Yâsîn Sûresinde Teşbih ve Mecazın Beyânî Anlam İnşasındaki Kurucu İşlevi

Öz

Belâgat ilminin temel disiplinlerinden olan beyan, Kur'ân-ı Kerîm'in i'câz boyutlarını kavramada vazgeçilmez bir araç işlevi görmekte; bu çerçevede teşbih ve mecaz, anlam inşasının en belirleyici unsurları olarak öne çıkmaktadır. Mekkî sûreler arasında müstesna bir konuma sahip olan Yâsîn sûresi, tevhid, risâlet ve ba's gibi İslâm akîdesinin temel esaslarını soyut bir söylem düzeyinde bırakmayıp güçlü belâgî araçlarla somutlaştırmakta; muhatabın zihninde kalıcı izler bırakacak bir anlatım dili inşa etmektedir. Bu çalışma, teşbih ve mecazı Yâsîn sûresi özelinde kapsamlı ve sistematik biçimde incelemeyi amaçlamaktadır. Sûredeki teşbihler; taraflarının hissî ya da aklî mahiyeti, teşbih edatının kullanılıp kullanılmaması ve benzetme yönünün açık ya da örtük bırakılması ölçütleri çerçevesinde tasnif edilmiş; her tür ilgili ayet bağlamında çözümlenmiştir. İnceleme, sûredeki teşbihlerin ağırlıklı olarak beliğ ve mücmel nitelik taşıdığını ortaya koymakta; bu tercihin muhatabı pasif alımlayıcı olmaktan çıkarıp anlam inşasının ortağı hâline getiren bilinçli bir üslup stratejisi olduğunu göstermektedir. Mecaz-ı aklî bağlamında sebebiyet, mef'ûliyet, zamanîyet ve âlet ilişkileri tespit edilmiş; bu kullanımların ilahî kudret ve tevhid vurgusunu nasıl pekiştirdiği gösterilmiştir. Mürsel mecaz örneklerinde ise sebebiyet, müsebbebiyet, cüz'iyet ve iştikak ilişkileri üzerinden anlamın nasıl katmanlaştırıldığı ortaya konulmuştur. Sonuç olarak Yâsîn sûresinde teşbih ve mecaz, anlatıma yüzeysel estetik değer katan tali unsurlar değil, sûrenin inanç söylemini inşa eden ve taşıyan temel yapılardır.

Anahtar Kelimeler

• Yâsîn Sûresi
• Teşbih
• Mecaz-ı Aklî
• Mürsel Mecaz
• Kur'ân Belâgatı
• Beyan İlmi

Destekleyen Kurum

Bu çalışma herhangi bir kurum veya kuruluş tarafından desteklenmemiştir.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanması sürecinde bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine uyulmuş, yararlanılan tüm kaynaklar usulüne uygun şekilde kaynakçada gösterilmiştir.

The Constitutive Function of Simile and Metaphor in the Construction of Bayānī Meaning in Sūrat Yā-Sīn

Öz

As one of the fundamental branches of Arabic rhetoric (bayān), this discipline plays a crucial role in understanding the linguistic inimitability (iʿjāz) of the Qur’an. Within this framework, simile (tashbīh) and metaphor (istiʿāra) emerge as key rhetorical devices in the construction of meaning. Sūrat Yā Sīn, which holds a distinctive position among the Meccan chapters, does not confine core theological concepts such as monotheism, prophethood, and resurrection to abstract discourse; rather, it renders them concrete through powerful rhetorical structures, thereby producing a discourse that leaves a lasting impact on the recipient. This study aims to systematically and comprehensively analyze simile and metaphor in Sūrat Yā Sīn. The similes identified in the sūra are classified according to the sensory or intellectual nature of their components, the presence or absence of explicit comparative particles, and whether the point of resemblance is stated or implied. Each example is examined within its Qur’anic context.The findings indicate that most similes are of the concise (balīgh) and implicit (mujmal) types, suggesting a deliberate stylistic choice that transforms the addressee from a passive receiver into an active participant in meaning-making. In the case of rational metaphor, relations such as causality, temporality, instrumentality, and objectification are identified, all of which reinforce the expression of divine omnipotence and monotheism. In extended metaphor examples, meaning is layered through relations of causation, consequence, part-whole association, and derivation. In conclusion, simile and metaphor in Sūrat Yā Sīn are not merely ornamental devices but foundational rhetorical structures that construct and reinforce the sūra’s theological message.

Anahtar Kelimeler

• Sūrat Yāsīn
• Simile
• Rational Metaphor
• Loose Metaphor
• Quranic Rhetoric
• Science of Bayān.

Kaynakça

1. Ağırkan, Müfide. “Klasik Belâgat Geleneğinde Aklî Mecazın Mahiyetine İlişkin Tartışmalar”. *Bilimname* 54 (31 Ekim 2025), 157-177. https://doi.org/10.28949/bilimname.1696802
2. Âlûsî, Ebü’s-Senâ Şihâbüddîn Mahmûd b. Abdillâh b. Mahmûd el-Hüseynî. *Rûḥu’l-Meʿânî fî Tefsîri’l-Ḳurʾâni’l-ʿAẓîm ve’s-Sebʿi’l-Mesânî*. thk. Muhammed Hüseyin el-Arab. Beyrût: Darul Fikr, 1994.
3. Alyılmaz, Semra - Alyılmaz, Cengiz. “Armağan-ı Yâsîn-i Şerîf”. *Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi* 24/45 (31 Temmuz 2023), 407-442. https://doi.org/10.21550/sosbilder.1257182
4. Askeri, Ebû Hilâl Hasan b. Abdillâh. *es-Sınâ‘ateyn*. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
5. Atîk, Abdülazîz. *İlmu’l-Beyân*. Beyrut: Dârü’n-Nahda el-Arabiyye, 1985.
6. Abdülvâhid, Behcet. *Belâgatü’l-Ḳurʾâni’l-Kerîm fî’l-İʿcâz İʿrâben ve Tefsîren bi-Îcâz*. Umman: Mektebetü Dendîs, 2001.
7. Beyzâvî, Nâsırüddîn Ebû Saîd (Ebû Muhammed) Abdullāh b. Ömer b. Muhammed. *Envârü’t-Tenzîl ve Esrârü’t-Teʾvîl*. Beyrut: Müessesetü Şa‘bân, ts.
8. Bikāî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn İbrâhîm b. Ömer b. Hasen er-Rubât el-Hırbâvî. *Naẓmü’d-Dürer fî Tenâsübi’l-Âyâti ve’s-Süver*. çev. Abdürrezzâk Gālib el-Mehdî. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1995.

9. Bursevî, İsmail Hakkı. *Rûhu’l-Beyân*. Beyrut: Dâr İḥyâʾi’t-Türâs, 2001.
10. Cürcânî, Ebû Bekr Abdülkāhir b. Abdirrahmân b. Muhammed. *Delâʾilü’l-İʿcâz*. thk. Mahmûd Muhammed Şâkir. Kahire: Matbaatü’l-Medenî, 1992.
11. Cürcânî, Ebû Bekr Abdülkāhir b. Abdirrahmân b. Muhammed. *Esrârü’l-Belâğe*. thk. Muhammed Hafâcî. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1991.
12. Çınar, Sara. “Klasik Arap Edebiyatında Teşbih”. *Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi* 11/21 (15 Ocak 2024), 59-87. https://doi.org/10.17050/kafkasilahiyat.1242189
13. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf el-Endelüsî. *el-Bahru’l-Muhît*. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1993.
14. Ebû’l-ʿAdûs, Yûsuf. *Mecâzü’l-Mürsel ve’l-Kinâye*. Umman, 1998.
15. Ebû’s-Suûd Efendi, Muhammed b. Muhammed el-İmâdî. *İrşâdü’l-ʿAḳli’s-Selîm ilâ Mezâyâ’l-Kitâbi’l-Kerîm*. thk. Abdüllatif Abdurrahman. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1999.
16. Fazl Hasan, Ebû Muhammed b. Ahmed b. Âl Abbâs es-Safûrî eş-Şâfiî. *el-Belâga: Fünûnuhâ ve Efnânuhâ*. Umman: Dârü’l-Furkân, 2000.
17. Fiyûd, Besyûnî Abdülfettâh. *İlmu’l-Beyân: Dirâse Tahlîliyye li-Mesâili’l-Beyân*. Kahire: Müessesetü’l-Muhtâr, 1998.
18. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir et-Tûnisî. *et-Taḥrîr ve’t-Tenvîr*. Tunus: Dâru’t Tunusiye, 1984.
19. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm b. Ebî Bekr. *Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân mimmâ sebete bi’n-naḳl evi’s-semâʿ ev esbetehü’l-ʿayân*. thk. İhsan Abbas. Beyrût: Dârü’s-Sekāfe, 1994.
20. İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Züraî ed-Dımaşkī el-Hanbelî. *el-Fevâid*. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1982.
21. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî el-Busrâvî ed-Dımaşkī eş-Şâfiî *Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-ʿAẓîm*. Beyrut: Dârü İḥyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1969.
22. İbn Reşîḳ el-Ḳayravânî, Ebû ʿAlî el-Ḥasan b. Reşîḳ el-Ḳayravânî el-Ezdî. *el-ʿUmde fî Meḥâsini’ş-Şiʿr ve Âdâbihi*. thk. Muhammed Karkazân. Beyrut: Dâru’l-Maʿârif, 1401.
23. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Feth Ziyâüddîn Nasrullāh b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî. *el-Meselü’s-Sâ’ir fî Edebi’l-Kâtib ve’ş-Şâ‘ir*. thk. Kâmil Muhammed Uveyde. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1998.
24. Kazvînî, Ebü’l-Meâlî Celâlüddîn el-Hatîb Muhammed b. Abdirrahmân b. Ömer b. Ahmed el-Kazvînî eş-Şâfiî. *el-İzâh fî ‘ulûmi’l-belâga: el-Me‘ânî ve’l-beyân ve’l-bedî*. thk. Şemsüddîn İbrâhîm. Beyrut: Dâr İhyâi’l-Ulûm, 1988.
25. Kurtubî, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. Ahmed el-Hazrecî. *el-Câmiʿ li-Âhkâmi’l-Kur’ân*. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-Mısriyye, 1964.
26. Matʿanî, Abdülazîm İbrahim. *et-Tefsîrü’l-Belâğî li’l-İstifhâm fi’l-Kur’ân*. Kahire: Mektebetu Vehbe, ts.
27. Merâgī, Ahmed Mustafa. *Ulûmü’l-Belâğa*. Beyrut: Dârü’l-Kalem, ts.
28. Râzî, Ebû Abdillâh Zeynüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Abdilkādi. *Muhtârü’s-Sıhâh*. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1987.
29. Rummânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Îsâ b. Alî el-Bağdâdî. *en-Nüket fî İ‘câzi’l-Kur’ân*. Kahire: Daru’l Maʿrife, 1968.
30. Sâbûnî, Muhammed Ali. *Ṣafvetü’t-Tefâsîr*. 3 Cilt. Beyrut: Darul Fikr, 1401.
31. Seâlibî, Ebû Mansûr Abdülmelik b. Muhammed b. İsmâîl . *Fıkhu’l-Luga ve Sırru’l-Arabiyye*. Beyrut: Dâr Mektebeti’l-Hayât, ts.
32. Seyyid Kutub, Seyyid b. Kutb b. İbrâhîm b. Hüseyn eş-Şâzilî. *Fî Ẓılâli’l-Ḳurʾân*. Beyrut: Dârü İḥyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1967.
33. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî eş-Şâfiî. *ed-Dürrü’l-Menŝûr fî’t-Tefsîr bi’l-Meʾŝûr*. Kahire: Maṭbaʿatü’l-Envâr el-Muḥammediyye, ts.
34. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî eş-Şâfiî. *el-İtkân fî Ulûmi’l-Kur’ân*. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 2004.
35. Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Muhammed es-San‘ânî el-Yemenî. *Fethu’l-Kadîr*. Kahire: Dâru’l Hadîs, 1418.
36. Şeyhzâde, Muhyiddin. *Ḥâşiyetü Şeyhzâde ʿalâ Tefsîri’l-Beyzâvî*. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1999.
37. Ṭaberî, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî. *Câmiʿu’l-Beyân fî Teʾvîli Âyi’l-Ḳur’ân*. thk. Mahmûd Muhammed Şâkir. 24 Cilt. Mekke: Dârü’t-Terbiye ve’t-Türâs, 1420.
38. Tantâvî, Muhammed Seyyid. *et-Tefsîru’l-Vasît li’l-Kur’ân el-Kerîm*. Kahire: Dâr Nahdat, ts.
39. Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer b. Burhâniddîn Abdillâh el-Herevî el-Horâsânî. *Muhtasaru’s-Sa‘d*. thk. Abdülhamîd Hindâvî. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 2003.
40. Tellib, İbrahim Abdülhamid. *Mustalahât Beyâniyye*. Kahire: Matbaatü’l-Hüseyn.İslâmiyye, 1997.
41. Tîbî, Şerefeddin Hüseyin b. Abdullah. *et-Tibyân fi’l-Beyân*. thk. Abdüssettâr Zammût. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1996.
42. Tirmizî, Ebû Abdillâh el-Hakîm Muhammed b. Alî b. Hasen. *Nevâdirü’l-Uṣûl fî Maʿrifeti Eḥâdîsi’r-Resûl*. Beyrut: Dâr Sâdır, ts.
43. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. *el-Câmiʿu’ṣ-Ṣaḥîḥ*. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, ts.
44. Yavuz, Yusuf Şevki. “Teşbih”. *Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi*. 40/558-560. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
45. Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. *el-Keşşâf*. thk. Muhammed Abdüsselâm Şâhin. Beyrut: Daru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1984.
46. Zennâd, Ezher. *Dürûs fî’l-Belâğati’l-ʿArabiyye*. Beyrut: el-Merkezü’s-Sekâfî el-ʿArabî, 1992.
47. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî eş-Şâfiî. *el-Burhân fî Ulûmi’l-Kur’ân*. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Beyrut: Daru’l-ma’ârif, 2005.
48. Ziriklî, Hayruddîn b. Mahmûd b. Muhammed b. Alî b. Fâris ed-Dımaşkī. *el-Aʿlâm*. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 1998.
49. Zuhaylî, Vehbe b. Mustafa. *et-Tefsîrü’l-Münîr*. Dımaşk: Darul Fikr, 1991.