Abdullah İbn Mes’ûd’un Kurban İbadetine Dair Görüşleri, Hanefî Fıkhı ile Günümüz Fetvalarına Etkisi

Öz

Kurban ibadeti, insanlık tarihi boyunca süregelen evrensel bir olgudur. Kur’an’da bu kavram bazı peygamberlerin hayatı anlatılırken (Âdem’in oğulları Hâbil ile Kâbil ve Hz. İbrâhîm ile Hz. İsmâil kıssaları) zikredilmektedir. Hz. Peygamber (s.a.v) kurban ibadetine önem vermiş ve her yıl düzenli olarak kesmiştir. Sahâbe dönemi uygulamalarının tespiti fıkhî hükümlerin dayanaklarını ve İslâm’ın konuya yaklaşımını doğru kavramak açısından önemlidir. Bu çalışma, Abdullah İbn Mes’ûd’un (ö. 32/652-53) uygulamaları çerçevesinde kurban ibadetine dair fıkhî kanaatlerini ve bu görüşlerin Hanefî mezhebine ve günümüz fetvalarına etkisini incelemektedir. İbn Mes’ûd’un fıkhî görüşlerinin Hanefî doktrinini şekillendirdiği ve onun kurucu unsurlar arasında yer aldığı tezi tarihsel tarihi süreçte sıkça vurgulanmaktadır. Literatürde kurban bağlamında onun fikirlerini müstakil ve detaylı biçimde ele alan bir araştırma bulunmamaktadır. Araştırmada tümevarım yöntemiyle hadis ve Hanefî kaynakları saptanmış; kurban ve kurbanla ilintili konular analiz edilmiştir. Elde edilen bulgulara göre; Kurban ibadeti İbn Mes’ûd’un tespit edilen görüşlerinin beşte biri, Hanefî fıkhına etki etmemiş; ancak geriye kalan meselelerde mezhep üzerinde doğrudan bir etki bıraktığı görülmüştür. Bu veri, tarih boyunca ifade edilen İbn Mes’ûd’un Hanefî mezhebinin kurucu unsurlarından sayılması iddiasını istatistiksel açıdan doğrulamaktadır. Buna karşın günümüz fıkıh anlayışına etkisi incelendiğinde ise kısmi yorum farklılıkları bulunmakla birlikte, Din İşleri Yüksek Kurulu fetvalarıyla çoğunlukla benzer fetvaların paylaşıldığı saptanmıştır. Sonuç olarak, İbn Mes’ûd’un görüşlerinin Hanefî mezhebine etkisi oldukça güçlüyken DİYK fetvalarındaki etkisi nispeten sınırlı kalmaktadır. Bu durum İbn Mes’ûd’un görüşlerinin etkisinin günümüze doğru azaldığı izlenimi vermektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• İbn Mes’ûd
• Hanefî Mezhebi
• Din İşleri Yüksek Kurulu
• Kurban

Abdullah Ibn Mas'ud's Views on the Ritual of Sacrifice and Their Impact on Hanafi Fiqh and Contemporary Fatwas

Öz

The ritual of sacrifice (qurban) is a universal phenomenon deeply rooted in human history and explicitly mentioned in the Qur'an through the stories of prophets (Habil and Qabil, Abraham and Ishmael). The Prophet (PBUH) attached great importance to this ritual, performing it regularly. Determining the practices of the Companion (Sahabah) period is crucial for understanding the foundations of jurisprudential (fiqh) rulings. This study examines Abdullah Ibn Mas'ud's (d. 32/652-53) jurisprudential views on sacrifice and their impact on the Hanafi school and contemporary fatwas. Although Ibn Mas'ud is historically cited as a founding figure of Hanafi doctrine, independent research specifically addressing his views on sacrifice is lacking. Using an inductive method, this research analyzes narrations in hadith and Hanafi sources. Findings indicate that one-fifth of Ibn Mas'ud's identified views on sacrifice did not influence Hanafi jurisprudence; however, his direct impact is evident in the remaining issues. This statistically corroborates the historical claim that Ibn Mas'ud is a founding element of the Hanafi school. Conversely, regarding contemporary fiqh, despite partial interpretation differences, his views mostly align with the fatwas of the High Board of Religious Affairs (DİYK). In conclusion, while Ibn Mas'ud's influence on classical Hanafi doctrine is strong, his impact on modern DİYK fatwas remains relatively limited, suggesting that the practical influence of his views has diminished over time.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Ibn Mas'ud
• Hanafi School
• High Board of Religious Affairs
• Sacrifice

آراء عبد الله بن مسعود في الأضحية وأثرها في الفقه الحنفي والفتاوى المعاصرة

Öz

تُعد شعيرة الأضحية ظاهرة عالمية ممتدة عبر التاريخ البشري. وقد ورد ذكرها في القرآن الكريم ضمن قصص الأنبياء (كقصة ابني آدم، وقصة إبراهيم وإسماعيل عليهما السلام). كما أولاها النبي ﷺ اهتماماً بالغاً وواظب عليها سنوياً. ويُعد تتبع تطبيقات الصحابة أمراً ضرورياً لفهم أسس الأحكام الفقهية والمقاربة الإسلامية السليمة لها. تبحث هذه الدراسة في الآراء الفقهية لعبد الله ابن مسعود (ت. 32هـ / 652-53م) حول الأضحية، وتأثيرها على المذهب الحنفي والفتاوى المعاصرة. فرغم التأكيد التاريخي المتكرر على دور ابن مسعود التأسيسي في صياغة الفقه الحنفي، تفتقر الأدبيات إلى دراسة مستقلة ومفصلة لآرائه في هذا السياق. اعتمد البحث المنهج الاستقرائي لتتبع المصادر الحديثية والحنفية وتحليل المسائل ذات الصلة. وأظهرت النتائج أن خُمس الآراء المروية عن ابن مسعود في الأضحية لم تؤثر في الفقه الحنفي، بينما تركت الآراء المتبقية تأثيراً مباشراً عليه، مما يثبت إحصائياً الرأي التاريخي القائل بريادته في تأسيس المذهب. أما من حيث التأثير المعاصر، فرغم وجود تباينات جزئية، لوحظ توافق كبير مع فتاوى "المجلس الأعلى للشؤون الدينية". وختاماً، يتضح أن تأثير آراء ابن مسعود الفقهية كان عميقاً في المذهب الحنفي، بينما بدا محدوداً نسبياً في الفتاوى المعاصرة، مما يوحي بتراجع مساحة تأثيرها بمرور الزمن.

Anahtar Kelimeler

• الفقه الإسلامي،
• ابن مسعود
• المذهب الحنفي
• المجلس الأعلى للشؤون الدينية
• الأضحية

Kaynakça

1. Abdürrezzâk, Ebû Bekr Abdürrezzâk İbn Hemmâm İbn Nâfi‘ es-San‘ânî el-Himyerî. el-Musannef (Dârü’t-Te’sîl). 10 Cilt. Dârü’t-Te’sîl, 2. Baskı., 2013.
2. Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed İbn Muhammed İbn Mahmûd el-. el-İnâye Şerhü’l-Hidâye. 10 Cilt. Mısır: Şirketü Mektebetü ve Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1. Baskı., 1970.
3. Balta, Yusuf. “Zekât Ahkâmının Teşekkülünde Hadis’in Etkisi: Hayvanların Zekâtı Örneği”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 6/1 (08 Nisan 2022), 61-81. https://doi.org/10.52115/apjir.1052320
4. Bardakoğlu, Ali. “Kurban (İslâm’da Kurban)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/436-440. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
5. Bedrüddîn Aynî, Mahmûd İbn Ahmed İbn Mûsâ İbn Ahmed İbnü’l-Hüseyin el-Aynî. el-Binâye Şerhü’l-Hidâye. thk. Eymen Sâlih Şa’ban. 13 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Baskı., 2000.
6. Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed İbn el-Hüseyn İbn Alî İbn Mûsâ el-. es-Sünenü’l-Kübrâ (İlmiyye). thk. Muhammed Abdülkâdir Ata. 11 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Baskı., 2003.
7. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed İbn İsmail el-Buhârî. Sahîhu’l-Buhârî (el-Buga). thk. Mustafa Dib el-Buga. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 5. Baskı., 1993.
8. Büyüktaş, Canan Kuş. “Babürlüler Döneminde Kurban Bayramı Kutlamaları (1526-1707)”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 4/2 (21 Ağustos 2020), 145-157.

9. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed İbn Alî er-Râzî. Muhtasaru İhtilâfi’l-Ulema. thk. Abdullah Nezir Ahmed. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Beşâir’il-İslâmiyye, 1995.
10. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed İbn Alî er-Râzî el-. Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî. ed. Said Bektaş. thk. İsmetullah İnayetullah Muhammed vd. 8 Cilt. Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1. Baskı., 2010.
11. Çalış, Halit. “Kurbanın Dinî Hükmü ve Fert ya da Aile Adına Kesilmesi Tartışmaları”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 3 [Prof. Dr. Hayreddin Karaman’a Armağan] (2004), 211-230.
12. Çınar, Bayram. “İdeolojik Teoloji Açısından Kurbanın Sembolik Değeri”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 8/1 (24 Nisan 2024), 70-104. https://doi.org/10.52115/apjir.1425113
13. Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî İbn Ömer İbn Ahmed Mehdî İbn Mes’ûd İbn Nu’mân İbn Dînâr ed-. Sünenü Dârekutnî. thk. Şuayb Arnavut vd. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Baskı., 2004.
14. Dimyâtî, Dr. İbnü’n-Neccâr ed- - Dimyâtî, Ebu Ammar Yasir bin Ahmed bin Bedr en-Neccar ed-. Mevsûatü’l-Fıkhi ale’l-Mezâhibi’l-Erbaa. thk. Komisyon. 25 Cilt. Mısır: Darü’t-Takva, 1. Baskı., 2023.
15. DİYK. Kurban: Sıkça Sorulanlar. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlıǧı Yayınları, 1. Baskı., 2018.
16. Ebû Bekr el-Haddâd, Ebû Bekir İbn Ali İbn Muhammed el-Haddâdî el-Abbâdî ez-Zebîdî el-Yemenî el-Hanefî. el-Cevheretü’n-Neyyire ala Muhtasari’l-Kudûrî. 2 Cilt. el-Matbaatü’l-Hayriyye, 1. Baskı., 1322.
17. Ebû Hanîfe, Nu’man İbn Sâbit İbn Zûtâ İbn Mâh. Müsnedü Ebî Hanîfe Rivâyete’l-Haskefî. thk. Hasan Mahmûd Abdurrahman. Mısır: el-Âdâb, ts.
18. Ebû Yûsuf, Ya‘kûb İbn İbrâhîm. el-Âsâr li Ebî Yûsuf. thk. Ebü’l-Vefâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
19. Esen, Bilal. “Diyk Karar ve Fetvalarında Kurban/Türkiye’de Kurbanla İlgili Güncel Meseleler”. II. Uluslararası İslam Kültür ve Medeniyeti Sempozyumu: Kurban, 269-291.
20. Heysemî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî İbn Ebî Bekr İbn Süleymân el-. Mecmaü’z-Zevâid ve Menbaü’l-Fevâid. thk. Hüsâmeddin Kuddusî. 10 Cilt. Kâhira: Mektbetü’l-Kuddusî, 1994.
21. İbn Âbidîn, İbn Âbidîn Muhammed Emîn İbn Ömer İbn Abdülazîz. Reddü’l-Muhtâr ale’l-Dürri’l-Muhtâr. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1966.
22. İbn Ebü’l-Îz, Sadrüddîn Ali İbn Ali el-Hanefî. et-Tenbîh ala Müşkilâti’l-Hidâye. thk. Abdülhakîm İbn Muhammed Şâkir - Enver Sâlih Ebû Zeyd. 5 Cilt. Suudi Arabistan: Mektebetü’r-Rüşd, 1. Baskı., 2003.
23. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî İbn Ahmed İbn Saîd. el-Muhallâ bi’l-Âsâr. thk. Abdülğaffâr Süleyman el-Bindârî. 12 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
24. İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullāh İbn Ahmed İbn Muhammed. el-Muğnî (et-Türkî). thk. Abdullah İbn Abdülmuhsin et-Türkî - Abdülfettâh Muhammed Hulv. 15 Cilt. Suudi Arabistan: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 3. Baskı., 1997.
25. İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed İbn Ahmed İbn Muhammed İbn Ahmed İbn Rüşd el-Kurtubî el-Hafîd. Bidâyetü’l-Müctehid ve Nihâyetü’l-Muktesid. 4 Cilt. Kâhire: Dârü’l-Hadîs, 2004.
26. Kâdîzâde Efendi, Şemsüddin Ahmed İbn Kavudûr. Tekmiletü Fethü’l-Kadîr Netâicü’l-Efkâr fî Keşfi’r-Rumûz ve’l-Esrâr. 3 Cilt. Mısır: Şirketü Mektebetü ve Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1. baskı., 1970.
27. Kâsânî, Alâuddîn Ebû Bekr İbn Mes’ûd İbn Ahmed el-. Bedâ’i’u’s-Sanâʾiʿ fi Tertîbi’ş-Şerâi’. 7 Cilt. Dârü’l-Kütübül-İlmiyye, 1. Baskı., 1328.
28. Komisyon. el-Fetâvâ el-Âlemgîriyye el-Ma’rûfe bi’l-Fetâvâ el-Hindiyye. ed. Nizâmüddîn el-Bernehâbûrî el-Belhî. 6 Cilt. Mısır: el-Matba’atu’l-Kübrâ el-Emîriyye, 2. Baskı., 1310.
29. Komisyon. el-Mevsû’atü’l-Fıkhiyyetü’l-Kuveytiyye. 45 Cilt. Vezâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, ts.
30. Komisyon. Mevsû’atü’l-Fıkhi’l-İslâmî. 49 Cilt. Mısır: Mısır Vakıflar Bakanlığı İslâmî İşler Yüksek Meclisi, 1966.
31. Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed İbn Muhammed İbn Ahmed Ca’fer el-. Muhtasarü’l-Kudûrî. Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
32. Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed İbn Muhammed İbn Cafer el-Bağdâdî el-. Şerhu Muhtasar el-Kerhî. thk. Abdullah Nezîr Ahmed Abdurrahman. 9 Cilt. Kuveyt: Dâru Esfâr, 1. Baskı., 2022.
33. Mergînânî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn Alî İbn Ebî Bekr İbn Abdilcelîl el-Fergānî el-. el-Hidâye fî Şerhi Bidâyeti’l-Mübtedî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâu Turâsü’l-Arabî, ts.
34. Mevsılî, Abdullâh İbn Mahmûd İbn Mevdûd el-. el-İhtiyâr li-Taʿlîli’l-Muhtâr. 5 Cilt. Kâhire: Matbaatü’l-Halebî, 1937.
35. Mühelleb, İbn Ahmed İbn Ebî Sufra Esîd İbn Abdillah el-. el-Muhtasarü’n-Nasîh fî Tehzîbi’l-Kitâbi’l-Câmii’s-sahîh. thk. Ahmed İbn Fâris es-Selûm. 4 Cilt. Riyad: Dârü’t-Tevhîd, 1. Baskı., 2009.
36. Müzenî, Ebû İbrâhîm İsmâîl İbn Yahyâ İbn İsmâîl el-. Muhtasaru’l-Müzenî (Dâğıstânî). 2 Cilt. Riyad: Dâru Medâric li’n-Neşr, 1. Baskı., 2019.
37. Narin, İsmail. Kur’an ve Sünnet Açısından Kurban İbadeti. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Temel İslâm Bilimleri Anabilim Dalı İslâm Hukuku Bilim Dalı, Doktora Tezi, 2009.
38. Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn Abdullah İbn Ahmed İbn Mahmûd. Kenzü’d-Dekâik. thk. Saʿid en-Bektaş. Darü’l-Beşâiri’l-İslamiyye, 1. Baskı., 2011.
39. Nevevî, Ebû Zekeriya Muhyiddîn Yahya b. Şeref en-. Kitâbu’l-Mecmû‘ Şerhi’l-Mühezzeb li’ş-Şîrâzî. 23 Cilt. Cidde: Mektebetü’l-İrşâd, 1954.
40. Okur, Hüseyin. “Kurban Mükellefiyetinde Zenginlik-Fakirlik Kriteri Bağlamında Fakirin Kestiği Kurbanın Adak Olacağı Görüşünün Değerlendirilmesi”. II. Uluslararası İslam Kültür ve Medeniyeti Sempozyumu: Kurban, 328-342.
41. Önder, Muharrem. “Kurbanlık Hayvanın Özellikleri”. II. Uluslararası İslam Kültür ve Medeniyeti Sempozyumu: Kurban, 123-141.
42. Serahsî, Muhammed İbn Ahmed İbn Ebî Sehl Şemsü’l-eimme es-. el-Mebsût. 31 Cilt. Lübnan: Dârü’l-Ma’rife, ts.
43. Suyûtî, Abdurrahman İbn Ebî Bekr Celaleddin es-. es-Sirâcü’l-Münîr fî Tertîbi Ehâdîs Sahîhi’l-Câmii’s-Sağîr (Elbânî). 2 Cilt. Dârü’s-Sadîk, 3. Baskı., 2009.
44. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs. el-Üm. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1983.
45. Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed İbn el-Hasen eş-. el-Asl (Boynukalın). thk. Mehmet Boynukalın. 12 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1. Baskı., 2012.
46. Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed İbn Muhammed İbn Selâme el-Ezdî el-Hacrî el-Mısrî et-. Şerhu Meâni’l-Âsâr (Behrâicî). thk. Lâtîfu’r-Rahmân Behrâicî. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1. Baskı., 2021.
47. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed İbn Îsâ İbn Sevre İbn Mûsâ İbn Dahhâk et-. Sünenü’t-Tirmizî (er-Risâle). thk. Şuayb Arnavut vd. 6 Cilt. Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 1. Baskı., 2009.
48. Yazar. Kurban (Mektup 10 Temmuz 2025, Alıcı Din İşleri Yüksek Kurulu DİYK).
49. Zeylaî, Osman İbn Ali İbn Mihcan el-Bâriî Fahruddîn ez-. Tebyînü’l-Hakâʾik Şerhu Kenzü’d-Dekâik ve Hâşiyetü eş-Şelebî. thk. Ahmed eş-Şelebî. 6 Cilt. Kâhire: Matbaatü’l-Kübrâ el-Emîriyye, 1. Baskı., 1314.
50. Din İşleri Yüksek Kurulu Fetvalar. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 8. Baskı., 2021.
51. Din İşleri Yüksek Kurulu Fetvalar (Gözden Geçirilmiş İlave Baskı). Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 11. Baskı., 2024.