Harran Araplarında Luğz (Bilmece) Geleneği: Sözlü Kültür Bağlamında Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, Harran Arap diyalektinde yaşayan luğz (bilmece) geleneğini tematik ve yapısal açıdan incelemeyi amaçlamaktadır. Arap sözlük geleneğinde “örtük ve dolaylı söz” anlamına gelen luğz kavramı, Harran sahasında sözlü kültürün önemli bir unsuru olarak varlığını sürdürmektedir. Çalışmada sahadan derlenen örnekler; tematik özellikleri, yapısal kalıpları ve işlevsel boyutları bakımından sınıflandırılmıştır. Bu çerçevede bilmeceler; günlük hayat unsurlarını konu alan örnekler, dini içerikli bilmeceler, cevabı içinde olan yapılar, hikâye tarzı bilmeceler ve muhatabı ikilemde bırakan tongaya düşürücü örnekler şeklinde ele alınmıştır. İnceleme sonucunda Harran luğzlerinin yalnızca eğlence amacı taşımadığı; aynı zamanda dilsel yaratıcılığı teşvik eden, hazırcevaplığı ölçen, toplumsal değerleri aktaran ve sözlü performans geleneğini canlı tutan çok katmanlı bir anlatım biçimi olduğu tespit edilmiştir. Bu yönüyle Harran bilmeceleri, klasik Arap luğaz geleneğiyle bağlantı kurmakta; ancak yerel kültürel unsurlarla özgün bir karakter kazanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Harran Arapçası
• Lehçe
• Luğz
• Bilmece
• Sözlü kültür.

Harran Araplarında Bilmece (Luğz) Geleneği: Sözlü Kültür Çerçevesinde Bir İnceleme

Öz

This study aims to examine the tradition of luġz (riddles) in the Harran Arabic dialect from thematic and structural perspectives. In classical Arabic lexicography, the term luġz denotes implicit and indirect speech; in the Harran region, it continues to function as a significant component of oral culture. The riddles collected from the field are classified according to their thematic features, structural patterns, and functional aspects. In this context, the examples are analyzed under categories such as everyday-life riddles, religious riddles, self-contained-answer structures, narrative-style riddles, and trick questions designed to place the interlocutor in a dilemma. The findings demonstrate that Harran riddles are not merely forms of entertainment; rather, they represent a multilayered mode of expression that fosters linguistic creativity, tests wit and verbal agility, transmits social values, and sustains oral performance traditions. In this respect, Harran riddles maintain a connection with the classical Arabic luġāz tradition while simultaneously acquiring a distinctive character shaped by local cultural elements.

Anahtar Kelimeler

• Harran Arabic
• Dialect
• Luġz
• Riddle
• Oral culture

Kaynakça

1. Âsım Efendi, Mütercim. *el-Okyânûsü’l-Basît fî Tercemeti’l-Kāmûsi’l-Muhît*. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 1., 2013.
2. Aslan, Yasin. “Kişisel Görüşme”.
3. Barbaş, Meryem. *el-Hikâyetu’ş-Şa‘biyyeti fi Mantikati’l-Müseyle*. Cami‘atu’l-Müseyle Külliyyetu’l-Edab ve’l-‘ulumi’l-İctima‘iyyeti, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
4. Betül Elmacı, Çetin. “Bir Muamma Ve Lugaz Çözümleme Denemesi: Nezim Berati’nin Türkçe Divanı’ndaki Muammalar Ve Lugazlar Özelinde” 23/2 (2023).
5. Bilik, Fatma. “Kişisel Görüşme”.
6. Bilik, Halil. *Harran Bölgesinde Konuşulan Arap Diyalektinde Sözlü Kültür Öğeleri*. Şırnak: Şırnak Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2026.
7. Bilik, Mayuf. “Kişisel Görüşme”.
8. Bilik, Ömer. “Kişisel Görüşme”.

9. Birihan, Mehmet. “Kişisel Görüşme”.
10. Boyacı, Mustafa. “Kişisel Görüşme”.
11. Cevherî, Ebu Mensûr el-. *es-Sihah Fi’l-Luğa ve’l-’ulûm*. Beyrut, 1974.
12. Cevherî, Ebû Nasr İsmâil b. Hammâd el-Fârâbî el-. *es-Sıhâh: Tâcü’l-Luğa ve Sıhâhu’l-Arabiyye*. Beyrut: Dâru’l-İlm Lilmelêyîn, 1978.
13. Çalpan, İbrahim. “Kişisel Görüşme”.
14. Çenşi. “Kişisel Görüşme”.
15. Durmuş, İsmail. “Lugaz”. *TDV İslam Ansiklopedisi*. C. 27. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
16. Hamevî, Ahmed b. Muhammed Mekkî el-, Ebû’l-Abbâs, Şihâbüddîn el-Hüseynî el-Hanef. *Gamzu ʿUyûni’l-Besâir fî Şerhi’l-Eşbâh ve’n-Nezâir*. 4 Cilt. Daru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1985.
17. İbn Fâris, Ahmed b. Zekeriyyâ el-Kazvînî er-Râzî, Ebû’l-Hüseyn. *Muʿcemu Mekâyîsi’l-Luğa*. ed. Abusselam Muhammed Harun. 6 Cilt. Daru’l-fikr, 1989.
18. İbn Hişâm, Ebû Muhammed ʿAbdullâh b. Yûsuf b. Ahmed b. ʿAbdullâh İbn Yûsuf، Cemâleddîn İbn Hişâm. *el-ğâz’u-İbn Hişâm fi’n-Nahiv*. Dımaşk: Daru’l-İsâm, 1981.
19. İbn Manẓûr, Ebû’l-Faḍl Muḥammed b. Mukerrem b. ʿAlî Cemâluddîn b. Manẓûr er-Ruveyfiʿî. *Lisân’l-ʿArab*. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Ṣâdır, 1414/1993.
20. İbnu’l-E’sîr, Nasrullâh b. Muhammed b. Muhammed b. Abdülkerîm eş-Şeybânî el-Cezerî, Ebü’l-Feth, Ziyâüddîn. *el-Meselü’s-Sâir fî Edebi’l-Kâtib ve’ş-Şâir*. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿAsriyye, 1420.
21. İbnü’l-Esîr, Zıyâuddîn. *el-Meselu’s-sâir fî edebi’l-kâtib ve’ş-şâʿir*. 4 Cilt. Kahire: Dâru nehḍati Mısr, ts.
22. Kâlî, Ebu Ali İsmail Bin El-Kâsım el-. *el-Meksûr ve’l-Memdûd*. Kahire, 1. Basım, 1999.
23. Ömer, Ahmed Muhtâr Abdülhamîd. *Muʿcemü’l-Luġati’l-ʿArabiyyeti’l-Muʿâsıra*. 4 Cilt. Âlemu’l-Kutub, 1. Basım, 2008.
24. Önel, Abdülhakim. *Harran Bölgesinde Konuşulan Arap Diyalektinin Dil bilimsel Özellikleri Ve Sözlü Edebiyat Malzemeleri*. İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
25. Parlatır, İsmail vd. *TDK Türkçe Sözlük*. 2 Cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu, 8. Basım, 1998.
26. Saraç, M. A. Yekta. “Muamma Ve Divan Edebiyatındaki Seyri” 27/0 (2012).
27. Sumu, Mustafa. “Kişisel Görüşme”.
28. Suntay, Ali. “Kişisel Görüşme”.
29. Suyûtî, Celâleddîn es-. *at-Tırâz fi’l-Lügaz*. Beyrut: Daru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1987.
30. Şaban, Akdemir. “Kişisel Görüşme”.
31. Tala, Murat. “Arap Şiirinde Lügaz ve Muʿammânın Yapısı: İbnü’l-Fârız’ın Dîvân’ına Teorik Bir Bakış” 22/2 (2018), 29.
32. Toprak, M. Faruk. “Klâsik Arap Şiirinde Luğaz” 1/3 (2001).
33. Uluğ, Recep. “Kişisel Görüşme”.
34. Usta, İbrahim. “Arap Literatüründe Luğaz Kültürü” 10 (2012), 159-170.
35. Zebîdî, Muhammed Murtaza el-Hüseynî ez-. *Tâcü’l-Arûs min Cevâhiri’l-Kâmûs*. 40 Cilt. Daru ʾIhyai’l-turas’l-ʿArabi, 1965.