FROM HUMILIATION TO HONOR: THE POTENTIAL AND LIMITS OF AI-SUPPORTED FATWĀ SYSTEMS IN THE SPIRITUAL RECONSTRUCTION OF MUSLIM INDIVIDUALS AND COMMUNITIES

Öz

The primary objective of this study is to examine the phenomenon of value loss experienced by Muslim individuals and societies under the pressures of globalization, modernization, and secularization through the conceptual framework of izzah (dignity) and dhillah (humiliation), and to relate this framework to contemporary debates on AI-assisted fatwa generation. Employing a qualitative research design, the study combines conceptual analysis, literature review, and comparative model evaluation. It examines classical and modern Islamic scholarship in which izzah is associated with faith, piety, wisdom, morality, justice, and unity, whereas dhillah is linked to ignorance, fragmentation, oppression, excessive attachment to worldly gains, and alienation from truth. It also evaluates recent academic studies on the use of artificial intelligence in fatwa production. The study argues that modern secularization has intensified moral and spiritual erosion in Muslim societies, and that uncontrolled, ungrounded, and hallucination-prone AI use may deepen this erosion by producing a new form of epistemic humiliation. By contrast, source-grounded hybrid models based on Retrieval-Augmented Generation, enriched with reranking, verification layers, transparent presentation of madhhab differences, and human oversight, may function as beneficial support tools for religious knowledge access. The study therefore does not advocate replacing the mufti with AI; rather, it proposes positioning AI as an assistive system that safeguards izzah through responsibility, source transparency, moral discipline, and epistemic humility.

Anahtar Kelimeler

• Fatwā
• Hallucination
• Dignity
• Artificial Intelligence
• Humiliation.

Zilletten İzzete: Müslüman Birey ve Toplumların Manevî Yeniden İnşasında Yapay Zekâ Destekli Fetva Sistemlerinin İmkânı ve Sınırları

Öz

Bu çalışmanın temel amacı, Müslüman bireylerin ve toplumların küreselleşme, modernleşme ve sekülerleşme süreçleriyle etkileşimleri sonucunda ortaya çıkan değer kaybı olgusunu, izzet ve zillet kavramsal çerçevesi üzerinden incelemek ve bu çerçeveyi yapay zekâ destekli fetva üretimi tartışmalarıyla ilişkilendirmektir. Nitel araştırma desenine dayanan çalışma; kavramsal analiz, literatür taraması ve karşılaştırmalı model değerlendirmesi yöntemlerini birlikte kullanmaktadır. Bir yandan İslam düşüncesinde izzetin iman, takva, hikmet, ahlak, adalet ve birlik ile; zilletin ise cehalet, tefrika, zulüm, dünya sevgisi ve hakikatten kopuş ile ilişkilendirildiği klasik ve modern literatür incelenmekte, diğer yandan fetva üretiminde yapay zekâ kullanımına dair güncel akademik çalışmalar değerlendirilmektedir. Çalışma, modern sekülerleşme süreçlerinin Müslüman toplumlarda ahlaki ve manevi erozyonu derinleştirdiğini; buna paralel olarak yapay zekânın denetimsiz, kaynaksız ve hallüsinasyona açık biçimde kullanılması hâlinde bu erozyonu daha da artırabilecek yeni bir epistemik zillet alanı üretebileceğini ortaya koymaktadır. Buna karşılık güvenilir kaynaklara dayalı, Retrieval-Augmented Generation (RAG) mimarisiyle desteklenen, yeniden sıralama ve doğrulama katmanları içeren, mezhep farklılıklarını şeffaf biçimde gösteren ve insan denetimini muhafaza eden hibrit yapay zekâ modellerinin dinî bilgiye erişimi kolaylaştıran faydalı destek araçları olabileceği görülmektedir Sonuç olarak çalışma, yapay zekânın doğrudan müftü yerine ikame edilmesini değil; izzeti koruyan, sorumluluk bilincini güçlendiren, kaynak şeffaflığı sağlayan ve ahlaki-epistemik bütünlüğü önceleyen bir yardımcı sistem olarak konumlandırılmasını önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Fetva
• Hallüsinasyon
• İzzet
• Yapay Zekâ
• Zillet

Kaynakça

1. Abbas, U. vd. Fanar-Sadiq: A Multi-Agent Architecture for Grounded Islamic QA. https://arxiv.org/abs/2603.08501
2. Abu Ahmad, M. vd. “Transformer Tafsir at QIAS 2025 Shared Task: Hybrid Retrieval-Augmented Generation for Islamic Knowledge Question Answering”. Proceedings of the Third Arabic Natural Language Processing Conference Shared Tasks. Association for Computational Linguistics, 2025. https://aclanthology.org/2025.arabicnlp-sharedtasks.124
3. Aḥmad b. Ḥanbal. el-Müsned. “Musnad ʿAlî b. Ebî Tâlib”, Musnad Ahmad 1075. Erişim 13 Mayıs 2026. https://sunnah.com/ahmad:1075
4. Aḥmad b. Ḥanbal. el-Müsned. Riyad: Dârusselâm tahkiki, “Musnad ʿAlî b. Ebî Tâlib”, Book 5, hadis no: 584. Erişim 13 Mayıs 2026. https://sunnah.com/ahmad:584
5. Ahmed, Shoayb. “Fatwā and AI: A Literature-Based Assessment on How AI Impacts the Role of the Muftī”. Journal for Islamic Studies 42/1-2 (2024), 1–19. https://doi.org/10.25159/2957-9163/14400.
6. Arslan, A. Kıbleyi Kaybettiren Dönüşüm. Beyan Yayınları, 2016.
7. Aydın, H. - Zebari, M. el-İzzetu ve’z-Zilletu: Esbâbuhümâ ve İlâcuhümâ fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi (2019), 1-211.
8. Bayar, M. “Yapay Zekânın İçtihad ve Fetva Süreçlerindeki Rolü”. M. Bayar ed. Din ve Yenilik içinde. MAÜ Yayınevi, 2025.

9. Baysal, D. “Human Resource Management Principles Inspired by Prophetic Leadership Models”. Uluslararası İşletme Bilimi ve Uygulamaları Dergisi 5/2 (2025), 131-146.
10. Baysal, Durmuş. “Küreselleşme Sürecinde İslam Kültürünün Yeniden İnşası”. Journal of Analytic Divinity 9/2 (2025), 239-252. https://doi.org/10.46595/jad.1801715.
11. Coşan, M. E. Başmakaleler-1. Server Yayınları, 2013.
12. Çapcıoğlu, İ. “Küreselleşme Sürecinde Kültürün ve Dinin Değişen Görünümleri”. Journal of Islamic Research 28/3 (2017), 247-264.
13. Çağrıcı, Mustafa. “Zillet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 13 Mayıs 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/zillet
14. Çelik, A. F. “Yapay Zekâ Teknolojilerinin Fetva Hizmetlerine Potansiyel Katkıları: DİB Fetva Hizmetleri Özelinde Bir İnceleme”. Dergiabant 13/1 (2025), 85-96. https://doi.org/10.33931/dergiabant.1652601.
15. Denizer, Nurullah. “İbadet Merkezli Dindarlık Anlayışını Yeniden Düşünmek: Kur’ân Perspektifinden Sorumluluğun Bütüncül Yapısı”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 62 (2025), 39-54. https://doi.org/10.21054/deuifd.1744031.
16. Diyanet İşleri Başkanlığı. Kur’an-ı Kerim Tefsiri. 2026.
17. Duran, Elif. “Ilımlılıktan İkircikliğe: Charles Taylor’ın Otantiklik ve Anlam Ufku Kavramlarının Bir Eleştirisi”. Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi. 24 (2025), 408-423. https://doi.org/10.55256/temasa.1805228.
18. Ebû Dâvûd. Sünen. “Kitâbü’n-Nikâh (Marriage)”, hadis no: 2119. Erişim 13 Mayıs 2026. https://sunnah.com/abudawud:2119
19. Fındık, Pınar. Örgütlerin Değişim Sürecinde Halkla İlişkilerin Etkinliği. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2008.
20. Gao, Y. vd. “Retrieval-Augmented Generation for Large Language Models: A Survey”. arXiv, 2023. https://arxiv.org/abs/2312.10997
21. Gazali, İ. İhyâ-u Ulûmi’d-Dîn. Bedir Yayınevi, 1987.
22. İbn Haldûn, Abdurrahman b. Muhammed (ö. 808/1406). Kitâbü’l-İber ve dîvânü’l-Mübtede’ ve’l-haber fî eyyâmi’lArabi ve’l-Acemi ve‘l-Berber ve men âsârahüm min zevi’s-sultâni’l-ekber, Mukaddime, Yeni Şafak Kültür Armağanı, 2004.
23. İbn Manzûr. Lisânü’l-Arab. Dâru Sâdir, 1414/1994.
24. İkbal, Muhammed. İslam’da Dinî Düşüncenin Yeniden İnşası. çev. Rahim Acar. İstanbul: Timaş Yayınları, 2016.
25. İzzetbegoviç, Aliya. Doğu ve Batı Arasında İslam. çev. Salih Şaban. İstanbul: Klasik Yayınları, t.y.
26. Kartal, Abdullah - Durman, Burhan. “Muhammed İkbal’in Benlik Felsefesinde Mevlânâ İzleri”. Harran İlahiyat Dergisi. 53 (2025): 45-68. https://doi.org/10.30623/hij.1602239.
27. Khalila, Zahra - Nasution, Arbi Haza - Monika, Winda - Onan, Aytug - Murakami, Yohei - Radi, Yasir Bin Ismail - Osmani, Noor Mohammad. “Investigating Retrieval-Augmented Generation in Quranic Studies: A Study of 13 Open-Source Large Language Models”. International Journal of Advanced Computer Science and Applications 16/2 (2025). https://arxiv.org/abs/2503.16581
28. Mert, Mehmet Ali. “Dinin Yeniden Devlet Alanına Taşınmasında Milli Görüş Hareketi’nin Rolü”. İmgelem 4/6 (2020), 131-156. https://izlik.org/JA63HM69NU.
29. Mohammed, Marryam Yahya vd. “Aftina: Enhancing Stability and Preventing Hallucination in AI-Based Islamic Fatwa Generation Using LLMs and RAG”. Neural Computing and Applications 37 (2025), 20957–20982. https://doi.org/10.1007/s00521-025-11229-y.
30. Mubarak, Hamdy vd. “IslamicEval 2025: The First Shared Task of Capturing LLMs Hallucination in Islamic Content”. Proceedings of the Third Arabic Natural Language Processing Conference: Shared Tasks. Association for Computational Linguistics, 2025, 480–493. https://doi.org/10.18653/v1/2025.arabicnlp-sharedtasks.67.
31. Nasr, S. H. “Modern Zamanlarda Müslüman Olmak ve Geleneksel Ekol Üzerine”. Sabah Ülkesi. Erişim 13 Mayıs 2026. https://www.sabahulkesi.com/2013/07/01/seyyid-h%C3%BCseyin-nasr-ile-modern-zamanlarda-m%C3%BCsl%C3%BCman-olmak-ve-gelenekselci-ekol-%C3%BCzerine-ahmet-faruk-%C3%A7a%C4%9Flar/
32. Nursi, B. S. Ramazan İktisat Şükür Risaleleri. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2021.
33. Okuyucu, Ömer. “Kur’an’da İzzet Kavramının Anlam Derinlikleri ve Bağlamsal Kullanımları”. Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 35 (2024), 702-725.
34. Özalp, Ahmet - Özer, Fatma. “Peter Berger Örneğinde Sekülerleşme Tartışmaları: Etkiler Ve Fikrî Değişim”. Eskiyeni. 52 (2024), 79-99. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1403605.
35. Rawte, V. vd. “A Survey of Hallucination in ‘Large’ Foundation Models”. https://arxiv.org/abs/2309.05922
36. Sawari, Muhammad F. M. - Shamsuddin, Mohd J. “Islamic Ruling on Using Artificial Intelligence in Teaching and Learning: AI Chatbots as a Case Study”. International Journal of Fiqh and Usul Al-Fiqh Studies 9/3 (2025), 60–72. https://doi.org/10.31436/ijfus.v9i3.401.
37. Şallı, Ayşe. “Türk Modernleşmesi Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme: Şerif Mardin Ve Nilüfer Göle Örneği”. Marifetname 10/1 (2023), 107-150. https://doi.org/10.47425/marifetname.vi.1259945.
38. Ünal, S. “İbadetlerle İlgili Fetvalar ve Yapay Zekâ Uygulamaları: Karşılaştırmalı Bir Analiz”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (2024), 161-192. https://doi.org/10.33415/daad.1580752.
39. Wahid, Soleh Hasan. “Artificial Intelligence in Islamic Guidance: Assessing Chatbot Performance and Jurisprudential Adherence”. Journal of Digital Islamicate Research 3/1 (2025), 33–96. https://doi.org/10.1163/27732363-20250003.
40. Yamaç, Muhammed. “Post-Truth Paradigma ve Medeniyetler Çatışması Tezi Bağlamında Batı ve İslâm Medeniyeti”. GAB Akademi 1/1 (2021), 31-64.
41. Yıldırım, Yılmaz. “Türkiye’de Bir Kültürel Kriz ve Kritik Konusu Olarak Dini Bireycilik”. Tarih Okulu Dergisi (TOD) Journal of History School (JOHS) (2016), 569-594. https://doi.org/10.14225/Joh910
42. Yücer, Hür Mahmut. “İtikaftan Uzlete, Uzletten Halvete, Halvetten İtikafa: Ziyâiyye Ekolünde Bir Eğitim Yöntemi Olarak Halvet ve Dönüşüm”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi 4/1 (2020): 1-43. https://izlik.org/JA82MB74KC.