Balkanlar’da Cami Merkezli Dinî Kültürün Tarihsel Oluşumu ve Din Görevlisi Yetiştirme Geleneği

Öz

Balkanlar tarih boyunca farklı kültürlere ve toplumlara ev sahipliği yapmış kadim bir coğrafyadır. Bu zengin tarihî ve kültürel birikim bölgede dinî hayatın şekillenmesinde olduğu kadar din görevlisi yetiştirme süreçlerinde de belirleyici olmuştur. Osmanlı döneminden itibaren cami, medrese ve tekke merkezli bir dinî eğitim anlayışı gelişerek modern dönemde farklı kurumsal yapılar aracılığıyla varlığını sürdürmüştür. Söz konusu kurumlar din görevlisi yetiştirme süreçlerinde Kur’ân merkezli öğretim mekanları olarak işlev görmüştür. Bu makalede Bosna-Hersek, Kosova ve Arnavutluk’ta cami eksenli din görevlisi yetiştirme süreçleri tarihsel çerçevede ele alınmaktadır. Makalede din görevlisi eğitiminde Kur’ân temelli öğretimin belirleyici rolü ve bu öğretimin cami ortamında vaaz, hutbe, ders halkaları ve sözlü anlatım geleneği yoluyla topluma aktarılma biçimleri birlikte değerlendirilmektedir. Araştırmada, Osmanlı dönemindeki medrese sistemi ile günümüzde faaliyet gösteren ilahiyat fakülteleri, dinî meslek liseleri ve yaygın dinî eğitim modelleri karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Din görevlilerinin aldıkları eğitim ve camilerde yürüttükleri dinî rehberlik faaliyetleri ele alınmış, bu süreçlerde Kur’ân merkezli öğretim anlayışı ve dinî mesajın etkili ve anlaşılır bir dille aktarılması üzerinde durulmuştur. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı içerisinde doküman incelemesine dayalı olarak yürütülmüş olup akademik çalışmalar, tarihî belgeler ve resmî raporlar betimsel ve karşılaştırmalı analiz yoluyla değerlendirilmiştir. Çalışma, Bosna-Hersek, Kosova ve Arnavutluk’ta değişen eğitim yapıları ve kurumsal şartlara rağmen Kur’ân merkezli öğretimin din görevlisi yetiştirme ve dinî rehberlik faaliyetlerinin temel dayanaklarından biri olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Balkanlar
• Kur’ân
• Edebî Birikim
• Eğitim
• Din Görevlisi.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

THE HISTORICAL FORMATION OF MOSQUE-CENTERED RELIGIOUS CULTURE IN THE BALKANS AND THE TRADITION OF TRAINING RELIGIOUS OFFICIALS

Öz

The Balkans are a region that has been home to diverse cultures and societies throughout history. This historical and cultural heritage has been shaping religious life in the region, as well as in the processes of training religious officials. From the Ottoman period onwards, a religious education model centered around mosques, madrasas, and tekkes developed and continued its existence in the modern era through institutional structures. These institutions functioned as Quran-centered teaching spaces in the process of training religious officials. This article examines the mosque-centered religious official training processes in Bosnia and Herzegovina, Kosovo, and Albania. The article evaluates the decisive role of Quran-based teaching in religious official training and the ways in which this teaching is conveyed to society through sermons, khutbas, study circles, and oral tradition within the mosque environment. The research comparatively analyzes the madrasa system of the Ottoman period with the theology faculties, religious vocational schools, and widespread religious education models operating today. This study examines the training received by religious officials and their religious guidance activities in mosques, focusing on the Quran-centered teaching approach and the transmission of the religious message. The research was conducted using a qualitative research approach based on document analysis, with academic studies, historical documents, and official reports evaluated through descriptive and comparative analysis. The study reveals that despite changing educational structures and institutional conditions in Bosnia and Herzegovina, Kosovo, and Albania, Quran-centered teaching remains one of the fundamental pillars of religious official training and religious guidance activities.

Anahtar Kelimeler

• Balkans
• Quran
• Literary Heritage
• Education
• Religious Official

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. Akın, Abdullah. “Osmanlı Sonrası Balkan Devletlerinde Bazı İslâmî Gelişmeler ve Din Eğitimi.” Karatay Sosyal Araştırmalar Dergisi 7 (2021), 199–228.
2. AMT, Statuti i Komunitetit Musliman të Shqiperisë dhe Rregullorja e Brendëshme. Arnavutluk: Arnavutluk Müslüman Topluluğu, 2012. Erişim 11 Temmuz 2025. [https://www.kmsh.al/](https://www.kmsh.al/)
3. Durguti, Abdylkader. “Balkanlar’da Yüksek Din Öğretiminin Deneyimleri (Kosova ve Makedonya Örneği).” Uluslararası Yüksek Din Öğretimi Sempozyumu (Akademik ve Sosyal Yönleriyle), ed. Ramadan Shkodra ve Sadik Mehmeti, 1/308–309. Malatya: Yayıncı, 2019.
4. FSI, Fakulteti i Studimeve Islame në Prishtinë. “Historiku.” Erişim 11 Temmuz 2025. [https://fsi-edu.net/historiku/](https://fsi-edu.net/historiku/).
5. İzeti, Metin. Balkanlar’da Tasavvuf. İstanbul: Gelenek Yayıncılık, 2004.
6. Karpat, K. H. Osmanlı’dan Günümüze Etnik Yapılanma ve Göçler. İstanbul: Timaş Yayınları, 2010.
7. Kasumi, Haki. Bashkësitë Fetare në Kosovë. Priştine: Instituti i Historisë, 1988.
8. Korkut, Hasan. “Bosna-Hersek’te İslâmî Kurumlar, Din Eğitimi ve Medreseler”. 100. Yılında İmam Hatip Liseleri Sempozyumu Bildirileri. ed. Recep Kaymakcan vd. 713–715. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi, 2013.

9. Kosova, Parim. “Medresete e Prizrenit.” Studime Univers 7 (2005), 145–160.
10. Kruja, Genti. “Medreseja ‘Alaudin’ e Prishtinës 65 Vjet në Shërbim të Arsimit Fetar dhe Kombëtar.” Konferenca Shkencore, Përmbledhje Kumtesash, ed. Ramadan Shkodra ve Sadik Mehmeti, 85–90. Prishtinë: Dituria Islame, 2018.
11. Kruja, Genti. “Një Vështrim Analitik mbi Arsimin Islam në Shqipëri.” Konferenca Shkencore, Përmbledhje Kumtesash, ed. Ramadan Shkodra ve Sadik Mehmeti, 91–98. Prishtinë: Dituria Islame, 2018.
12. Osmani, Elez. “Filloi Mesimi Ne Fakultetin E Studimeve İslame Ne Prishtine.” Dituria Islame, E Permuajshme Fetare Kulturore E Shkencore 7/44 (Dhjetor 1992), 1-5.
13. Riyaset Islamske Zajednice u Bosni i Hercegovini. Godišnji izvještaj o radu Islamske Zajednice. Sarajevo: Rijaset, 2022.
14. Sofuoğlu, Ebubekir-Topsakal Cem. “Osmanlı Devleti’nin Kosova eğitim sistemi’ne yönelik yönetimsel düzenlemeleri.” Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 4/1 (2007), 60–80.
15. Ternava, Naim-Bajçinca İsa. Medreseja e Mesme Alaud-din. Prishtinë: Shtypi Koha Yayınları, 2002.
16. Ternava, Naim. 50-Vjet Te Medresese se Mesme “Alauddin” Prishtinë. Prishtinë, 2003.
17. Topçu, Emel-Dilber Yunus. “Osmanlı Döneminden Bugüne Mostar Medreseleri ve Günümüzdeki Durumu” İDEF- Fettah Efendi Eğitim ve Düşünce Derneği ve İslâmî İlimler Araştırma Vakfı (2024), 117–154.
18. Vırmiça, Raif. Kosova’da Osmanlı Mimari Eserleri. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1999.