AN ANALYSIS OF THE WORK TITLED AL-WASIYYAH LI-WALADAYH AUTHORED BY THE ANDALUSIAN JURIST ABU AL-WALID AL-BAJI FOR HIS CHILDREN WITHIN THE CONTEXT OF INDIVIDUAL VIRTUE AND SOCIAL RESPONSIBILITY

Öz

This study aims to examine al-Vaṣiyya li-Waladayn—a testament written by the Andalusian Mālikī jurist Abū al-Walīd al-Bājī (d. 474/1081) to his two sons—within the framework of individual virtue and social responsibility. In addition to his scholarly contributions to jurisprudence, ḥadīth, and kalām, al-Bājī is also notable for his views on ethics and education. Although the work initially appears to be a personal advisory text, it presents a holistic approach that integrates individual piety with social responsibility. The study is based on a qualitative methodology, employing text-centered analysis. The central research question concerns how the counsel contained in the testament shapes the moral formation of the individual and guides their responsibilities within society. Accordingly, the text is classified—based directly on the author’s expressions—into principles related to individual virtue and responsibilities concerning social relations. Throughout the analysis, a clear distinction is maintained between the author’s statements and interpretive commentary, and all evaluations are grounded in the text itself. The findings indicate that al-Bājī constructs individual virtue within a framework of faith, worship, and morality, grounding these elements in the context of legal responsibility (taklīf). Virtues such as truthfulness, patience, justice, humility, and perseverance in the pursuit of knowledge are presented as essential components of individual moral perfection. At the same time, concepts such as solidarity, mutual assistance, maintaining kinship ties, and moderation in social relations are treated as integral aspects of social responsibility. Furthermore, prohibitions such as usury, adultery, and intoxicants are interpreted not merely as legal rulings but as moral safeguards aimed at preserving both individual integrity and social cohesion. In conclusion, al-Vaṣiyya li-Waladayn articulates an ethical framework that seeks to balance individual virtue with social responsibility, thereby representing a coherent and integrated example within the classical tradition of advisory literature.

Anahtar Kelimeler

• Fiqh
• al-Andalus
• al-Bājī
• Islamic Sciences (Sharʿī Sciences)
• Justice
• Patience
• Reliance on God (Tawakkul)

Endülüslü Fâkih Ebû’l-Velîd El-Bâcî’nin Çocuklarına Yönelik Kaleme Aldığı el-Vaṣiyye li-Veledeyh Adlı Eserinin Bireysel Erdem ve Toplumsal Sorumluluk Bağlamında Tahlili

Öz

Bu çalışma, Endülüslü Mâlikî fakih Ebû’l-Velîd Süleymân el-Bâcî (ö. 474/1081)’nin iki oğluna hitaben kaleme aldığı el-Vaṣiyye li-Veledayh adlı eserini, bireysel erdem ve toplumsal sorumluluk bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Bâcî, fıkıh, hadis ve kelâm sahalarındaki ilmî birikiminin yanı sıra ahlâk ve eğitim alanına dair görüşleriyle de dikkat çeken bir âlimdir. Söz konusu eser, ilk bakışta şahsî bir nasihat metni görünümünde olmakla birlikte, bireysel takvâ ile toplumsal sorumluluğu birlikte ele alan bütüncül bir yaklaşım sunmaktadır. Araştırmada, vasiyet metninde yer alan öğütlerin bireyin ahlâkî inşâsına ve toplum içindeki sorumluluklarına nasıl yön verdiği sorusu esas alınmıştır. Çalışmada nitel yöntem benimsenmiş, metin çözümlemesi esas alınmıştır. Bu çerçevede metin, doğrudan müellifin ifadeleri temel alınarak bireysel erdeme yönelik ilkeler ile toplumsal ilişkilere dair sorumluluklar şeklinde tasnif edilmiştir. Analiz sürecinde metin ile yorum ayrımı gözetilmiş ve değerlendirmeler metne dayandırılmıştır. Elde edilen bulgular, Bâcî’nin vasiyetinde bireysel erdemlerin iman, ibadet ve ahlâk ekseninde kurgulandığını; bu unsurların şerʿî mükellefiyet çerçevesinde temellendirildiğini göstermektedir. Doğruluk, sabır, adalet, tevazu ve ilim yolunda sebat gibi erdemler bireysel kemalin unsurları olarak sunulurken; kardeşlik, yardımlaşma, akrabalık bağlarının gözetilmesi ve sosyal ilişkilerde ölçülülük gibi ilkeler toplumsal sorumluluğun bir parçası olarak ele alınmaktadır. Ayrıca faiz, zina ve içki gibi yasaklar, yalnızca hukuki hükümler olarak değil, bireysel ve toplumsal bütünlüğü koruyan ahlâkî ilkeler çerçevesinde değerlendirilmektedir. Sonuç olarak el-Vaṣiyye li-Veledeyh, bireysel erdem ile toplumsal sorumluluk arasında denge kurmayı hedefleyen bir ahlâk anlayışı ortaya koymakta; bu yönüyle klasik nasihat literatürü içerisinde bütüncül yapısıyla dikkat çekmektedir

Anahtar Kelimeler

• Fıkıh
• Endülüs
• Bâcî
• Şerʿî ilimler
• Adalet
• Sabır

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanması sürecinde bilimsel ve etik ilkelere titizlikle riayet edilmiş; yararlanılan tüm kaynaklar eksiksiz biçimde kaynakçada gösterilmiştir. Çalışma kapsamında yapay zekâ aracı olarak ChatGPT’den yalnızca dil ve ifade düzeyinde sınırlı destek alınmış olup, metnin bilimsel içeriği, analizleri ve değerlendirmeleri tamamen yazara aittir.

Kaynakça

1. Abdülmecîd, İbrahim Bâcis. “Mukaddime”, mlf. Ebü'l-Velîd Süleymân el-Bâcî, el-Vaṣiyye li-veledeyh. Beyrūt: Dâr İbn Hazm, 2000.
2. Abuzar, Celil. “Dinin Toplumsal Yaşam Üzerindeki Etkisi”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26 (2011), 143-153.
3. Akdeniz, Merve. “Ahlak Eğitiminde Ailenin Rolü”. Balıkesir İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 (2023), 209-226.
4. Akkaya, Yunus. “kötü Söz Söylemekten Kaçınalım”. Kur’ân’dan Öğütler. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 5. Basım, 2011.
5. Altunya, Hülya. “Mantık ve Dînî İlimler İlişkisinin Tarihsel Gelişimi Üzerine Kısa Bir Tahlil”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/30 (2013), 57-74.
6. Aydın, Mehmet Âkif. “Aile”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/196-200. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
7. Aydın, Mehmet Zeki. “Ailede Merhamet”. Somuncu Baba 123 (2011), 34-38.
8. Bâcî Ebü’l-Velîd Süleymân. el-Vaṣiyye li-veledeyh. thk. İbrahim Bâcis Abdülmecîd. Beyrut: Dâr İbn Hazm, 3. Basım, 2000.

9. Baş, Selma. “Manevi Danışmanlıkta Duanın Bir Destekleme Metodu Olarak Kullanımı”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52 (Haziran 2017), 161-198. https://doi.org/DOI:%252010.15370/maruifd.333536.
10. Batur, Ahmet. “Ebû Ya‘lâ el-Ferrâ’nın el-ʻUdde fî Usûli’l-fıkh Adlı Eseri Çerçevesinde Sünnet Anlayışı”. İslami İlimler Dergisi 40 (2025), 321-347.
11. Bayraktar, Karahan Fatma. “Kimlik Oluşumunda Ailenin Rolü”. Kaide Dergisi 1/1 (2023), 14-33.
12. Bedir, Murtaza. “İslâm Düşünce Geleneğinde Naklî İlim Kavramı ve İbn Haldûn”. İslam Araştırmalar Dergisi 15 (2006), 5-31.
13. Bozkurt, Ömer. “İbn Seb’in’in Vasiyeti: Vasiyyetu İbn Seb’in li Eshabihi”. Milel ve Nihal 10/1 (2013), 187-210.
14. Bozkurt, Ömer. “İslam Felsefesinde Vasiyet Kültürü: İslam Filozoflarının Vasiyetleri”. Toplum Bilimleri Dergisi 8/15 (2014), 57-84.
15. Buhârî, Muhammed b. İsmâil. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. Dımaşk: Dar İbn Kesîr, 2002.
16. Can, Seyithan. “Emir bi’l-Ma‘rūf Nehiy ani’l-Münker’ İlkesinin Günümüz Dini Söylemin İnşasında İşlevsel Yönü”. Eskiyeni 40 (2020), 199-218.
17. Çağrıcı, Mustafa. “Yardımlaşma”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 43/332-334. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
18. Çakar, Zahit Enes. Gazâlî’de Kesb ve Tevekkül Anlayışı. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
19. Çayıroğlu, Yüksel. “Helâl ve Haramlarla İlgili Kaide ve İlkeler”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (2018), 597-633.
20. Diktaş Yerli, Gölbaşak. “Michel Foucault’da Eğitimin İşlevi”. Ulakbilge 85 (2023), 508-514. https://doi.org/doi:%252010.7816/ulakbilge-11-85-04
21. Ebû Dâvûd, es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Şuayb Anâvût. 8 Cilt. Dımaşk: Darü’r-Risâleti’l-İlmiyye, 2009.
22. Ebû Zehrâ, Muhammed. İslam Hukuku Metodolojisi (Fıkıh Usûlü). çev. Abdülkadir Şener. İzmir: Işık Akademi Yayınları, 9. Basım, 2008.
23. Erul, Bünyamin. “Vedâ Hutbesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/591-593. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
24. Eser, Ercan. “Kişi İyi ve Kötü Fiileri Kendisi İşler”. Kur’ân’dan Öğütler. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 5. Basım, 2011.
25. Ġazâlî, Ebû Ḥâmid. Eyyühe’l-Veled. Beyrūt: Dârü’l-Minhâc, 2. Basım, 2014.
26. Ġazâlî, Ebû Ḥâmid. Kitâbü’l-imlâʾ fī işkâlâti’l-Iḥyā. thk. Abdülmevlâ Hâcîl. Fransa, 2. Basım, 2025.
27. Gemi, Ahmet. “Ebü’l-Velîd el-Bâcî’nin en-Nasîhatü’l-Velediyye Adlı Eseri ve Değerler Eğitimi Açısından İncelenmesi”. Artuklu Akademi 10/1 (2023), 45-57.
28. Güleç, Hüseyin. Ebu’l-Velîd el-Bâcî ve el-Müntekâ’sındaki Şerh Metodu. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstütisi, Yüksek Lisans Tezi, 1996.
29. Hamdan, Nezir. el-Muvatta’at li’l-İmam Malik. Dımaşk - Beyrut: Daru’l-Kalem - ed-Daru’ş-Şamiyye, ts.
30. Harman, Gonca, Dilek Çelikler. “Eğitimde Hazır Bulunuşluğun Önemi Üzerine Bir Derleme Çalışması”. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi 1/3 (2012), 147-156.
31. İbn Bessâm, Ebü’l-Hasen Alî b. Bessâm eş-Şenterînî. eẕ-Ẕaḫîre fî meḥâsini ehli’l-Cezîre. thk. İḥsan ʿAbbâs. 4 Cilt. Beyrūt: Dârü’s-Saḳafiyye, 1997.
32. İbn Sînâ, Ebû Alî el-Hüseyn b. Abdillâh b. Alî. İşaretler ve Tenbihler (el-İşârât ve’t-tenbîhât). çev. A. Durusoy, M. Macit, E. İstanbul: Litera Yayınları, 2005.
33. İbn Miskeveyh, Ebû Alî Ahmed b. Muhammed b. Ya‘kūb. el-Ḥikmetü’l-ḫâlide. thk. Abdurrahman Bedevî. Tahran: İntişârât-i Danişgâh-i Tahran, 1377.
34. İbnü’l-Arabî, Muhyiddîn. el-Fütûḥâtü’l-Mekkiyye fî maʿrifeti’l-esrâri’l-mâlikiyye ve’l-mülkiyye. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayınları, 2012.
35. Kādî İyâz. Tertîbü’l-medârik. 8 Cilt. Ribât-Fas: el-Matbaʻtü’l-Mülkiyye, 2. Basım, 1983.
36. Karacelil, Süleyman. “Ailede Adalet Eğitim”. The Journal Of Acadamic Of Social Sience 6/8 (2013), 253-278.
37. Kars, Mükerrem Saliha. “Manevi Destekte Duanın Yeri ve Önemi”. İlsam 1/2 (2021), 153-175.
38. Kasapoğlu, Abdurrahman. “Bir Kişilik Özelliği Olarak Kur’an’da “Sadâkat”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2010), 119-155.
39. Kayadibi, Fahri. “İslam Dini’nin Eğitim ve Öğretime Verdiği Önem”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4/1 (2012), 33-46.
40. Kazvînî, İbn Mâce. es-Sünen. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. Beyrut: Darü’l-Fikr, ts.
41. Kur’ân Yolu. Erişim 07 Temmuz 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr.
42. Küçükbasmacı, Gülten. “Bitise Kalir Söz”: Söz ve Yazı İlişkisi Açısından Kutadgu Bilig”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 14/33 (2021), 1-23.
43. Makkarî, Ahmed b. Muhammed. Nefḥu’ṭ-ṭîb min ġuṣni’l-Endelüsi’r-raṭîb. thk. İhsan Abbâs. 8 Cilt. Beyrut: Darü’s-Sâdır, 1968.
44. Mâlik, Ebû Abdillâh b. Enes. el-Muvaṭṭa. thk. Beşşâr Avvâd. 2 Cilt. Beyrūt: Dâre’l-Ġarbi’l-İslâmî, 2. Basım, 1997.
45. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. Haccâc. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkī. Kahire: y.y., 1374-75/1955-56.
46. Okumuş, Ejder. “İslâm,Müslümanlar ve Toplumsal Değişim”. Tevilat 1/1 (2020), 61-95. https://doi.org/10.5281/zenodo.4414809.
47. Özarslan, Selim. “İyiliği Emretmek ve Kötülükten Sakındırmak”. Diyanet İlmi Dergi 42/3 (2006), 79-94.
48. Özdemir, Mehmet. Endülüs Müslümanlar-I. Ankara: TDV Yayınları, 1994.
49. Özel, Ahmet. “Bâcî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/414-415. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
50. Öztürk, Serhat, Oya Hazer. “Ailelerde Nesiller Arası Normatif Dayanışma: Gençlik Üzerine Bir Araştırma”. Gençlik Araştırmaları Dergisi 5/1 (2017), 37-52.
51. Pala, İskender. “Nasihatnâme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/409-410. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
52. Râzî, Fahreddin. Fahrettin Râzî’nin Vasiyeti. Bülten. çev. M. Cüneyt Kaya. Bilim ve Sanat Vakfı Bülten, 2005. Bilim ve Sanat Vakfı Bülten.
53. Saltekin, Abdulbasıt. “Çocuk Tesettüründe Şerî Ölçüler”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/19 (2019), 77-90.
54. Soysaldı, H. Mehmet. “Kur’an Sünnet İlişkisi”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7 (2002), 1-18.
55. Şahan, Ramazan. “İslam’ın Kardeşlİk Anlayışı: Bir Vücudun Organları”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 1/1 (2015), 113-140.
56. Şeker, Mehmet (ed.). İslam Tarihi ve Medeniyeti. İstanbul: Siyer Yayınları, 2018.
57. Türkî, Abdülmecîd, Ebü’l-Velîd Süleymân el-Bâcî. “Mukaddime” mlf. Ebü’l-Velîd Süleymân el-Bâcî, İḥkâmü’l-fuṣûl fî aḥkâmi’l-uṣûl. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1989.
58. Ünal, Vehbi. “İslam’da İbadetlerin Sosyal Fonksiyonu”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/1 (2010), 355-370.