL-BAHRAIN (Example of Tahara and Salat)

https://izlik.org/JA74TE78FA

Öz

Abdüllatif b. Abdülaziz el-Hanefî, named as İbn Malak or Firişteoğlu, lived in Tire County of İzmir Province during the Aydınoğulları principality when scholarly activities were active in the establishment period of the Ottoman State in the 14th Century. The fact that Ibn Malak was born and grew up in Tire, center of science and culture, played an important role in shaping his frame of mind and formation of his scholarly character. He produced many works in various branches of Islamic scholars, primarily in Fiqh (Islamic law), Islamic legal methodology and hadith, lexicon; however, Ibn Malak mostly became known with his being faqih (an expert or teacher in Muslim law). The works of Ibn Malak being an important faqih of his era were taught as the course book in the Ottoman madrasahs (moslem theological schools) and became the source of the fiqh books compiled after him. Despite the presence of countless manuscripts of his commentary called “Sharh Majma al-bahrain” concerning the work called “Majma al-bahrain” belonging to Muzafferüddin İbnü’s-Sââtî accepted as one of the four notable texts in Hanafi sect, is presented to use of researchers today. Ibn Malak’s commentary came to the fore with its systematicity separate from other commentary studies. The fact that “Majma al-bahrain” was commentated by the author himself, it did not draw interests as much as the commentary made by the commentator. Ibn Malak starts his commentary study firstly by explaining the (“garib”) difficult words and conducts lexicon analyses. Secondly, he mentions about the name of the müctehid (Interpreter of Islamic law) expressed in the context of whether or not the text is a noun clause, past or present or future form. Thirdly, explains the relevant provision with laconic words and delivers the evidences of the parties. Ibn Malak, at the end of the relevant subject, follows a writing method based on the discussion-debate method such as “if you explain the matter like that.... we state that....) and adds his fiqh opinion stating “I state that... (أقول)” to both the main work and the commentary formed by İbnü’s-Saatî for his own work. Ibn Malak both clarifies the text compendiously and elaborates that the content of the text is perfect thanks to his skill in Hanafi fiqh, fiqh and Islamic legal methodology. Under the title of purification and salat, Ibn Malak’s skill in Hanafi fiqh, fiqh and Islamic legal methodology with fiqh preferences (preferences of Islamic jurisprudence) have been clarified and expected it to will be improved to our body of fiqh knowledge.

Anahtar Kelimeler

Ottoman , Fiqh , Hanafi , Text , Commentary , Ibn Malak.

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî. Müsned. Neşr. Ebu’l-Muâtî en-Nûrî. Beyrut: Âlemu’l-Kütüb, 1419/1998.
• Akın, Himmet. Aydınoğulları Tarihi Hakkında Bir Araştırma. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi, 1968.
• Armağan, A. Münis. Devlet Arşivlerinde Tire. İzmir: Bilkar Bige Karınca Matbaacılık, 2003.
• Bağdatlı İsmail Paşa. Hediyyetü’l-ârifîn esmâü’l-müellifîn ve âsârü’l-musannifîn. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 1951.
• Baltacı, Cahid. XV – XVI. Yüzyıllarda Osmanlı Medreseleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı (İFAV), 2005.
• Baktır, Mustafa. “Tireli İbn Melek, Hayatı, Eserleri ve Menar Şerhi”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı 9 (Haziran 1990).
• Baktır, Mustafa. “İbn Melek’in Meşariku’l-Envar Şerhinde Hadisleri Tahlil Metodu ve Bazı Yeni Tesbitler”. Türk Kültüründe Tire II. Ed. Mehmet Şeker - Arzu Taşcan. İzmir: Tire Belediyesi, 2008.
• Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. es-Sünenü’l-kübrâ. Nşr. Muhammed Abdülkadir Atâ. 10 Cilt. Mekke: Mektebetü Dâri’l-Bâz, 1414/1994.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. el-Câmi’u’s-sahîhi’l-muhtasar. Nşr. Muhibbuddin el-Hatîb - M. Fuad Abdülbâkî - Kusay Muhibbuddin el-Hatîb. 4 Cilt. Kahire: Matbaatü’s-selefiyye, 1400.
• Bursalı, Mehmed Tahir. Osmanlı Müellifleri. Haz. Ali Fikri Yavuz - İsmail Özen. İstanbul: Meral Yayınları, ts.
• Dadaş, Mustafa Bülent. Şeyh Bedreddin: Bir Osmanlı Fakihi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2018.
• Dar AlMandumah. Erişim 29 Temmuz 2025. http://search.mandumah.com/Record/597731/Details#tabnav.
• Dar AlMandumah. Erişim 29 Temmuz 2025. https://thesis.mandumah.com/Record/90573.
• Dar AlMandumah. Erişim 29 Temmuz 2025. https://thesis.mandumah.com/Record/91816.
• Dar AlMandumah. Erişim 29 Temmuz 2025. https://thesis.mandumah.com/Record/91275.
• Daş, Mustafa. Anadolu Beylikleri El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.
• Dârekutni, Ali b. Ömer Ebû’l-Hasan. Sünenü’d-Dârekutnî. Nşr. Abdullâh Hâşim Yemânî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1386/1966.
• Dizdaroğlu, Hikmet. “İbn-i Melek ve Sözlüğü”. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi VII/74 (1957).
• Evliya Çelebi. Evliya Çelebi Seyahatname. İstanbul: Devlet Matbaası, 1928.
• Gümüş, Sadreddin. “Cürcânî, Seyyid Şerif”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. 8: 129-136. İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
• Gökbulut, Hasan. “Kâfiyeci”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. 24: 154-155. İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
• Habbâzî, Ebû Muhammed Celâleddin Ömer b. Muhammed el-Hucendî. el-Kifâye fî şerhi’l-Hidâye. Kütahya Vahid Paşa Kütüphanesi, Vahid Paşa, No: 520161.
• Hamid, Abdullah b. Hüseyin b. Hasan. Heddeku’l-uyun şerhu muhtasari’l-Kuduri. İ’tina bi tahkîk: Abdilhamîd Hâşim el-Îsâvî. Amman: Dârü’l-Feth, 2012/1442.
• İbn Battuta, Ebu Abdullah Şemseddin Muhammed b. Abdullah. İbn Batuta Seyehatnamesi. Haz. Mümin Çevik. İstanbul: Üçdal Neşriyat, 1983.
• İbn Battuta, Ebu Abdullah Şemseddin Muhammed b. Abdullah. İbn Battuta Seyahatnamesinden Seçmeler. Haz. İsmet Parmaksızoğlu. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 1986.
• İbnü’l-Hümam, Kemâleddin Muhammed b. Abdülvahid. Şerhu Fethu’l-kadir. y.y.: Mustafa el-Babi el-Halebi, 1970/1389.
• İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. Nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
• İbn Melek, İzzeddin Abdüllatif b. Abdulaziz. Şerhu Mecmaʿi’l-bahreyn. Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, No: 239491.
• İbn Melek, İzzeddin Abdüllatif b. Abdülaziz. Mebâriku’l-ezhâr fî şerhi Meşârikı’l-envâr. Nşr. Ebu Eşref b. Abdilmaksud b. Abdirrahman. I. Baskı. Beyrut: Dâru’l-Cil, 1995.
• İbn Rüşd el-Hafîd. Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetu’l-muktesid. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1985/1405.
• Kadihan, Ebü’l-Mehasin Fahreddin Hasan b. Mansur. Fetava Kadihan (el-Fetava’l-Haniyye). y.y. Yazma, 1865.
• Kaplan, İlyas. Mütûn-ı Erbaa’dan Mecmau’l-Bahreyn ve İbn Melek Şerhi. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2021.
• Kaplan, İlyas. İbn Melek’in Şerhu Mecmai’l-bahreyn Adlı Eserinin Tahkik ve Değerlendirilmesi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
• Kâsânî, Alâuddîn Ebû Bekr b. Mes’ud. Bedâiu’s-sanâi’ fî tertîbi’ş-şerâi’. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1406/1986.
• Kuduri, Ebü’l-Hüseyin Ahmed b. Ebî Bekr. Muhtasarü’l-Kuduri fi’l-Fıkhi’l-Hanefi. Tahkik: Kâmil Muhammed Uveyza. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997/1418.
• Kâtib Çelebi, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah. Keşfü’z-zunûn an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. Tsh. Mehmet Şerafettin Yaltkaya. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı, 1943.
• Koca, Salim. Anadolu Türk Beylikleri Tarihi. Ankara: Berikan Yayınevi, 2017.
• Küçük Nişancı Mehmet Paşa. Nişancı M. Paşa Tarihi ve Osmanlı Tarihi Hadisat. İstanbul: Kamer Yayınları, 1983.
• Merginani, Ebü’l-Hasan Burhaneddin Ali b. Ebî Bekr. el-Hidâye şerhu Bidâyetü’l-mübtedi. İstanbul: Kahraman Yayınları, 1986.
• Merginani, Burhanüddin Mahmûd b. Ahmed. el-Muhitü’l-burhani fî’l-fıkhi’n-Nu’mani. thk. Ahmed İzzû İnâye ed-Dımaşkî. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türasi’l-Arabi, 2003/1424.
• Muhtar, Cemal. “Dilci İbn Melek”. Türk Kültüründe Tire. Haz. Mehmet Şeker. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 1994.
• Muhtar, Cemal. İki Kur’an Sözlüğü: Lugat-ı Ferişteoğlu / İzzeddin Abdüllatif İbn Melek ve Lugat-ı Kanun-ı ilahi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı (İFAV), 1993.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyin el-Kuşayri en-Nisaburi. Sahîh-i Müslim. Nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâki. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1972.
• Nesefi, Ebu Hafs Necmeddin Ömer b. Muhammed. el-Manzûme fi’l-hilâfiyyât. Tahkik: Hasan Özer. Beyrut-İstanbul: Müessesetü’r-Reyyan - Mektebetü’l-İrşad, 2010/1431.
• Nişancızade, Muhammed b. Ahmed. Mir’at-i Kainât. Sdl. A. Faruk Meyan. İstanbul: Berekat Yayınevi, 1987.
• Özkan, Hamza. Aydınoğulları Beyliği’nde İlmî Hayat. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2003.
• Seyyid Bey. Usul-i Fıkıh: Medhal. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1333.
• Serahsi, Ebû Bekr Şemsüleimme Muhammed b. Ahmed b. Sehl. Mebsût. Kahire: y.y., 1324-1331.
• Serahsi, Ebû Bekr Şemsüleimme Muhammed b. Ahmed. Usûlü’s-Serahsî. thk. Ebü’l-Vefâ el-Efganî. Kahire: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabi, 1954.
• Şeker, Mehmet. “Aydınoğullarının Kültür Hayatı ve Türkçeciliği”. Uluslararası Batı Anadolu Beylikleri Tarih ve Medeniyet Sempozyumu-I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2013.
• Şentürk, Fatıma. Aydınoğulları Beyliği’nde Edebi ve Kültürel Hayat. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
• Taberânî, Ebû’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed. el-Mu’cemu’l-kebîr. Nşr. Hamdî Abdülmecîd es-Silefî. 20 Cilt. Musul: Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hikem, 1404/1983.
• Tahâvî, Ebû Ca’fer Ahmed b. Muhammed b. Selâme. Şerhu Meâni’l-Âsâr. Nşr. Muhammed Zehra en-Neccâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1399.
• Tahâvî, Ebû Ca’fer Ahmed b. Muhammed b. Selâme. Muhtasarü’t-Tahavi. thk. Ebü’l-Vefâ el-Efganî. Kahire: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabi, 1370.
• Taşköprizâde, Ebu’l-Hayr İsamüddin Ahmed Efendi. eş-Şekâiku’n-nu’maniyye fî ulemai’d-devleti’l-Osmaniyye. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabi, 1975/1395.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-Câmiu’s-sahîh (Sünenu’t-Tirmizî). Nşr. Ahmed Muhammed Şâkir. 5 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Mektebeti’l-İlmiyye, 1404/1984.
• Tokluoğlu, Faik. Tire’de Yetişen Alim, Şair, Mütefekkir ve Mutasavvıflar. Tire: Ragıp Basımevi, 1959.
• Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1969.
• Zebidi, Ebü’l-Abbas Şihabüddin Ahmed b. Ahmed. Sahih-i Buhari Muhtasarı Tecrid-i Sarih Tercemesi. mütercim: Ahmed Naim. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 1978.
• Zeylai, Fahreddin Osman b. Ali b. Mihcen. Tebyinü’l-hakayık şerhu Kenzi’d-dekaik. Bulak: el-Matbaatü’l-Kübra’l-Emriyye, 1313.